Warning: Creating default object from empty value in /home/berria/berria.euskaljakintza.com/wp-content/themes/canvas/functions/admin-hooks.php on line 160
Tag Archives | zientzia

Kometak, espazioko astro misteriotsuak

Zer dira kometak?

halebopp7Harri eta izotzez osaturiko zeruko gorputz hauek eguzkiaren inguruan biraka dabiltza orbita eliptikoak jarraituz. Beraien gorputza hauskorra, txikia eta forma irregularrekoa da. Kometek, asteroide, planeta eta sateliteekin batera, eguzki sistema osatzen dute. Zeruko gorputz solido hauek, eguzkitik oso gertu daudenean, sublimatu egiten dira. Eguzki-sistemako astro nagusitik urruti daudenean, bere nukleoa eta materiala izoztuta dute. Kometak “izotzezko bolak” edo “izeberg zikinak” izenez ere ezagunak dira.

Astro hauek eguzkitik gertu daudenean baino ezin ikus daitezke; izan ere, orbita oso luze eta txikiak baitituzte. Gorputz dirdiratsu hauek ikusi nahi baditugu, teleskopio binokular bat erabili beharko dugu. Hala ere, gaur egun ordenagailu eta interneteko konexio batekin ere aurki dezakegu kometa bat; orain dela urte gutxi, esaterako, DVSOko astronomo afizionatuek kometa ugari aurkitu zituzten horrela.

Non sortzen dira?

Astro dirdiratsu hauek nagusiki 2 lekutatik datoz: Oorteko lainotik eta Kuiperreko gerrikotik. Zientzialariek periodo luzeko kometak Oorteko lainoan sortzen direla eta beraien bizitzako denbora gehiena bertan pasatzen dutela pentsatzen dute. Laino horri horrela deitzen zaio Oort izeneko ikerlari batek aurkitu zuelako eta eguzkitik 50.000-100.000 argi urtera dago. Periodo handiko kometek milaka urte behar dituzte eguzkiari buelta emateko, orbital eliptiko oso luzeak jarraitzen dituztelako.

Zientzialarientzat, berriz, horrela sortzen dira periodo motzeko kometak: eguzki-sistematik izar bat pasatzen denean, laino horretan dauden zeruko gorputzen orbitak aldatu egiten dira. Horietako batzuk eguzki sistematik kanporatuak izaten dira eta beste batzuek orbitak laburtzen dituzte. Gerard Kuiperrek, periodo motzeko kometen existentzia esplikatzeko, Kuiperren gerrikoa sortu zuen eta Neptuno baino urrutiago kokatu zuen. Jupiterreko grabitatearen eraginez, gerriko honetan dauden astro txiki hauek handik alde egitera behartuta daude eta Oorteko lainora edo eguzki-sistematik at doaz.

Kometen orbitak etengabe aldatzen ari dira: beraien jatorria eguzki-sistemaren kanpoaldean dagoela pentsatzen da eta beraien orbitek, planeta batera hurbiltzen direnean, aldatzeko joera dute .

Osaketa eta egitura

Kometak urez, izotz lehorrez, amoniakoz, metanoz, burdinaz, magnesioz eta silikatoz osaturik daude. Astro hau osatzen duten substantziak izoztuta daude; izan ere, oso tenperatura baxua baitute egoten diren lekuetan. Izotzez osaturik daudenez, bere dentsitatea 1g/cm3-koa dela pentsatzen da. Zeruko gorputz hauen egiturak anitzak eta dinamikoak dira.

Kometak ulertzeko, hasierako eguzki-sistemara jo behar dugu. Hasierako eguzki-sistemako nukleoan material pisutsuenak, metalak eta harrizko silikatoak, kondentsatuta zeuden. Kanpoaldean hotz handia egiten zuenez, elementu arinenak kondentsatu egin ziren. Izotzezko metanoa, amoniakoa eta ura sortzeaz gain, eguzki sistema estaltzen duen Oorteko hodeia ere sortu zen. Kometak laino horretan eta material horien bidez sortu ziren. Bat-batean izar baten grabitazio-abiadak kometa bat asaldatzen du eta eguzkiaren erakarpenak kometa Oorteko lainotik orbita batera bidaltzen du.

Orbita barnean, kometa berora ohituta ez dagoenez, bere izotza sublimatzen hasten da, eta berak askatutako gas eta hautsek adatsa sortzen dute. Honek nukleoa inguratzeko balio du. Kometak eguzkirantz hurbiltzeko sortutako adats dirdiratsuaren tamaina eta dirdira handitzen joango da bertara iristen doan heinean. Aurrez aipatutako adatsak eta buruak osatzen dute kometa bat. Bi motatako adatsak daude: urdinak, gas ionikoz osatuak, eta, horiak, hautsez osatuak. Astro nagusiko izpi ultramoreek isats urdin fluoreszentea sortzen dute. Gasezkoak beti eguzkiaren aurkako noranzkoa du; hautsezkoa, berriz, gasezkoaren eta kometaren ibilbidean kokatzen da. Astro nagusiko argi izpiek eta eguzkitik botatako partikulek erradiazioan presio bat eragiten dute, eta honek aldi berean kometaren adatsa buruaren aurrean jartzea ahalbidetzen du. Honela, kometak astro handitik alde egiten du adatsik gabe. Eguzkia inguratu ondoren, kometari bi gauza gerta dakizkioke: orbita eliptikoan harrapatuta gelditzea edo eguzki sistematik at joatea.

Kometen orbiten eta ezaugarri fisikoen historia

1577. urte arte kometak gure planetako fenomeno atmosferiko sinpletzat hartzen ziren, baina orduan Tycho Brahe agertu zen eta astro txiki hauek zeruko gorputzak zirela baieztatu zuen. Teleskopioa asmatu eta gero, astronomoak kometak zehatzago ikertzen hasi ziren. Gauzak horrela, XVII. mendean, Isaac Newtonek grabitazioaren Legea formulatu zuen. Teoria honen arabera, grabitateak kometen mugimendua kontrolatu eta planetak bere orbitetan egoteko arrazoia zela frogatu zuen. Urte batzuk beranduago, Edmund Halley 1682an, 1606an eta 1531n agertu zen kometaren ezaugarriak eta orbitak berdinak zirela konturatu zen. Hori ikusita,  Halleyk bi ondorio atera zituen. Alde batetik, hiru data horietan agertu zen kometa bakarra zela ondorioztatu zuen. Bera izan zenez honetaz lehen ohartu zena, bere izena eman zitzaion astro horri, Halley. Bestetik, zeruko gorputz hauen mugimendua periodikoa zela konturatu zen. Horretarako, Newtonen grabitazioaren legea erabili behar izan zuen. Halleyk kometa hura 1759an berriro agertuko zela esan zuen, baita bete-betean asmatu ere.

1821ean, John Enckek beste astro horietako bati orbita periodikoa aurkitu zion. Bere omenez, astro horri bere izena jarri zitzaion, Encke. Kometa honek kometa guztien artean periodorik motzena du, 3,3 urtekoa. Bere orbita grabitazio-indarren menpe ez zegoen lehenengo kometa kontsideratzen da.

XIX. mendearen hasieran, Friedich Bessel matematiko alemaniarrak gorputz solidoak gas egoeran egon zitezkeela baieztatu zuen. Horrela, Besselek azaldu zuen Encke kometaren mugimendu ez grabitatorioak kometa berak sortutako zurrusta batzuen ondorioz jaio zirela. Ideia hau ahaztu egin zen eta 100 urte beranduago, Fred Lawrence Whipple izeneko astronomo estatubatuar batek ideia horixe plazaratu zuen. Freden aburuz, amoniako, karbono dioxido, metano eta hautsarekin nahasitako izotz-zatiek osatzen zuten kometen nukleoa. Beranduago, zientzialariak gizon honek esandakoa aztertzen hasi ziren, eta, kometa askotan hainbat proba egin ondoren, bere teoria zuzena zela frogatu zuten. Gizon honen teoriak bikain deskribatzen zituen orduan ezagutzen ziren kometak, baita haien ezaugarriak ere, eta urte askotan guztiz egiazkotzat jo ziren. Dena den, 1983an, Whipplelek bere teoria zalantzan jarri zuen, zientzialariek kometa batzuk asteroideek bezala, eta alderantziz, jokatzen zutela ikusi baitzuten.

Gure iraganaren giltza

Kometak, asteroideak eta eguzki-sistemako beste astro txikiek dute gure iraganaren giltza. Horregatik, gaur egungo zientzialariek misio ugari martxan jartzen ari dira astro hauek hobeto aztertzeko. Hala ere, ez da lan erraza izango seguru. Lehen esan dugun bezala, ikerketa batzuen arabera, kometa osatzen duten materialak organikoak dira eta bizia determinatzen dute. Gaur egungo zientzialari batzuen hipotesia da kometa batek Lurra planeta jotzearen ondorioz sortu zela bizia guren planetan.

Comments { 10 }

X hauskorra

logoxfragilLubs doktoreak, bere ikerketen ondorioz, ezaugarri fisiko eta mental jakin batzuk zituzten

Herentziak eragindako atzerapen mentalen lehen eragilea

zenbait pertsonek X kromosoma zati bat hautsita zutela deskubritu zuen. X hauskorraren sindromearen jatorri genetikoa frogatu zuen.

X hauskorraren sindromea herentziak eragindako atzerapen mentalen lehen eragilea bada ere, gizartean nahiko ezezaguna da oraindik. Aldi berean, medikuntza eta hezkuntzako profesionalek ere ez dute nahikoa informazio sindrome honi buruz. Ondorioz, diagnostikoa beranduegi egiten da gehienetan.

Baina… zer da X hauskorraren sindromea?

X kromosomako gene baten mutazioak proteina baten sintetizazioa eragozten du

kromosomaGene baten mutazioak eragindako trastorno genetikoa da. Gene hau X kromosomaren adar batean kokatzen da, irudian ageri den bezala. Mutazioaren eraginez geneak ez du proteina sintetizatzen; beraz, zeluletan proteina baten falta ematen da.

Sindrome honek gizon eta emakumeengan eragiten du, baina nabarmenagoa da gizonengan; izan ere, emakumeek bi X kromosoma izatean, bigarrenak babesten ditu. Bestalde, nahiz eta gizonengan eragin handiagoa izan, emakumeak genetikoki eramaileak izaten dira. Gauzak horrela, gaixotasunaren jatorria beti izaten da ama eramailearen bitartez.

X hauskorraren sindromea dutenengan zenbait ezaugarri agertzen dira maiz, baina aldakorrak izan daitezke sexu eta adinaren arabera:


GIZONEZKOENGAN

EMAKUMEZKOENGAN

HAURRAK

NERABEAK

Ezaugarri arinagoak

Eramaileen kasuan ezaugarririk gabeak.

EZAUGARRI FISIKOAK

Aurpegi luzea

Belarri handi eta zabalak

Artikulazio oso elastikoak

Ezaugarri fisikoak nabariagoak

Barrabil handiak

OSASUN ARAZOAK

Estrabismoa

Otitisa

Arazo kardiakoak

Oin lauak

Epilepsia

Eramaileak

Menopausia goiztiarra

GARAPENEAN ARAZOAK

Atzerapen mentala

Garapen motorean atzerapena eta alterazioak

Hizkuntzan atzerapena

Hiperaktibitatea eta arreta arazoak.

Jokabide autistak

Batzutan atzerapen mentala

Batzutan matematikarekin arazoak

xfragil3X hauskorraren sindromearen eragina nabaria izanik, bere diagnostikoa ahal den azkarren egitea komeni da. Gaur egun, DNAn egindako analisiak erabat fidagarriak dira gaixotasuna eta eramaileak diagnostikatzeko. Analisi hauek jaio aurretik egin daitezke eta ikerketak Terapia Genetikoaren bidean doaz. Etorkizunean, jaio aurretik arazoa konpontzeko bidea aztertzen ari dira ikertzaileak.

Diagnostikoaren garrantzia bikoitza da gure kasuan; alde batetik, familian eramaileak zeintzuk diren jakiteko beharrezko jotzen dituzten neurriak har ditzaten eta, bestetik, gaixotasuna dutenek laguntza jaso dezaten medikuntza, heziketa eta psikologia alorretatik.

Ikerketak Terapia Genetikoaren bidetik doaz

Bestalde, oraingoz ez dago gaixotasun honentzat sendabiderik. Medikuntzak momentuz, gaixotasunaren sintoma batzuk gutxitzen bakarrik lagundu dezake. Hala ere, hezkuntzak lan handia egin dezake bere gaitasunak garatzeko laguntza emanez. Batzuen eta besteen artean bizi kalitatea hobetzeko bidea jorratu behar dute familiarekin batera.

Laburbilduz, garbi ikusten da ikerkuntza bultzatu behar dela medikuntza alorrean. Gaixotasun hau sufritzen duten familien gastu ekonomiko, soziala eta pertsonala hain handia izanik, merezi du gizarteak indarra egitea irtenbideak aurkitzeko.

Orobat, X hauskorraren sindromea pairatzen dutenei gizartean integratzeko aukera zor diegu, gaur egun gertatzen ez den bezala. Gaixotasuna pairatzen dutenen argazki bilduma ikusteko, egin klik ondorengo estekan: The Many Faces of Fragile X Syndrome

tximeleta

Comments { 0 }

2008, denboran zehar bidaia egitea gertuago?

Duela hilabete pare bat funtzionamenduan jartzekotan zen Large Hadron Collinder-a (LHC), partikula azeleratzaile eta kolpatzaile handia, CERN-en, Europako Ikerkuntza nuklearren erakundean, Ginebratik hurbil.

Hasiera batean esan zutenez, infinituki txikia denaren ikerketa egiteko, partikula subatomikoak aztertzeko edota big bang moduko bat birsortzeko, eraikitzen hasi zen 1995ean LHC delakoa 2600 milioi suitzar frankoko aurrekontuarekin ( 1700 milioi euro gutxi gorabehera). Hala ere, bi errusiar matematikarik diotenez, helburu honez gain, “makina” honek fikziozkoak diruditen zeharkako efektu batzuk eragin ditzake. Protoiak ia argiaren abiaduran elkarrekin kolpatzean -hori egiten baitu LHC-ak-, ate bat edo hainbat ate txiki ireki daitezke ustekabean, denbora-espazioan bidaia egitea ahalbidetuz. Honela, New Scientist aldizkariak esan duena aipatuz, 2008 denboran zeharko bidaien 0. urtea bihur daiteke.

Nola?

ph07-1Irina Aref’eva eta Igor Volovichek egin dute ageriko teoria hau artikulu batean. Bertan azaltzen dute bere ideien zergatia (ez dut hemen txertatuko, gehienbat nik ere ez dudalako ulertzen, baina norbaitek ikusi nahiko balu, esteka honetan du PDFa). Esaten dutenez, denbora makina bat eraikitzeko aukera teorikoa existitzen da.

LHCak zeharkatua izan daitekeen harzulo bat (agujero de gusano) sortzeko aukera emango luke. Harzuloa (edo Einstein-Rosenen zubia) espazio eta denbora zeharkatzen dituen laburbide baten antzera deskriba daiteke. Zulo guztien moduan, sarrera eta irteera izango luke filmetan askotan ikusi dugun bezala. Honen inguruan teorizatzen lehena Ludwig Flamm izan zen, 1916an, eta harrezkero eztabaida zientifiko ugariren kausa izan da.

Errusiar zientzialari hauek bi protoien kolpaketak denbora-espazioaren ehuna urratzeko gaitasuna izango duela adierazi dute, eta honek etorkizunarekin konektatuko gaituen tunel baten existentzia adierazten omen du . Dena den, lehen aipaturiko aldizkariak dioenez, zientzialari hauen kalkuluetan akatserako tartea ere egon daiteke, ez baitute zehaztu zenbateko energia beharko den atea irekitzeko. Beste aukera bat hainbat zulo txiki zabaltzearena da, baina atomoen tamainakoak izanda, inork ezingo luke bertan bidaiarik egin.

Baikortasun gehiegi?

lhc-6Brian Cox, Lisa Randall, Patrick Meade eta beste hainbat fisikarik segituan erantzun dute ikuspegi ezkorraz. Hala ere, duela urte batzuk Stephen Hawking fisikari ospetsuak denbora-makina diru kontua besterik ez zela aldarrikatu zuen.

Honez gain, oraintsu, Walter Wagner eta Luis Sancho fisikariek LHCaren jarduera salatu dute, mundua desagerrarazteko %75eko aukera dagoela aldarrikatuz. Hauen ustez, zulo beltzak sorraraziz, Lur osoa desagertu eta Nova bilakatuko litzateke.

Itxaron egin beharko dugu ea zer gertatzen den ikusteko. Hala ere, ziur daukadan gauza bat zera da, egia osoa ez digutela kontatuko. Esaten digutena esten digutela, espero dut gutxienez bideokoa ez gertatzea:

Comments { 0 }
-->