Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (II)

atxaga_irakurtzen2007ko martxoaren 31n sartu zinen Euskaltzaindian. Zer sentitu zenuen momentu hartan?
Zer sentitu nuen? Begira, ezaugarri bat nire bizitzan, ez nahita hartu izandakoa, hola etorri dena, Txirritak baleari buruz esaten duena izan da: “Nahiago du apartean”. Beti suertatu naiz apartean. Ez dut izan talde berezirik, ez naiz behin ere talde batekoa izan. Egon naiz, lagun izan naiz; baina talde batekoa behin ere ez, ez talde politiko batekoa, ez txoko batekoa… Ez dakit, beti pixka bat apartean ibili naiz, lagun gutxi batzuekin eta apartean. Eta, badakizu, urteak aurrera, halako batean, talde batekoa sentitzeko gogoa daukazu, nonbaitekoa. Hori ere uste dut humanoa dela. Euskaltzaindia, lehenengoz, orain dela 7-8 urte proposatu zidaten. Artean ez neukan oso argi. Orain dela 3-4 urte berriz eskaini zidatenean, baietz esan nuen. Halako adiskidetzea sentitu nuen. Ez dut esango mendian aparte zebilena etorri denik, baina adiskidetze bat izan da, Euskal Herriaren mundu batekin adiskidetzea. Nik oso serio hartu nuen, eta uste dut oso serio prestatu nuela hitzaldi sarrera. Orain, aldizkari bat atera dut Euskaltzaindiaren babesarekin, kulturala eta anbizio handia daukana.

Erleaz ari zara noski. Joan den astean izan ginen Donostian Euskaltzaindiaren 90. urteurreneko emanaldian. Euskaltzaindiak erlearekin euskal literaturan parte hartzea al du helburu, zuzenean parte hartzea?
Denbora baino lehenago erlojua izan zen, e! Alegia, euskal literatura, denbora, ibaia… abstrakzioak dira. Ez duzu zehazki bat izendatzen; ez dakizu ondo zer izendatzen duzun. Hitz egiterakoan, edo pentsatzerakoan, nik nahiago dut esatea Oria, edo Certina bat, edo euskal irakurleak. Euskal irakurleei buruz badut halako ideia zehatzago bat, baina oraindik ez dakit ondo zer den euskal literatura. Definizio arruntak ezagutzen ditut, baina euskal irakurleek zehaztasun bat dute. Horregatik jarri nuen, hain zehatz, mila eta zazpiehunen aldizkaria. Nik mila eta zazpiehuneko talde bat irudikatzen dut, eta badakit, nire esperientziagatik eta munduan barrena asko ibilia naizelako, mila eta zazpiehun pertsonak osa dezaketela horrelako talde bat. Zer osatzen du, azken batean, literaturak? Bada, halako hizketaldi bat, halako giro bat. Valentziako lagun batek euskal kanta baten azterketa bat bidali dit, Aireplanoa erori da Altsasuan. Lagun hori eta biok elkarrizketan ari gara gure gaiez: “Begira kanta hau nola sortu zen eta ez dakit zer”. Hori da, azken batean, gizarte bat sortzea. Stephen Spender idazleak “a world into a world” esango luke, mundu bat mundu baten barruan. Bizitzaren sekretuetako bat mundu zabalean mundu bat egiten jakitea da. Nik hori egin nahi dut aldizkariarekin, eta mila eta zazpiehun horien minimoa, behintzat, badudala uste dut. Elkarrizketa bat sortu nahi dut. Aurrena, Far Westa sartuko dut. Gero, Koldo Izagirrek bere poema sartu eta nola egin zuen azalduko du. Kirmen Uribek ere gauza bera egingo du. Kritiko batzuek liburu batzuez hitz egingo dute… Horrela, elkarrizketa bat bideratzen da. Bigarren alea jada badoa. Etengabe ari naiz orain Irlandako jendearekin. Bigarrenean, Irlandako poemak eta argitaratuko ditugu; Irlandarekin halako lotura bat sortuko dugu. Anbizio handia daukat, aldizkaria aitzakia hartuta, elkarrizketa antola dezakedala ikusten dudalako. Baina ez elkarrizketa hutsa; elkarrizketa osoa antola dezaket irakurketa, hitzaldi eta abarren bitartez: erle hitzaldiak, erle irakurketak… Ezin dizut esplikatu nola, baina bereziak izango dira.
Horrekin ari naiz orain, eta horretarako dirua behar dut. Dirua lortzea zaila da. 8-10 egun badira erakunde bati, erakunde pribatu bati, diru bat eskatu nionetik. Ez dut erantzunik jaso. Nik inon irakurtzen badut: “Euskaldun herria zein ondo, eta euskal kultura zein interesgarria!” Hurrengo egunean, gutuna bidaltzen diot esanez: “Zeinen ondo zure maitasun hori, zeinen ondo datorkidan. Begira, Bibliak maitasuna obra baten bitartez, ekintza baten bidez, mamitzen dela esaten du; beraz, guk hau dugu”. Normalean, maitasun horiek oso epelak izaten dira. Oraindik ez dut diru aldetik inolako erantzunik jaso ordenagailu honetan!

ANTZARAK, ZENBAKIAK ETA LETRAK. Sarrera horrekin eman zenion hasiera Euskaltzain ibilbideari. Transfigurazioa aipatu zenuen bertan, transfigurazioa eta sentsibilitatea. Munduan sentiberatasun eza nagusi dela uste duzu?
Bernardo Atxaga elkarrizketan zeharUste dut kultura zentzu hertsian ere sentiberatasun bat dela. Hor prozesu bat dago: kulturak ahuldu egiten gaitu; baina, era berean, aberastu. Gutxi sentitzen duen jendea, normalean, oso jende baldarra da. Hori oso ondo esaten zuen idazle batek: “Ezagutu ditudan hiltzaile krudel guztiak gaiztoak baino gehiago ergelak ziren, estupidoak”. Lotura zuzena dago kultura eta sentiberatasunaren artean, lotura handia. Halere, ez da inolako bermea. Bueno, agian bermea bada, baina ez da panazea bat: 100 liburu irakurri eta hortik aurrera izango zara, edo ez. Hori bai, laguntza izugarria da. Gizarte batek kultura bat baldin badu, seguru dela sentsibilitate handikoa. Denean antzemango diozu: bere gogoa izango du, bere nahia musika batzuekiko, pinturarekiko, naturarekiko. Naturarekiko sentsibilitate hori sorketa erabat kulturala da. XIX. mendean literaturak eta pinturak egin zuten lana da; eta orain, sentsibilitate horren bitartez, guk natura ikusi eta eder iruditzen zaigu.
Gogoratzen naiz Obabakoak idaztera Villamedianara joan nintzenean, Gaztelara, esan niola hango gizon bati: “Pena da etxeek ia ez daukatelako leihorik”. “Eta zertarako behar dituzu leihoak?” galdetu zidan hark. “Bada, paisaia ikusteko”, “bai?”, eta begiratu zidan esanez bezala, “ze pertsona arraroa etorri den herri honetara”. “Paisaia ikusteko kalera atera, nahi duzun guztia daukazu eta!”. Hari norbait leihoan ilargia mendi gainean kontenplatzen egotea absurdoa iruditzen zitzaion, lan hori bere barruan egin gabe zeukan.

Euskaltzaindiaren 90. Urteurrena ospatzeko Paradisua, katuak eta abar idatzi zenuen. Bertan ehun metro karratuan bizitzea bazegoela esan zenuen, baina mundu zabalago bat ere bazegoela. Ehun metro karratu horiek al dira Euskal Herria?
Ez, Euskal Herria sentiberatasun bat da. Ideiek -bai lekuei buruz, bai pertsonei buruz, bai edozeri buruz- normalean zabaldu egiten dute errealitate hori, ala jibarizatu egiten dute, gero eta txikiagoa bihurtu.
Joan den mendean, diktaduragatik eta diktadura horrek eragin zituen ideologia sinpleengatik, jendeak Euskal Herriaz ideia jibarizatua dauka. Ez du ulertzen zein handi izan daitekeen, nahiz geografikoki txikia izan. Ez dauka horri buruzko poetikarik, eta berriro ere goaz sentiberatasunera. Adibide oso sinple bat jarriz, urre pipita bat. Zuk ez duzu urre pipita bat ikusi ere egingo ez badaukazu horren ideia bat, beste harri koskor bat irudituko zaizu, kolore batekoa ala bestekoa… Zuk gauzei balioa emateko, ideia osatu bat eduki behar duzu; ideia bat, sentiberatasun bat, eta abar. Euskal Herriari buruz, euskaldunak oso-oso ideia jibarizatzailea dauka, ez du ulertzen bere errealitatea. Askotan, euskalduna da turistarik okerrena Euskal Herrian, Euskal Herria bi gauzatxo direla iruditzen zaio.
Gazteei iruditzen zaie euskalduna izatea -eta errespetu osoz esaten dut, zeren asko gustatzen zait- La polla Records entzutea dela, La Polla Records edo beste bat. Bada, baina ez da. Mundua zabala da, handia da; esango nuke infinitua dela, eta hau ere bai. Ikasi egin behar da ulertzen zergatik den infinitua. Modu fisikoan Euskal Herria txikia da? Nondik heltzen zaion. Hemen adina mikroklima ez dago Europa osoan: hemengo ia siberiarra, Gernika inguruko subtropikala… Mila paisaia desberdin daude. Poetika bat behar da hori ulertzeko. Euskal Herria ez da txikia, Euskal Herria txiki ikusten duenak berak dauka buru txikia. Pio Barojak“txapel-txiki” esango lioke, ez “txapel handi”. Hemen, hobe da txapel handia izatea, baita Euskal Herriari buruz ere.

Atxaga eta Irune

Zer-nolako etorkizuna aurreikusten diozu euskarari?
Nik uste dut gutxiengo guztiek etorkizun iluna daukatela. Hori hala da, hori ukatzea ez da oso errealista. Etorkizuna zaila da, baina agian hemen ere, HomerokOdisea idatzi zuenean bezala, gauza bera ikasi beharko dugu: garrantzizkoa bidaia da, guk zer egiten dugun gure egoeran eta guk nola ikasten dugun bizitzen, bizitza nola antolatzen dugun. Egoera zail baten aurrean, zuk bizitza bat egin dezakezu. Hau, agian, astakeria bat esatea da jende askorentzat. Hemengo egoera zaila da; baina metafisikoa da zaila, ez fisikoa. Azken batean, hizkuntzak izugarrizko garrantzia dauka edo izan dezake; bai, baina ogiak gehiago. Hemen, plano askotan ematen da bizitzaren hori, paradisu izan edo ez izan, eta nola egin bizitza. Nik ez dut uste plano metafisikoan zailtasun honek guri galerarik ekartzen digunik; inola ere, kontrakoa iruditzen zait, indartu egiten du gure izpiritua. Gainera, beste hizkuntzak ere hitz egiten ditugu. Beraz, beste planoak – ogiarenak, ekonomikoak…- ondo joaten baldin badira, orduan metafisikoak, hizkuntzarenak, ez gaitu sobera estutuko. Biziko gara ahal dugun bezala, eta gero-gerokoak.

Zenbakiak eta letrak gogoko dituzu oso. Nondik zaletasun hori?
Ez dakit, zenbakiak ideia poetiko bat dira. Ez dakit nondik datorkidan, baina hain urruti ere ez daude biak. Begira, kontatu, izan daiteke zenbakiekin eta hitzekin, gauza bera da. Nik sinesten dut literaturan. Literatura, batez ere, testu bati forma bat asmatzea da. Testuak testu dira forma bat dutelako. Forma hori ez dator zerutik, forma egin egiten duzu, osatu egiten duzu. Formaren azpian beti dago matematika bat, ez dut esaten formula bat -batzuetan formula hutsa da-, baina badago beti zerbait funtsezkoa dena. Eta hau da sekretu bat esaten dizuedana, eta da nik ikasi dudan gauzarik inportanteena nire bizitzan. Hauxe da, benetan esaten dizuet. Ez dut esaten broman. Gure bizitzan funtsezkoa erritmoa da, erritmoa da on guztien ama. Horregatik, guk nahi gabe erritmo sinpleenarekin daukagu halako atsegina. Hori nik neronek asmatu izan banu ondo, baina hori behin Platoni buruzko azterketa batean irakurri nuen. Esaten zuen: “Bide batez esanda, erritmoa da gauza atsegin eta on guztien oinarrian dagoen ezaugarria”. “Zer egia den!” pentsatu nuen. Zenbakiak… hori dena erritmoarekin lotuta dago.

Alphabetum enxiempla estiloaz baliatu zinen Groenlandiako lezioa idazteko. Zure bizitza Atik Zra azaltzen duela esan zenuen behinola. Oraintxe bertan, zein hizkitan kokatuko zenuke zeure burua?
Beldurra ematen dit. Atik begiratzen dudanean, ez dut ikusten non nagoen. Horrek Ztik gertuago nagoela esan nahi du, ezta? Ez dakit, burua ez da aldatzen. Batzuetan pentsatzen jarri eta ez dut nik adinaren zentzurik, inola ere. Baina, hain zuzen, alfabetoak bere erritmoa darama, eta zuk ikusten duzu Q, R… hortik aurrera egongo zarela; hor nonbait, gorputza behintzat. Nik buruan ez dut, egia esan, inolako aldaketarik ikusten. Zeinen berezia den irudipen hori, ezta? Zuek ere, igual, pentsatzen jarriko zarete hemendik hogeita hamar urtera eta esango duzue: “Ui! Ikastetxeko hura da”. Eta opariakbilduko zarete ikastetxeko jendearekin eta han bezalaxe hitz egingo duzue. Halaxe da. Buruak ez du denbora asko, halako denbora estatiko bat dauka, eta hortxe geratzen da. Gero, gorputzak badu, gorputzak badu denbora.

Erlea duzu orain eskuartean, beste proiekturik?
Aurrena pentsatu nuen Nevadako egunak izeneko liburua egitea, baina, lehengoan ikusi zenuten bezala, poemak eta egiten ditut. Egia esan, poemak ondo doazkit. Poema pila bat argitaratzen ari naiz leku guztietan, mundu guztian. Nahi nuen halako bigarren poema liburu bat egin, baina orain bi proiektu horiek batu egin zaizkit. Ez dakit zer aterako den; egia esaten dizut. Ikusi zenuen lehengo egunean ere, halako erokeria bat kontatzen hasten naiz Arantzazun; eta gero, bat-batean, poemak sartzen dira eta relato bat sartzen da. Hementxe ari naiz, eta hementxe dauzkat orain hartuta. Momentu oso polita da, zeren orain da liburua ikusten duzun unea. Oraingoz, bigarren poema liburu bat da. Igual, gero, irekiko duzu liburua eta ez duzu poemarik ikusiko, dena izango da prosa… Ez dakit, hori da nire proiektu sendoa.

Berrogeita bost minutu eskaini zizkigun euskal kultura munduan zehar hedatzen lagundu duen idazle, euskaltzain, irakasle, filosofo eta ekonomialariak. Gainera, arestian irakurri duzuen bezala, abegikor zabaldu zizkigun bere etxeko ateak. Izugarrizko gertutasuna azaldu zigun hasiera-hasieratik eta hiru liburu ere oparitu zizkigun: Lekuak, Esos Cielos eta Fontainebleau Hotel, Miami. Pozez zoratzen itzuli ginen Ordiziara, lanak ondo egin genituen ustearekin behintzat. Maiterengana joan ginen zuzen-zuzenean, eta zehaztasun osoz eman genion bizi izandakoaren berri. Irakasleak ez zuen bere poza adierazteko zalantza izpirik izan, guretzat ohore handia izan baita Atxagak maixuak bere jakituria gurekin partekatzea. Milioi bat esker, Joseba, denagatik! Euskaljakintzakook onena opa dizugu bihotzez!

Jakin-minez geratu bazara, jo ondorengoetara:

Elkarrizketaren 1. zatia irakurtzeko:

, ,

6 Responses to Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (II)

  1. Patxitrapero 2009(e)ko urriak 30 at 1:10 am #

    Irune, zorionik beroenak, eta eskerrikasko. Asko daki Bernardo Atxagak; ez bakarrik erritmoa ipintzen bere idatziei, baita berak ikasitako haiek besteei helerazten ere. Kontalari aparta da, eta pentsatzen jartzen zaitu. Hunkitu ere egiten zaitu. Eta zuk, asmatu dezu hura kitzikatzen, alkarrizketan nabaria baita gustora dagoela, eta gehiago ere luzatuko zala, zuek aspertzeko bildurrarengatik ez balitz.

    Zenbait gauzatan, oso hurbil sentitu det, ez nituen bere gauza batzuk ezagutzen; eta bat hartu det gogoan denen gainetik. Justu hasierakoa, zuek guraizeekin baztertu dezuena 😉 nik hemen transkribatzen dedana, zure baimenarekin:

    “Badakizu, egunak asko dira, baina lanak, are eta gehiago, oreka txar horretan bizi gera. Nik lana badut eta egunak ere baditut, baina ez zaizkit ondo batzen. Beti esaten det, asteak beste egun bat izango balu… Eta horrelaxe bizi gera, beti larri, beti estu..”

    Irudipena det, orokorrean ari zala, gizarteaz edo, ez zala bere buruaz ari. Estu eta larri bizi danak ez baitu izaten ilusioarentzako leku askorik, eta Bernardo, R letra inguru horretan ibiliko da, baina C inguruko ume baten ilusioa darabil.

    Zorionak berriz, eta eskerrikasko zuri, eta Maiteri, bere ikasleei ilusio horixe berbera transmititzeagatik.

  2. manu 2009(e)ko urriak 30 at 5:18 pm #

    Egia esateko, ez nuen asko pentsatuko gure ikasle batek honelako elkarrizketa egingo zionik Bernardo Atxagari. Luzea eta sakona Bernardoren berbaldia. Baina, aurrez zenbat lan? zenbat denbora? elkarrizketa prestatzen…
    Zorionak Irune eta nire iritzi apalean listoia oso altu jarri duzu.
    Segi horrela!

  3. Maite 2009(e)ko azaroak 1 at 10:42 am #

    Hasteko, Irune, zorionak denagatik! Duela hilabete batzuk (ikasturtea hasi gabe zegoen artean) Atxaga elkarrizketatu nahi zenuela esan zenidanean, izugarri poztu nintzen. Poztu eta…larritu, bai baitakit nolakoa zaren zerbait buruan sartzen zaizunean! 😉
    Ez zen erronka erraza, ez. Alde batetik, Atxagarekin hitzordua lortu. Bestetik, solaskidearen ibilbidea kontuan izanik, ez zen samurra ganorazko elkarrizketa bat prestatzea. Zuk biak lortu dituzu, ez nolanahi gainera. Ekarri diguzun elkarrizketa ondo pentsatutakoa, landua eta oso interesgarria da, patxadaz irakurri behar den horietakoa. Prestaketa lanetan zenbiltzala, Atxagaren liburuak irakurri dituzu, Euskaltzaindiaren 90. urteurrenera joan zara, eta nik ez dakit zenbat gauza gehiago egin dituzun! Beti esaten dizuedan bezala, atzetik lan bat dagoenean, gero hori ikusi egiten da, eta hemen begi-bistakoa da.

    Bestalde, Atxagari eskerrak eman nahi dizkiot, zuek etxean hain abegikor hartzeagatik; izan ere, hasieran aipatzen duzun gelako epeltasun hori elkarrizketa osoan zehar antzeman baitaiteke.

    Hausnarketara bultzatzen duten gauza asko irakurri dizkiot Atxagari elkarrizketan, baina batekin geratu nahi dut: “Gauzei balio bat emateko, ideia osatu bat eduki behar duzu” (irakurri urre pipitaren adibidea). Horixe eskatuko nioke nik ikasturteari, denon artean ideiak osatzen joatea. 🙂

  4. irune.agirre 2009(e)ko azaroak 2 at 1:00 am #

    Hasteko, eta elkarrizketaren luzeraren jakitun naizenez, eskerrak eman nahi dizkizuet irakurtzeko tartea hartu duzuen guztioi.

    Iruzkinei dagokienez, horrelako laudorio eta azterketa sakonik espero ez nuela esan beharrean nago. Izugarri pozten nau gustura irakurri duzuela jakiteak, benetan! 😉 Zuekin bat nator, gauza sakon asko kontatu zizkigun Atxagak solasaldian. Zail egiten zait horien guztien artetik bat hautatzea, denek ala denek egundoko balioa baitute niretzat. Hain gertu sumatu nuen, hain abegikor, hain xume bere handitasunean. Prestaketa lanetan sartutako ordu, minutu eta segundo bakoitzak merezi izan duela aitor dieazueket.

    Ezin dut hitzez adierazi elkarrizketak zenbateraino bete nauen, aberastu nauen. Horregatik, ikasgelatik atera eta Atxaga elkarrizketatzeko aukera eman izanagatik, oso zorioneko sentitzen naiz. Mila esker, Diplo!;)

    Ez nuke amaitu nahi Maitek atontzen pasa duen denbora aipatu gabe. Ez zaizu arrazoirik falta, Patxitrapero, Maiteren ilusioaz ari zarenean!;)

Trackbacks/Pingbacks

  1. Twitter Trackbacks for euskaljakintza» Blog Archive » Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (II) [euskaljakintza.com] on Topsy.com - 2009(e)ko urriak 28

    […] euskaljakintza» Blog Archive » Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (… berria.euskaljakintza.com/2009/10/28/bernardo-atxaga-ez-goaz-argirantz-ilunak-bultzatzen-gaitu-ii – view page – cached DBHO 2. mailan Euskal Hizkuntza eta Literatura lantzeko bloga — From the page […]

  2. euskaljakintza» Blog Archive » Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (I) - 2009(e)ko urriak 31

    […] beharrezkoak al dira?Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” (II)Maite Goñi OCW-2009Bernardo Atxaga: “Ez goaz argirantz, ilunak bultzatzen gaitu” […]

Utzi erantzuna

-->