Testu mailako loturak adierazteko erabiltzen ditugun hitzei lokailuak
esaten zaie. Lokailuak hitz solteak dira, hau da, ez dira atzizkiak.
Juntagailuak ez bezala, metatu egin daitezke; hau da, perpaus berean
lokailu bat baino gehiago ager daiteke.
Lokailuak bost multzotan sailka ditzakegu:
- Emendiozkoak: aurretik esandakoari zerbait
gehitu edo gaineratzeko, adibidez: bestalde, halaber, orobat,
berebat, behintzat, segurik, behinik behin, bederen, bederik.
- Hautakariak: testuan adierazitako gauza edo
ideien artean hautatzeko, adibidez: bestela, osterantzean,
gainerakoan, gainontzean, ezpabere.
- Aurkaritzakoak: aurretik esandakoari aurkaritza
adierazteko, adibidez: ordea, berriz, ostera, aldiz, aitzitik,
bitartean, artean, alta, alabaina, dena dela, hala ere.
- Ondoriozkoak: testuan zehar esandakoaren ondorio
gisako zerbait adierazteko, adibidez: beraz, bada, hortaz, orduan,
honenbestez, horrenbestez, halatan.
- Kausazkoak: testu mailako kausazko loturak
adierazteko, adibidez: izan ere, zeren, ze.
Emendiozko lokailuak
Emendiozko lokailuak emendatzeko edo gehitzeko erabiltzen dira.
Horien artean hauek daude:
- Ere: osagai bati
egiten dio erreferentzia; honenbestez, ez da autonomoa eta ezin da bera
bakarrik joan. Betiere aipatutako perpausaren elementu horren atzean
eta ondo-ondoan kokatzen da.
- Gainera: aurretik
esandako zerbait azpimarratzeko. Normalean, mendeko perpausaren
hasieran doa.
- Bestalde: esandakoa indartzeko,
perpausaren edozein lekutan koka daiteke.
- Halaber, orobat, berebat: aurretik
esandakoari zerbait gehitzeko, perpausaren edozein lekutan doalarik.
- Behintzat, bederen, behinik behin:
aurretik esandakoari zalantza kutsua eransteko. Ez dira neutroak;
hiztunaren ustea adierazten dute.
Lokailu hautakariak
Lokailu hautakariak, izenak berak adierazten duenez, gauza edo
ideien arteko hautaketa adierazteko erabiltzen dira. Beraz, edo
eta ala juntagailuen baliokideak dira, adibidez:
Ez edan gehiago edo mozkortuko zara.
Ez edan gehiago; bestela mozkortuko zara.
- Bestela, osterantzean: bi erabilera
nagusi ditu, baldintza eta murriztapena, “hori alde batera utzita”
esapidearen antzeko esanahia duela. Esaiozu egia; bestela,
haserratuko da.
- Gainerakoan: balio murriztailea edo
baldintzakoa. Jan agudo, gainerakoan ohera
eramango zaitut.
- Ezpabere, ezperen: baldintza balioa du,
eta beti perpausaren hasieran agertuko da. Zehaztapen bat egingo
dugu, ezpabere, askok pentsa dezakete salbuespen bat
dela.
Aurkaritzako lokailuak
Aurkaritzako lokailuak (ordea, ostera, aldiz, berriz, aitzitik,
hala ere, alabaina, alta, dena dela…) aldez aurretik esandako
zerbaitekiko aurkaritza adierazteko erabiltzen dira. Beraz, baina juntagailuaren antzekoak
dira, adibidez:
Ez dut inoiz ikusi, baina berehala ezagutuko nuke.
Ez dut inoiz ikusi; hala ere, berehala ezagutuko nuke.
- Ordea, ostera, aldiz, berriz: antzekoak
dira, eta oro har, perpausa hasieran, tartean, zein bukaeran ager
daitezke. Ordeak, berriz,
lekua murriztuagoa dauka.
- Aitzitik: lehenengo perpausa ezezkoa
denean; bigarren perpausaren hasieran agertuko da.
- Hala ere: bigarren perpausaren hasieran
kokatuko dugu. Eta eta baina juntagailuekin batera
maiz agertzen da.
- Alabaina: bi adiera har ditzake:
aurkaritza eta azalpena.
- Dena dela: nolanahi ere esapidearen
baliokidea da eta normalean bi perpausen artean jartzen da.
- Haatik, horratik: bi erabilera ditu,
alegia, aurkaritzako lokailu gisa ager daiteke edo harridura
perpausetan.
Ondoriozko lokailuak
Ondoriozko lokailuak (beraz, ba(da), hortaz, orduan, halatan,
honenbestez, horrenbestez…) beste lokailu guztiak bezala, ideia
eta perpausen arteko lotura adierazteko erabiltzen dira, baina ondorio
kutsua gaineratuz. Alegia, jarraian esango dena aurretik esandakoaren
ondorioa dela adierazteko erabiltzen dira. Hau dela eta, ilatiboak edo
kontsekutiboak esan ohi zaie.
- Beraz: dedukzioa egiteko erabiltzen da
eta, oro har, bi perpausen artean agertzen da.
- Bada: hiru balio dauzka: ondorioa (=
beraz), kausa (= zeren) eta hitz indargarri gida.
- Hortaz: berazen baliokidea da.
- Orduan: baldintza kutsua du.
- Honenbestez, horrenbestez, hainbestez:
erakusleetatik eratorriak dira, eta berazen balio bera dute.
- Halatan, hala: beraz lokailuaren
baliokidea.
Kausazko lokailuak
Kausazko lokailuak (izan ere, zeren, ze, zergatik, alabaina,
ba(da)…), gainerako lokailu guztiak bezalaxe, ideia eta
perpausen arteko lotura adierazteko erabiltzen dira, baina kausa kutsua
gaineratzen dute. Nolabait, jarraian esaten dena aurretik esandakoaren
zergatia edo azalpena dela adierazten dute.
- Izan ere: perpausaren hasieran ipintzen
da, eta beste partikula batzuekin ere ager daiteke.
- Zeren: perpausaren hasieran agertzen
da, eta eta izaten du,
indargarri gisa.
- Alabaina: posizio guztietan ager
daiteke.
- Bada: zeren
lokailuaren parekoa da.
Hiru.com-etik aterata
Iruzkin berriak