Gaur egun modan daude kirurgia estetikoko ebakuntzak, irudiaren perfekzio edo hobekuntza oso barneratua dugu geure gizartean. Nor ez da sekula gizon edo emakume gizen bati begira jarri, eta gehiegizkoa dela pentsatu? Edo sudur okerra duen pertsona bati so egin eta barrutik “gaixoa” esan? Edota zimurrez jositako amona bat ikustean, zuk zahartzean ez duzula horrelako aurpegia izan nahi gogoetatu? Honi guztiari irtenbidea ematea gaur egun oso erraza da kirurgia estetiko eta plastikoarekin. Gainera, egun, erabat zabalduta dago emakume zein gizonen artean.
Azkenaldian, gorputzean egiten diren ebakuntzen artean hauexek dira ezagunenak: lipoxurgatzea edo lipoeskultura, bular handitzea, bular igotzea, bular txikitzea, liftinga, abdomiplastia eta ginekomastia. Aurpegian egiten diren ohikoenak, aldiz, blefaroplastia, rinoplastia, otoplastia eta liftinga dira. Nik ezagunenak edo hauen artean gehien egiten direnak azalduko dizkizuet.
Lipoxurgatzea edo lipoeskultura azal azpialdean bildurik dagoen koipea kentzean datza, eta sabelean, saihets inguruan, aldakan, iztarren barnealdean, belaunetan, besoetan eta ipurmasailean egiten da. Koipe honen kentzea behin betikoa da; izan ere, koipe zelulak ezin dira berregin. Ebakuntza hau anestesia lokalez egiten da. “Noiz nabarituko dira emaitzak?” omen da ebakuntza ostean egiten den lehen galdera.
Bular handitzea 17-18 urtetik aurrera egin daiteke, orduan amaitzen baita bularren hazketa. Ebakuntza hau bularrek itxura beteagoa eta zuzenagoa izan dezaten egiten da gehienetan. Silikonazko protesi batzuk erabiltzen dira eta itxura naturala lortzen da. Zalantzak ugariak izaten dira ebakuntzaren aurrean. Bularreko minbizia pasa duten emakumeek, ebakuntza hau egitean, titiburuak ere jar ditzakete.
Abdominoplastia haurdunaldiaren eta gorputz-pisu aldaketa handien ondoren gehien egiten den ebakuntza da, sabelaldea erorita geratzen baita. Ez da koipe gehiegikeriagatik bakarrik, baita azal soberakina geratzen delako ere. Ildaska edo estriak ken daitezkeen da dudarik handienetako bat ebakuntza honen inguruan.
Rinoplastia da aurpegiko ebakuntzetatik gehien egiten dena, eta arazo estetiko eta traumatismo edo malformazio batengatik sortutako kasuetarako erabiltzen da. Sudurraren barrualdetik egiten da; beraz, ez da orbainik gelditzen. Jendearen zalantzarik handiena izaten da ea ebakuntza honek forma aldatzeko baino ez duen balio.
Befaroplastia anestesia lokalaz egin ohi da eta betazaletako gehiegiko azal edo koipea kentzean datza. Begiradan antzematen den nekea eta zahartasuna ekiditeko egiten da normalean. Ebakuntza hau egin nahi dutenen artean sortzen den galderarik ohikoena da zimurrak joaten diren.
Ebakuntza hauek egitean, jendea beldur izatea normala da, operazio gela batean sartzean larritasun puntu bat sartzen baita. Dena den, beldurra baino maizago kexak entzun ohi dira, batik bat emaitza txarrak ikustean: aurpegi deformatuak, sabelean sekulako orbainak, bularretako ebakiondoak, eta abar.
Nik neuk, arazo bat dagoenean, ongi deritzot kirurgia estetikora jotzeari. Dena den, egia da gehiegizko erabilera gauza larria dela, zure aupegia edo gorputza erabat aldatzeaz gain, ebakuntza horiek guztiak ezin direlako gizakion gorputzerako gauza ona izan.
Zoritxarrez, animalienganako tratu txarrak gero eta gehiago entzun daitekeen gaia da, oso gai gogorra eta jende askorentzat garrantzi askorik ez duena. Nire ustez, ordea, denok jakinaren gainean egon beharko genuke tratu txarrak ez direla emakumeengan eta umeengan baino ematen; izan ere, animaliek ere guk uste baino maizago pairatzen baitituzte.
Animalienganako tratu txarra era askotakoa izan daiteke. Ezagunena edota guregana gehien iristen dena txakurrengan ematen dena da, baina ez da bakarra: beste animalia askok ere jasaten dute. Tratu txar horiek animalia errepide bazter batean uztetik has daitezke, eta, amaitu, mila kalamidade jasan ondoren akabatzen dituztenean. Jokabide lazgarri hau gehienetan etxean ditugun animaliekin gertatzen da, askotan umeen apetagatik. Adibide ezagun bat aipatzearren, oporrak iristen direnekoa aitatu dezakegu. Familiek ez daukate animalia horiek nork zaindu, eta usu errepide bazterrean edo mendian askatzea baino ideia egokiagorik ez zaie bururatzen. Eta noski, hauek izututa, zer egin ez dakitela, kotxeren batek harrapaturik edota gosez hiltzen dira. Halaber, ez gara konturatzen beste hainbat jokabidez. Gehiengoak ikusi du noizbait animaliaren bat galduta edota noraezean, eta gutako asko ez gara saiatzen laguntza eskaintzen, begiratu besterik ez dugu egiten. Honekin ez dut esan nahi pertsona okerragoa denik abandonatutako animaliak laguntzen ez dituena, ezta gutxiago ere. Bakoitzak bere arrazoiak dauzka, eta askotan horrelako egoera batean ez dakigu nora deitu edo nora eraman animalia gaixoa.
Animalienganako beste tratu txar era bat toki itxi batean uztea eta goseak hiltzea da, baita gaixo dauden animaliei laguntzarik ez ematea ere. Hau egiteko gai diren pertsonei iruditzen zaie animaliei nahi dutena egiteko eskubidea dutela, hauek ahulagoak direlako. Nire ustez, aztertu beharreko pentsamendua da hori eta horren aurka zerbait egin behar da . Inspekzio gehiago? Ez dakit, baina zerbait egin behar da. Gero eta gehiago entzuten den gai batez ari gara eta inork ez du ezer egiten animaliak babesteko. Hori guztia gutxi balitz, hauetako animalia asko larruak lortzeko erabiltzen dira, hau da, akabatu egiten dituzte beraien larruaz arropak, zapatak eta bestelakoak egiteko.
Nola jakin animalia batek tratu txarrak jasotzen dituen? Hori da askok geure buruari galdetzen dioguna. Animalia batek tratu txarrak jasotzen dituenean, hasieran, errazena zauriak ikustea izaten da: bizkarrean, buruan, oinetan… Dena den, euren jokatzeko moduari ere erreparatzea lagungarri gerta dakiguke; izan ere, zauri fisiko hauekin batera, zauri psikologikoak ere jasotzen baititu. Tratu txarrak jasandako animalia hori ez da inor gutxiz fio, ez da ukitzen uzten eta egun osoa txoko batean igarotzen du, bakardadean.
Lehengoarekin jarraituz, eskerrak eman beharko genizkieke tratu txarrak jasandako animaliak babesten eta laguntzen dituzten elkarte guztiei; izan ere, hauek egongo ez balira, animalia askoz ere gehiago hilko lirateke eta asko eta asko aterperik gabe geratuko. Hemen daukazue horietako elkarte bat: El refugio. Madrileko mendizerran kokatua dagoen elkarte hau 1996. urtean sortu zen tratu txarrak jasotako animaliak zaintzeko eta hauei etxe eta aukera berri bat emateko.
Guztiarekin ere, ezin ditut ahaztu munduan tratu txarrak jasotzen dituzten beste animalia asko: zezenak, zaldiak, katuak, itsas txakurrak… Ezin ditugu hauek alde batera utzi, hauek ere tratu txarrak pairatzen dituztenen zerrendan ohikoak baitira. Okerrena da, gainera, hauetako asko festetan jendeak ongi pasa dezan erabiltzen direla, eta penagarria da jende hori ez konturatzea animalia sufritzen ari dela. Kasurik argiena zezenarena da, aurrekoan Anak garbi utzi zuen bezala (Nor basatiago?). Ondoren zaldiak dauzkagu, lasterketetan ibiltzen direnak. Horietako askok ere tratu txarrak jasotzen dituzte. Itsas txakurrei eragiten zaien tratu txarra ere aipatzekoa da. Tratu txar mota honek helburu ekonomikoa dauka; hau da, beraien larrua, txakurrenarekin batera, arropak, zapatak eta bestelakoak egiteko erabiltzen da, eta, horretarako, urtean milaka eta milaka itsas txakur akabatzen da. Eta horrela beste animalia gehiago ere.
Bukatzeko, nire uste apalean, denok kontzientziatu beharko genuke arazo honetaz; izan ere, zoritxarrez, sarraski hau egiten duten pertsonak gero eta gehiago dira eta honek ezin du horrela jarraitu. Gogoratu animalia pertsonaren lagunik onena dela eta berak inoiz ez lukeela horrelakorik egingo. Horregatik, hemen uzten dizuet “20minutos” aldizkarian aurkitu dudan berri hau. 2007. urtekoa da, baina oso ongi islatzen du ia egunero gertatzen dena animalia askorekin. Oso sentiberak bazarete, jakinarazi nahi dizuet ondorengo bideoak zuen sentsibilitatea mindu dezakeela:
Harri eta izotzez osaturiko zeruko gorputz hauek eguzkiaren inguruan biraka dabiltza orbita eliptikoak jarraituz. Beraien gorputza hauskorra, txikia eta forma irregularrekoa da. Kometek, asteroide, planeta eta sateliteekin batera, eguzki sistema osatzen dute. Zeruko gorputz solido hauek, eguzkitik oso gertu daudenean, sublimatu egiten dira. Eguzki-sistemako astro nagusitik urruti daudenean, bere nukleoa eta materiala izoztuta dute. Kometak “izotzezko bolak†edo “izeberg zikinak†izenez ere ezagunak dira.
Astro hauek eguzkitik gertu daudenean baino ezin ikus daitezke; izan ere, orbita oso luze eta txikiak baitituzte. Gorputz dirdiratsu hauek ikusi nahi baditugu, teleskopio binokular bat erabili beharko dugu. Hala ere, gaur egun ordenagailu eta interneteko konexio batekin ere aurki dezakegu kometa bat; orain dela urte gutxi, esaterako, DVSOko astronomo afizionatuek kometa ugari aurkitu zituzten horrela.
Non sortzen dira?
Astro dirdiratsu hauek nagusiki 2 lekutatik datoz: Oorteko lainotik eta Kuiperreko gerrikotik. Zientzialariek periodo luzeko kometak Oorteko lainoan sortzen direla eta beraien bizitzako denbora gehiena bertan pasatzen dutela pentsatzen dute. Laino horri horrela deitzen zaio Oort izeneko ikerlari batek aurkitu zuelako eta eguzkitik 50.000-100.000 argi urtera dago. Periodo handiko kometek milaka urte behar dituzte eguzkiari buelta emateko, orbital eliptiko oso luzeak jarraitzen dituztelako.
Zientzialarientzat, berriz, horrela sortzen dira periodo motzeko kometak: eguzki-sistematik izar bat pasatzen denean, laino horretan dauden zeruko gorputzen orbitak aldatu egiten dira. Horietako batzuk eguzki sistematik kanporatuak izaten dira eta beste batzuek orbitak laburtzen dituzte. Gerard Kuiperrek, periodo motzeko kometen existentzia esplikatzeko, Kuiperren gerrikoa sortu zuen eta Neptuno baino urrutiago kokatu zuen. Jupiterreko grabitatearen eraginez, gerriko honetan dauden astro txiki hauek handik alde egitera behartuta daude eta Oorteko lainora edo eguzki-sistematik at doaz.
Kometen orbitak etengabe aldatzen ari dira: beraien jatorria eguzki-sistemaren kanpoaldean dagoela pentsatzen da eta beraien orbitek, planeta batera hurbiltzen direnean, aldatzeko joera dute .
Osaketa eta egitura
Kometak urez, izotz lehorrez, amoniakoz, metanoz, burdinaz, magnesioz eta silikatoz osaturik daude. Astro hau osatzen duten substantziak izoztuta daude; izan ere, oso tenperatura baxua baitute egoten diren lekuetan. Izotzez osaturik daudenez, bere dentsitatea 1g/cm3-koa dela pentsatzen da. Zeruko gorputz hauen egiturak anitzak eta dinamikoak dira.
Kometak ulertzeko, hasierako eguzki-sistemara jo behar dugu. Hasierako eguzki-sistemako nukleoan material pisutsuenak, metalak eta harrizko silikatoak, kondentsatuta zeuden. Kanpoaldean hotz handia egiten zuenez, elementu arinenak kondentsatu egin ziren. Izotzezko metanoa, amoniakoa eta ura sortzeaz gain, eguzki sistema estaltzen duen Oorteko hodeia ere sortu zen. Kometak laino horretan eta material horien bidez sortu ziren. Bat-batean izar baten grabitazio-abiadak kometa bat asaldatzen du eta eguzkiaren erakarpenak kometa Oorteko lainotik orbita batera bidaltzen du.
Orbita barnean, kometa berora ohituta ez dagoenez, bere izotza sublimatzen hasten da, eta berak askatutako gas eta hautsek adatsa sortzen dute. Honek nukleoa inguratzeko balio du. Kometak eguzkirantz hurbiltzeko sortutako adats dirdiratsuaren tamaina eta dirdira handitzen joango da bertara iristen doan heinean. Aurrez aipatutako adatsaketa buruak osatzen dute kometa bat. Bi motatako adatsak daude: urdinak, gas ionikoz osatuak, eta, horiak, hautsez osatuak. Astro nagusiko izpi ultramoreek isats urdin fluoreszentea sortzen dute. Gasezkoak beti eguzkiaren aurkako noranzkoa du; hautsezkoa, berriz, gasezkoaren eta kometaren ibilbidean kokatzen da. Astro nagusiko argi izpiek eta eguzkitik botatako partikulek erradiazioan presio bat eragiten dute, eta honek aldi berean kometaren adatsa buruaren aurrean jartzea ahalbidetzen du. Honela, kometak astro handitik alde egiten du adatsik gabe. Eguzkia inguratu ondoren, kometari bi gauza gerta dakizkioke: orbita eliptikoan harrapatuta gelditzea edo eguzki sistematik at joatea.
Kometen orbiten eta ezaugarri fisikoen historia
1577. urte arte kometak gure planetako fenomeno atmosferiko sinpletzat hartzen ziren, baina orduan Tycho Brahe agertu zen eta astro txiki hauek zeruko gorputzak zirela baieztatu zuen. Teleskopioa asmatu eta gero, astronomoak kometak zehatzago ikertzen hasi ziren. Gauzak horrela, XVII. mendean, Isaac Newtonek grabitazioaren Legea formulatu zuen. Teoria honen arabera, grabitateak kometen mugimendua kontrolatu eta planetak bere orbitetan egoteko arrazoia zela frogatu zuen. Urte batzuk beranduago, Edmund Halley 1682an, 1606an eta 1531n agertu zen kometaren ezaugarriak eta orbitak berdinak zirela konturatu zen. Hori ikusita, Halleyk bi ondorio atera zituen. Alde batetik, hiru data horietan agertu zen kometa bakarra zela ondorioztatu zuen. Bera izan zenez honetaz lehen ohartu zena, bere izena eman zitzaion astro horri, Halley. Bestetik, zeruko gorputz hauen mugimendua periodikoa zela konturatu zen. Horretarako, Newtonen grabitazioaren legea erabili behar izan zuen. Halleyk kometa hura 1759an berriro agertuko zela esan zuen, baita bete-betean asmatu ere.
1821ean, John Enckek beste astro horietako bati orbita periodikoa aurkitu zion. Bere omenez, astro horri bere izena jarri zitzaion, Encke. Kometa honek kometa guztien artean periodorik motzena du, 3,3 urtekoa. Bere orbita grabitazio-indarren menpe ez zegoen lehenengo kometa kontsideratzen da.
XIX. mendearen hasieran, Friedich Bessel matematiko alemaniarrak gorputz solidoak gas egoeran egon zitezkeela baieztatu zuen. Horrela, Besselek azaldu zuen Encke kometaren mugimendu ez grabitatorioak kometa berak sortutako zurrusta batzuen ondorioz jaio zirela. Ideia hau ahaztu egin zen eta 100 urte beranduago, Fred Lawrence Whipple izeneko astronomo estatubatuar batek ideia horixe plazaratu zuen. Freden aburuz, amoniako, karbono dioxido, metano eta hautsarekin nahasitako izotz-zatiek osatzen zuten kometen nukleoa. Beranduago, zientzialariak gizon honek esandakoa aztertzen hasi ziren, eta, kometa askotan hainbat proba egin ondoren, bere teoria zuzena zela frogatu zuten. Gizon honen teoriak bikain deskribatzen zituen orduan ezagutzen ziren kometak, baita haien ezaugarriak ere, eta urte askotan guztiz egiazkotzat jo ziren. Dena den, 1983an, Whipplelek bere teoria zalantzan jarri zuen, zientzialariek kometa batzuk asteroideek bezala, eta alderantziz, jokatzen zutela ikusi baitzuten.
Gure iraganaren giltza
Kometak, asteroideak eta eguzki-sistemako beste astro txikiek dute gure iraganaren giltza. Horregatik, gaur egungo zientzialariek misio ugari martxan jartzen ari dira astro hauek hobeto aztertzeko. Hala ere, ez da lan erraza izango seguru. Lehen esan dugun bezala, ikerketa batzuen arabera, kometa osatzen duten materialak organikoak dira eta bizia determinatzen dute. Gaur egungo zientzialari batzuen hipotesia da kometa batek Lurra planeta jotzearen ondorioz sortu zela bizia guren planetan.
Iruzkin berriak