Tagged: D Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:55 pm on 2020/10/26 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dapa 

    onomat. Bat-bateko ideia adierazten duen onomatopeia. Zer egingo, zer ez egingo, dapa!, erabaki zehatz eta errotikoa hartu zuen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dapa. “(Vc), voz onomatópica, que se usa para indicar la presencia de una idea repentina” A. Cf. danba. Goizalde baten bat edo bi ezeze beste guztiok lo gengozala, dapa, bat batera itzertu nintzen da iretzartu neuzan lagunek. A BGuzur 131. Kalean zear eioala urlia, betekada ederra egin ondorean… dapa beti leiora, ta auzora begiradatxu bat beti. Ag Kr 50s. Eta zer egingo, zer ez egingo, dapa!! erabagi zeatz eta sustarrekoa artu eban. Erkiag BatB 26. Onomat. de disparo. Etxalartik badatoz / zazpi ega-bera, /. dapa, dapa!, bi tiro, / bat or dator beera… Zendoia 103.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  onom. (B) voz que se usa para indicar la presencia de una idea repentina
    fr onom. voix utilisée pour indiquer la présence d’une idée soudaine
    en onom. voice used to indicate the presence of a sudden idea
    port onom. voz usada para indicar a presença de uma ideia repentina

    Testuinguruan

    Zer egingo, zer ez egingo, dapa!, erabaki zehatz eta errotikoa hartu zuen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:03 pm on 2020/07/15 Permalink | Reply
    Tags: D   

    derrigorrezko 

    derrigorrezko, derrigorreko adj. Heg. Baitezpadakoa, nahitaezkoa. Derrigorrezko soldaduskari galbidea ekarri zioten intsumisoek (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    DERRIGORREZKO. Forzoso, obligado. “Derrigorrekua eriotzie da, solamente la muerte es necesaria. (Así se le responde al que alega tener muchas ocupaciones). (V-ger)” AEF 1921, 46. Gauza siku bat, otz bat, derrigorrezko bat edo nora ezeko bat balitz legez begiratuten deutsee askok Jaungoikua ameetiari. fB Ic I 39. Españako laterri edo agintariekiko artu-emanetan derriorrezko izkera gaztelera izanik. “Idioma oficial” . EAEg9-10-1936, 4. Bearrezkoa bakarrik ez, derriorrezkoa. EgutAr 25-2-1957 (ap. DRA). Derrigorrezko biar orrek biarra eraitzen zetsen. SM Zirik 11. Premiazkoa, beharrezkoa, derrigorrezkoa zen erreboluzioa. Arti Tobera 275. Derrigorrezko toki bat danok / antxe lana egiteko. FEtxeb 202. Derrigorrezkoa ez bada, ezin leiteke artu, oso pozoitsua delako. Ostolaiz 82.
    v. tbn. BAyerbe 91. Zendoia 188. Gerrika 148.

    Sinonimoak:

    izlag. Heg. [nahitaezkoa]: baitezpadako, behar, beharrezko, ezinbesteko, ezinbestezko, halabeharrezko, nahitaezko, noraezeko, premiazko, presakako, presako, presazko, urgente, beharreko Bizk., behartsu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izlag. (Heg.) h. baitezpadako, nahitaezko forzoso, -a, obligado, -a
    fr izlag. h. baitezpadako, nahitaezko obligatoire, indispensable, nécessaire
    en  izlag. h. baitezpadako, nahitaezko compulsory, mandatory, obligatory; necessary
    port izlag. h. baitezpadako, nahitaezko obrigatório(a)

    Testuinguruan

    Maskarak erabiltzea derrigorrezkoa izango da Hego Euskal Herrian bihartik aurrera. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:03 pm on 2020/06/19 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dilista 

    1 iz. Belar landarea, bi hazi biribil dituzten lekak ematen dituena (Lens culinaris). Ik. ilar xabal. Dilista-landarea. 2 iz. Izen bereko landarearen hazia, jateko ona. Plater bat dilistaren truke. Horren biribil zapala, dilista dirudi.

    ur dilista, ur-dilista Ur geldietan hazten den landare belarkara txikia, itxuran dilista gogorarazten duena (Lemna minor). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dilista. dilista (G; Lcc, Lar, Lar Sup (+ -ea), Añ (+ -ea , det. (G)), Dv, H (+ -ea)), txilista (V-arr-oroz-m; Añ (-ea , det. (V), H <ch->, A Apend), txiliste (G; Lar, Añ (V), H <ch->), tilista (A, que cita RS). Ref. A (dilista, txilista, txiliste); Arzdi Plant1 280.

    1. Lenteja. ” Dilista zanpatua, dilista xabala, lentille plate. Dilista biribillla, lentille ronde” H. “Arvejana, la más pequeña” A Apend. ” Tilistaro, agosto. Lenteja illa dalako ” EgutAr 1-8-1962 (ap. DRA). Cf. LzG AEF 1963-4, 129: “Dilista iturri (1687), labrantío de Virgala Mayor”. v. ILAR-XABAL, lenteja. Tr.

    Documentado sobre todo en textos meridionales.

    Tilista aroan amabost urte det. “Por la sazón de las lentejas” . RS 50. Saldabaga altamia, oza[.]tan ez dilist.ia. O PrASJU 310. Orren zanpatu-biribilla da! Dilista dirudi. It Dial 19 (Ur lentejia, Ip, Dv ilhar-xabala). Gosetua zetorrela, anaia Jakob txiliste edo lentejak deritzaten illar-motak jaten arkitu zuen. Lard 30s. Anaiak emandako txiliste-illarrak jan. Ib. 31. Eta hola ogia eta dilista azpila harturik, jan zuen. “Accepto pane et lentis edulio” . Dv Gen 25, 34 (Ur txiliste, Ol txillista, Ker tilista). Arri kozkoa zati zati egin bear da, barnean daukan zillar-txilista ateratzeko. Or Mi 125. Izebatxorekin joango naiz tillistak eiotzen ikustera. Sabiag Y 1933, 422. Othoi emadazkik dilista horiek jaterat. Zerb IxtS 22. Ilhar xabal edo dilista untzi bat Jakobek eskuan zabilkan egun batez. Ib. 22. Esau txilistak lilluratu zutela. Or Aitork 282. Sedazko tela fiñez egiña, ta sedazko ari gorriz eta josi ta bordatua, eta urrezko tilista-pitxiz apaindua. M. Lekuona, Mayo 1957, 38 (ap. DRA). Peluse, Aijitoko errixka, tilistaz (lentejaz) ospetsu. Ibiñ Virgil 81.

    2. ” Txilista (V-ple-arr-och-oroz-m), veza?, cierta hierba, la mejor para el ganado” A. “Hay varias especies de zalga: […] c) zalgazorri (V-m), txilista (V-ple-arr-oroz), txitxoi (V-gip), txirlista, la más pequeña” Ib. (s.v. zalga).

    Sinonimoak: iz.

    [landare jangarria]: aixkol, ilar biribil Ipar./Naf., ilar xabal Ipar./Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. (Bot.) lenteja (Lens culinaris) (2) iz. (Bot.) [hazia] lenteja
    fr  iz. lentille
    en iz. lentil
    port iz. lentilha

    Testuinguruan

    Ilunbeetako argi-izpiek gora ete behera jarraitzen zuten, ur irakinetan botatako dilista-ale bakan murgilariak balira bezala. [Argizariaren egunak, Anjel Lertxundi (Alberdania, 1998)]

     
  • Maite 8:36 pm on 2020/05/04 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desinfektatzaile 

    iz./adj. Desinfektatzen duena. (Hiztegi batua)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es  iz./izond. desinfectante
    • en iz. disinfectant
    • fr iz./izond. désinfectant, -e
    • port iz./izond. desinfetante

    Testuinguruan

    Desinfektatzailea erabiltzen ari dira une oro.

     
  • Maite 10:29 pm on 2020/01/20 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dindatu 

    ad. du Zarata egin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dindatu. (Lar, H), dindaitu (Lar). Sonar, tintinear. “Retiñir, dindatu, dindaitu ” Lar. “Tinter” H. v. durundatu. Egin naiz kobre soinu egiten duenaren edo zinbala dindatzen duenaren pare. “Qui tinte” . Lç 1 Cor 13, 1 (He habarrots egiten duen zinbala bat, TB dunduritzen, Dv zinbala burrunbari bat, Ol txilin burrunbari, IBk ezkila tintilari). Eta bazebilelarik, haren hirur medailek dindatzen zuten bata besteari kontra. Mde Pr 91. Ardoak izarniatzen zizkion begiak eta girgilek dindatzen zuten. Ib. 111 (v. tbn. 93 y 108)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. sonar, tintinear
    fr du ad. sonner, tinter
    en du ad. jangle, jingle
    port du ad. tilintar

    Eta bazebilelarik, haren hirur medailek dindatzen zuten bata besteari kontra. Mde Miranderen idazlan hautatuak (1976). “>Pr 91. (Orotariko Euskal Hiztegian)

    dindatu

     
  • Maite 10:00 am on 2019/12/23 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dendatu 

    ad. dendatu, denda/dendatu, dendatzen || 1 da ad. Bizk. g.g.er. Ahalegindu, saiatu. 2 da/du ad. Bizk. g.g.er. Adoretu, animatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dendatu.

    1. (Vc ap. A; Mg Nom 66, Añ, H (V, G, BN, citando a Lç y Mg)), dentatu. Intentar, afanarse, esforzarse, aplicarse. Cf. tentatu. v. ahalegindu, saiatu. Dendadi eta heiagora egin ertzeko penan ez aizená. “Efforce-toi” . Lç Gal 4, 27. Nere Osaba jaun ta besteekin ere leiatu edo dentatu naiz onelako izen-aldatze edo, erdera usaian,. ethimologietan. VMg XVs. Dendatu biar dogu ardura andijagaz guraso tristeen pozgarrijaren billa. fB Ic I app. 10. (Acompañado de -t(z)era ). Ze poza niria enzuten badot bizkaitarrak alkarren leijan dendatuten diriala erostera liburu au. Mg CO IV. Dendatu biar gara […] nekezari euskaldun utsak irakatsi deuskuben gisaan berba egitera. Mg PAb 195s. Murgildu edo mus eginik uretan, dendatu zan arrapatzera. VMg 6. Abiatu ta dendatu bear da laster medizinak, sendagarriak, erremedioak artzera. Añ GGero 214. Dendatu gaitezan bada guztiok dotrina egijazkua ikastera. fB Ic I 9. (Acompañado de -t(z)en ). Dendatu nasala, uste dot, gurasuai eureen, ta umeen onerako zer egin santu au buruban sartuten. fB Ic I 304. Jakitunak ez dirala dendatu [euskeeran] […] eureen adin aberatseen ondasunak zabaltzen. JJMg BasEsc II. Ez zaitiala arren dendatu kendu nai izaten neure gogotik daukadan pensamenturik gozueena. Ib. 278. Dendatuten bagara geure alegin guztijakaz erreiñu au jaso ta eregiten. (1860) BBatzarN189. Euskal azia ereiten, arren, / danok gaitezen dendatu. AB AmaE 427. (Acompañado de -t(z)eko ). Ezarri eutsazan [kargiari] egur barrijak lenguak gitxitu biarrian; dendatuten zan ostera lepora jasoteko, baña alperrik. Mg CO 117. Denda ta igitu zaiteze apari ta oe garbi on bat iminteko lagun oni. Mg PAb 93. Ikustekua da, damubaz bere, zelan dendatuten dirian [azerijak] zelatetako, bidiak ebagiteko, samapeti oratu ta itoteko [ardiak]. Ib. 110.

    2. Animar(se). [Komunioa] sarri egitera dendatu edo animatzeko esan zuen “Ogi au jaten duena biziko da beti”. Mg CC 206. Bildurrak ez dau nagituten, ta bai dendatu ta azkortuten pelietako irme ta sendo. Mg CO 86. Deritxat nor edo nor dendatuko dala Giputz euskeran imintera. Ib. 294. Eztago dema bezelako akullurik nekazaririk txepel, nagi ta geldoena dendatzeko. Ag G 80. Orrelako autuetan joan zitzaien orduak […] goizalderarte, batak bestea dendatzen edo bildurtzen […] beti ere alkarri ixo-ixoka, andik edo emendik zarataren bat ote zalakoan. Ib. 158.

    3. (V-ple ap. A ; Lar, Añ, H). “(Hacer) cala y cata, averiguar con certeza, denda, dendatu, errotik jakin ” Lar. “(Descubrir) campo, explorar” Ib. “Requerir, reconocer, probar” Ib. “Tentar, probar, examinar, tentatu, dendatu ” Lar, Añ.

    4. (V-oroz-ple ap. A; Añ, vEys, H). “Quiere decir adornarse, engalanarse” Ast Apol 90. “Ataviar” Añ. “S’habiller, se vêtir avec recherche, s’attifer” H. “Engalanarse” A.

    5. “(B), incorporar a un niño para que salga de vientre” A.

    Sinonimoak: ad. Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [ahalegindu]: g.e.ahalegina egin, ahaleginak egin, ahalegindu, indarkatu, saiatu, bermatu Ipar., entseatu L-BN, iseiatu Zub., aplikatu zah., permatu Ipar. zah.
    [adoretu]: adoretu, kemendu, kuraieztatu, azkortu Bizk., animatu beh., arnastu g.e., ausarditu g.e., alaitu zah., esportzatu zah.
    [aztertu]: g.e.analizatu, arakatu, aztertu, ikertu, ikuskatu, ikusmiratu, ikustatu, miatu, etsaminatu Ipar., aratu Bizk., azterkatu g.e., bilakindetu zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. (1) ad. intentar, afanarse, esforzarse, aplicarse (2) animar(se), alentar(se), estimular(se) (3) tentar, probar, examinar, tantear, indagar (4) engalanar(se), ataviar(se)
    fr ad. (1) essayer, tenter (2) encourager (3) tenter,  tester (4) se décorer
    en ad. (1) attempt to, try to vtr + prep  (2) encourage, cheer up (3) temp, try, examine (4) adorn
    port ad. (1) esforçar-se, labutar (2) animar-se; alentar (3) tentar, averiguar, investigar, examinar (4) engalanar-se

    Laruelle dendatu zen ahotsa apur bat goratzen. [Sumendiaren azpian, Malcolm Lowry (Karlos del Olmo), Elkar, 2008] (Egungo Testuen corpusa)

    dendatu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     

     
  • Maite 11:32 pm on 2019/10/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desjabetze 

    iz. Norbaiti, legez, ondasun baten jabetza kentzea. Aurkeztu duten desjabetze planak ez du zuzenean hartzen bere etxea. Desjabetze agiria sinatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    desjabetu . “Desheredar, despojar” PMuj. En DFrec hay 4 ejs., y 10 de desjabetze. Ez dugu petrentzionerik neor gure zangopean ezartzeko, neori bere mintzaira galarazteko, neor bere nortasunaz desjabetzeko. Herr 8-10-1964, 4.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. expropiación, desapropiación
    fr iz. expropriation
    en iz. expropriation
    port iz. expropriação

    Espero dut hurrengo urratsa desjabetzea izatea. #gaurkohitza

     
  • Maite 10:56 pm on 2019/10/17 Permalink | Reply
    Tags: D   

    domaia 

    iz. Ipar. Pena, lastima. Domaia da ez baititut 30 urte gutxiago. || damu-domaia Ipar. Kalte-ordaina. Bizikleta hautsi didazue; damu-domaiak zor dizkidazue. Sei mila euroko damu-domaiak pagatu beharko dizkio. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (En la expresión domaia da, ‘es una lástima’). Domaia da ez baititut 30 urthe gutiago! Larz Iru ziren (1962). “>Iru 24. Domaia duk hik eskola kitatzea. Erramun harginaren oroitzapenak (1989). “>Etchebarne 21.
    2. v. DAMU-DOMAIA(K) (s.v. damu).

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [domaia]: lastima, pena
    [domaia]: kalte, gaitz, oker

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) lástima, pena
    fr iz. dommage
    en iz. pity
    port iz. lástima, pena, dó

    Eta ez, ez zait jendea gustatzen. Horrela, oro har. Domaia da, ze zutabe onak idatziko nituzkeen bestela. [Ez zait jendea gustatzen, Aritz Galarraga (Argia.eus, 2019-09-15)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    domaia (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:14 pm on 2019/10/10 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desobiratu 

    ad.  Exhumatu (Elhuyar hiztegia)

    Sinonimoak: iz.

    [desobiratu] : exhumatu, desobiratu, hobitik/lurpetik atera (Elhuyar hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. exhumar
    fr du ad. exhumer, déterrer
    en du ad. (formal) exhume, disinter, (colloquial) dig up
    port du ad. exumar

    Franco hobitik ateratzeko azken oztopoa kendu du Gorenak. Hala, Espainiako Gobernuak desobiratzea gauzatzeko aukera du jada. Auzitegiak Gobernuaren dekretuaren gaineko kautelazko galarazpena indargabetu du. [Franco hobitik ateratzeko azken oztopoa kendu du Gorenak (Eitb.eus, 2019-10-10)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    desobiratu (Argazkia: EFE)

     
  • Maite 11:42 pm on 2019/08/31 Permalink | Reply
    Tags: D   

    donario 

    iz. Gip. Baretasuna, lasaitasuna. Donario ederrean zihoazen. Euskaraz gozo-gozo donariorik egokienean dihardute. || Donarioz ari du euria. Donario onean ari du euria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    donario (Lar Sup).

    1. Don, gracia. “Galardón” Lar Sup. v. dohain. Irudi zait emaztia dela gauza eztia, / Donario guzietan guziz gauza emia. E 127. Bere edertasun eta donario paregabeen bidez. Arr May 178.

    2. (G-goi ap. Gte Erd). Tranquilidad, calma, parsimonia. “Donarioz ari du euria (G-goi), donario onean ari du euria (G-goi)” Gte Erd 110s. Gudariak etsaiaren alboratzean, eraen onean jartzeko martxa donariozkoa. Izt D 72. Mundu osoari begien aurrean ifintera, ikusi zezaten donarioz ondo. Izt C 10. Bereala batean andreak maneatutako jana donario andi gabe artuta. Lard 181. Guziai zegokien donario ederrean zijoazen. Ib. 86. Erromarrak gauza betaz eta donarioz artu zutelako. Ib. 531. Ala joan zan Brasil aldera / donarioz ta garboso. Iparg 361. Euskaraz gozo-gozo donariorik egokienean [diarduela]. Aran SIgn II. Esanaz gañera donarioz. Ib. 41. On Antoniok donario ederrean […] esan zuen. Camp EE 1883b, 521.

    Sinonimoak:  iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [dohaina]: zah.bertute, dohain, onbide, onoimen g.e., donu zah., prenda Heg. zah., onoidade Bizk. zah.
    [donaria]: zah.prima, sari, sarigarri, errekonpentsa g.e., donari zah., premio Heg. beh., golardo Ipar. zah.
    [baretasuna]: Gip.baretasun, lasaitasun, naretasun, sosegu, deskantsu Ipar., jabal Ipar., jabaltasun Ipar., nasaitasun Bizk., trankiltasun g.e., sosegamendu zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. don, gracia (2) iz. (G) tranquilidad, parsimonia
    fr (1) iz. don  (2) tranquillité
    en (1) iz. gift, talent (2) tranquillity, calm, peace, serenity
    port (1) dom, graça (2) tranquilidade

    Donario ederrean zihoazen. (Hiztegi Batua)

    donario (Gaurko hitza, CC0Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:41 pm on 2019/08/30 Permalink | Reply
    Tags: D   

    derbi 

    iz. Herri edo eskualde bereko bi kirol talderen arteko partida; aspaldiko aurkariak diren bi kirol talderen arteko partida. Errugbian, Lapurdiko derbian angeluarrak nagusitu zaizkie hendaiarrei. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Kiroletan, derbia hiri edo eskualde bereko bi taldek elkarren aurka jokatzen duten kirol-lehia da, hedabideek arreta berezia eskaini eta zaletuek historian zehar zirraraz jarraitu dutena. Esate baterako, Euskal Herrian ezaguna da Real Sociedad eta Bilboko Athletic Kluba urtero jokatu ohi dituzten partidak, Bilbon eta Donostian hain zuzen, non bien zaleak elkartu eta jai-giro bizia sortzen den.

    Euskal derbia

    Euskal derbia izenez Euskal Herriko Bilbo hiriko Athletic Kluba eta Donostia hiriko Erreala futbol taldeen artean urtero birritan jokatu ohi den partida edo derbi klasikoa da. Halere azkeneko hamarkadetan bi talde horien artean eta Euskal Herriko beste talde batzuen arteko partidek ere euskal derbia izendapena bereganatu izan ohi dute, esate baterako Osasuna, Deportivo Alavés, Eibar KE, Real Unión edota Sestao River taldeen aurkako lehiak.  (Wikipedian, derbi)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. derby
    fr iz. derby
    en iz. derby
    port iz. derby

    Derbiak beti izaten dira intentsitate handikoak. [Ander Capa. Athleticeko jokalaria (Berria.eus, 2019ko abuztuak 30 )]

    derbi (Gaurko htiza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 12:10 pm on 2019/08/02 Permalink | Reply
    Tags: D   

    drindots 

    iz. Erresonantzia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    drindots (Ae). “Resonancia. Drindots luzea, larga resonancia” A Aezk 291. Ezkilak drindots luzea edo dolua duenean ere norbait fite ilen da. A Aezk 210.

    Sinonimoak: iz.

    [drindots] : erresonantzia (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. resonancia
    fr iz. résonance
    en iz. resonance, echo
    port iz. (acústica) (som) ressonância; (eco) plangência

    Ezkilak drindots luzea edo dolua duenean ere norbait fite ilen da. A Aezk 210.  (Orotariko Euskal Hiztegian)

    drindots (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:34 pm on 2019/08/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dunbots 

    iz. Zarata handia, burrunba. Trumoiaren dunbotsa. Berebiziko dunbotsez dorre bat bezala erori zen zelai erdian. Errotarrien dunbotsa! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dunbots (G ap. A; Lar, Hb ap. Lh, H), dunba-hots.

    Ruido, estruendo. “1. retentissement, fracas. Syn. de dunbada. 2. bruit de grosses sonnettes (dunba). 3. au fig. appareil retentissant, faste” H. “Sonido” A. v. dunbada. Tr. Documentado en textos meridionales desde mediados del s. XIX. Moab tronpeten dunbots eta otsaren erdian galduko da. Ur Am 2, 2 (ap. A). Ola-dunbotsak betiko ixildu dira Euskal-erriko mendietan. Camp EE 1882a, 33. Entzuten dira autzaio edo tutu eta arratzaen soñuak dunbots izugarriarekin. Otag EE 1882c, 582. Gudaren dunbots ikaragarria. Ib. 586. Etxean ta inguruetan dunbotsa burrunbatuaz, ateren batek ixtean ateratakuarena zan. Zink Crit 27. Berebiziko dunbotsez dorre bat bezala erori zen zelai-erdian. ‘À grand bruit’. Or Mi 59. Lizardiri belarrietan dunba-ots izugarria eragin bear. TAg Y 1933, 25. Sarats itzalen kulunera / ta ibai-erroten dunbotsera. Loram Y 1933, 338. Errotarrijen dunbotsa! “Ruido de piedras molares”. Laux AB 77. Guda baten dunbotsak ezkontz asmoak urratu zittun. Etxde AlosT 38. Mutur artan tupust egin zun itxasontzi astunak bere biziko dunbotsez. Zait EG 1951 (9-10), 75. Erri-etxeko malluketaren dunbotsa. Anab Poli 53. Aditu bedi gaztaiñen dunba-otsa ta danboliñaren eragiña. NEtx LBB 155. Sei pila-ardatzburu ziran, aldi-urrenka jo ta jo alako dunbotsa sortzen zutenak. “Aquel estruendo”. Berron Kijote 226.

    Sinonimoak: iz.

        [zarata handia]: arrama, burrunba, dunbada, durunda, furrunda, zaratots, harramantza Ipar., burrundara Heg., durundi Bizk., arroitu Naf., buila beh., hotsandi g.e., zunburrun g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. ruido, estruendo
    fr iz. bruit sourd et grondant
    en iz. (loud) noise; din; crash; [trumoia] clap
    port iz. ruído, barulho

    Hirian dunbots handia entzun zen, hodeietan dabilen trumoiaren moduan. [Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa (Txalaparta, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    dunbots (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:35 pm on 2019/06/18 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desosegu 

    iz. Urduritasuna, ezinegona, sosegurik ez duenaren egoera.

    Sinonimoak:
    [ezinegona] : artegatasun Bizk., erreustarzün Zub., erreustasun Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegian, ‘urduritasun’)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es desasosiego, intranquilidad, pesadumbre
    fr trouble
    en unease, feeling of unease, sense of unease, misgivings
    port desassossego, inquietação

    Entzun:


    Esker mila, Josi Sierra, bideoa hain txukun ipintzeagatik!

    Bildutako argazki eta hitz guztiak ikusi nahi badituzu: Azaleratu zure hitza!

     
  • Maite 9:51 pm on 2019/05/27 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dafaila 

    iz. Ipar. Mahai zapia. Ik. zamau. Mahaian errana bego gorderik dafailan (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dafaila (L, BN; SP, Deen I 235, Ht VocGr, Lar, Lecl, Hb ap. Lh, Dv, H (+ -alla)), dahaila (BN; Lander ap. DRA), tafaila (L-ain, BN; H; -alla Arch VocGr, VocBN, y H), tahalla (BN-mix, S; VocS, Gèze, Dv (-illa), H). Ref.: A (dafaila, tahailla); Lrq /tahal’a/; AtBou 19.

    Mantel. “Manteles” Lar. “Toalla, tohalla, puede venir de el Bascuence dafailla, que significa mantel, y también toalla” Lar. “Nappe de table, tãhãlla <tanhanlla>” VocS. “Nappe” Dv. “Dafaila, dafailla (L, BN) […], mantel” A. v. zamau. Tr. Documentado sólo en la tradición septentrional, sobre todo en los suletinos, en la forma tahailla; en la tradición no suletina los testimonios encontrados corresponden a la forma dafaila. Mahaian errana bego gorderik dahaillan. “Caché dans la nappe”. O Pr 641. Zieta nin sakho, / Gathülia manddo, / Kullera zurezko, / Tahalla beltz, ta xathar bat lunjeratako. Etch 320. Erregeren proküradorik egin batzarre ederra, / eta plazereki hedatü bere mahainin tahailla. Ib. 522. Aintzindaria sartzen da lasterka harat eta altxatzen du eskuz dafaillaren pertail bat… deusik ez! Atheka 99. Oihal zuriak harizkoak, kotoinazkoak, dafailak, zerbientak. EGAlm 1897, 31. Gelhariak mahañ gañen tahalla bat hedatürik, ekharten dütü janartorak manhatiak. ArmUs 1900, 80. Ekharri zuen gure aitzinera khutxa handi bat eta hedatu zituen harren gainean, dafaila orde, arropa egiteko erosiak zituen kolorezko oihal kotoin pheza batzu. Prop 1904, 187. Oi zer larrua! Argi dirudi, halaber gorri xuhaila… / Arrosa hostoz izan behar da zeruetako dafaila… Ox 173. Jesus Jaunak, orduan, saritzat eman zion dafail bat, erranez: “To, harzak dafail hau. Gosetzen edo egarritzen haizen alde guziez, aski dukek erraitea: “Dafaila, heda hadi!”, eta dafail horren gainean izanen duk, berehala, behar dukan jateko edo edateko guzia”. Barb Leg 64. Sorhopilan hedatzen daukute andretarik biek dafaila, mahaineko untzi eta tresneria guziarekin. JE Ber 26. Abiatzen gira dafailako pusken biltzen. Ib. 32. Mahainaren araberako dafaila. “Ces choses se conviennent l’une à l’autre”. Herr 12-11-1959, 4.

    (L, BN ap. A), tafaila (BN ap. A), tahalla (S). Ref.: A (dafaila, tafaila); Lrq (tahala). Servilleta. En Azkue aparece dahaillu ‘servilleta’, que dice tomar de Oihenart, pero en éste sólo hallamos dahailla “nappe” (v. supra). –Nola behar da mahin saintiala huillantü? –Modestia handi bateki, bururik, eta tahailla eskietan gainen etxekiten dügüla. CatOlo 108 (ap. DRA). Nola atxiki behar da komunioneko dafaila? CatLav 251 (V 127). Tahaillaz eztütüzü behar ezpaiñak xahatü komüniatzeko phüntian. UskLiB 92. Guziek bezala egin nizun; estekatu nizun nere tafalla nere botoin xilotik. Arch Gram 161. –Zer egin behar da Aphezak Komünionia emaiten dianian? –Behar da eskietan gañen tahailla etxeki bidarra beno aphalxiago. CatS 79.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [zamaua]: mahai-zapi, mantel Heg., zamau Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) mantel
    fr iz. (Ipar.) nappe
    en iz. tablecloth
    port iz. (Ipar.) toalha de mesa

    Errezibimendua ikusgarriagoa izan zedin, bertzalde, apaingarriz eta edergarriz josi genuen jauregia, sala nagusia batik bat, jangelatzat eta dantzalekutzat erabiltzekoa zena, non dafaila dotore batzuek mahaiak estaltzen baitzituzten… [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    dafaila (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:33 pm on 2019/03/04 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dontsu 

    iz. 1 adj. Zorionekoa, zorionez betea. Ik. dohatsu. Bizitza dontsu eta zorionekoa. Heldu zen egun dontsua. Kristoren etorrera dontsua. Dontsuaren etxean guztiok barrez, dongearenean negarrez (esr. zah.). 2 adj. Aspergarria edo gogaikarria gertatzen dena. Ik. zorioneko 2. Politika dontsuak zer ekarri digu? (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dontsu (V; Lar, Mg PAbVoc, Añ, Hb ap. Lh, Dv (V)). Ref.: A; Etxba Eib.

    1. Dichoso, feliz. Sg. Lar y Añ “donoso”, tal vez para justificar una conjetura etimológica. v. deuntsu; dohatsu. Tr. Documentado desde Refranes y Sentencias, su uso disminuye relativamente en el s. XX. Es utilizado generalmente por autores vizcaínos; entre los guipuzcoanos, aparte de uno en Cardaberaz, sólo se encuentran ejs. del s. XX. Dontsuaen etsean duztiok barrez, deungeaenean negarrez. “Venturoso”. RS 96. Ah dontsua! Erretorika zer dan badakizu? Cb EBO 39. Iragoriko egun dontsu ta zorionbagetan. Mg PAb 202. Gaztañak ta sagarrak daukazan nekezalia dontsuago da andiki guztiak baño. Ib. 59. Oroitzen ninzan erle dontsuaz, zeñek lora eder ez diradenetatik ere atera oi duen eztia. VMg XI. Gabon gau bat izan zan beretzat ondo dontsu ta zorijonekua. Ur MarIl 98. Alako gertaera dontsubagaitik. “Con tan fausto motivo” (1866). BBatzarN 219. Lur dontsu eta zorijoneko oneganako […] borondate ona. “Este privilegiado país” (1866). Ib. 215. Dontsua da gizona ona bada andrea. AB AmaE 420. Jaunak emon dagizuzala egun dontsuagoak eta zorionekoagoak. Itz Azald 23. Zera zu seme dontsua. / Aita bat degu guk biok eta / laster zerade aitortua. Ill Pill 23. Zuri, zeure eriotz dontsuan Jesus ta Maria begira zegozkizun orri. ArgiDL 121. Zorioneko ta dontsu da ongi bizi dana. Zait Plat 150. Asko ziran bete-izate aiñ dontsuari mira eiñda. Etxba Ibilt 458.

    2. (V? ap. A; Lar, Añ), dontzo, donzu. Santo. Jaungoikoen Agindu Donzuak. Ulib 9. Aingeruakaz batera esateko: Dontsua, dontsua, dontsua. Ur Bisit 221 (ap. A). Numanciatar Tarifa uri dontsu, santua. AB AmaE 444. Ez iakan eldu orbanik / lora dontsuari. Azc PB 38 (se refiere a la Virgen María). An dago, lur dontsuan, illobi donean. Muj RIEV 1907, 208. Ia, ire esku dontsu orren ontasunean atsegindu deitela! Zam ib. 425. Jaungoikoari, bere Ama Dontzoari. Echta Jos 364. Alako bake dontsuba ekarri ebalako. Kk Ab I 40. Iturri eta osin dontsuak. JMB LEItz 93. Maiatzeko il / Dontsu onetan. Enb 78. Sukaldeko sua da, batez ere, benetan dontsua. Su ori Andra Mari jainkesaren irudi edo ikurra da. JMB ELG 85. Guretzat, Biedermann jauna, / jabetasuna dontsua da. / Guretzat santua, santu! Lab SuEm 190.

    (Fig.). Bertso batzuek jarri / nai nizuke, sua, […] /, baiña beti etzera / umil ta dontsua. Insausti 297.

    3. (V), dontzu (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ; Elexp Berg. Dichoso (irónicamente). “Diru dontzu oi, ese maldito dinero” Iz ArOñ. “Siempre tiene sentido peyorativo. Se usa cuando uno está molesto de tanto oir hablar de un tema. Bariante dontsuoi be etzan bela akabatzekua” Elexp Berg. Zer da Anatomija dontsu ta izen ospe andiko ori? Mg PAb 52. Atrapau bagendu barberu dontsuba, kenduko geuntsan bizarra. Ib. 192. Politika dontsuak! Zer ekarri deusku? AB AmaE 223. Nola izan lezakek ik ez jakitea, bularreko aurrak dakitenean zer igaro zitzaion Pepete dontsuari? Apaol 97. Ire senargei dontsu ori nire senarra baiño esangiñagoa izan dailla. A BeinB 63. Zer da enetzat naturaleza dontsu ori? Makina izugarri bat besterik ez. Vill Jaink 159.

    4. dontzu (V-gip), dontza (V-gip). “Dontzu bat, dontzabat, inválido, digno de compasión” Iz ArOñ.

    Sinonimoak: izond. Bizk.

        [zorionez betea]: atsegindun, bienabenturatu, dohatsu, zorioneko, zorionezko, zoriontsu, bozkariotsu Ipar., lorios Ipar., uros Ipar., irus Zub., zoriondun g.e., zoritsu g.e., zorizko g.e., ditxoso zah., deuntsu Bizk. g.e.
        [ditxosozkoa]: zorioneko, ditxosozko Gip. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. (B) feliz, dichoso, -a (2) izond. (B) de marras; dichoso, -a (utilizado en sentido peyorativo)
    fr izond. bienheureux, -euse
    en izond. happy, pleased, delighted
    port alegre, feliz, jubiloso

    Dontsuaren etxean guztiok barrez, dongearenean negarrez (esr. zah.). 

    dontsu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:50 pm on 2018/10/06 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deklarazio 

    iz. 1 iz. Zuz. Adierazpena. 2 iz. Gerra deklarazioa: estatu batek beste baten kontrako gerra hasiko duela publikoki adieraztea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [azalpena]: adierazpen, adigarri, argibide, argigarri, argipen, argitasun, argitzaile, argitzapen, azalbide, azalpen, definizio, esplikabide, esplikazio, garbitasun, adibide zah., azalde zah., azalduera zah.
    [aitorpena]: aitor, aitorkizun, aitormen, aitorpen, aitorketa g.e., aitorrera g.e., aitorkuntza Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. declaración, explicación (2) iz. (Inform.) declaración (3) iz. (Pol.) declaración (4) iz. (Zuz.) h. adierazpen declaración, deposición
    fr (1) iz. déclaration, propos (2) iz. (Zuz.) déposition
    en iz. declaration, statement
    port (1) iz. expressão, manifestação (2) iz. declaração, manifestação

    Eta aitak ez zuen jakin harik eta epaileek deklarazio bat eskatu zioten arte. [Denak hasperenka, Gianni Celati / Pello Lizarralde (Igela, 2005)]

    deklarazio (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:50 pm on 2018/09/14 Permalink | Reply
    Tags: D   

    doktoregai 

    iz. Doktore tesia egiten ari den ikaslea. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es doctorando
    fr doctorant, doctorante
    en doctoral student
    port Univ doutorando

    Bartzelonako Unibertsitate Autonomoak ukatu egin du Rivera bertan doktoregai denik [eitb.eus, 2018-09-14)

    doktoregai (Argazkia: EFE)

     
  • Maite 9:36 pm on 2018/08/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    doilor 

    iz. 1 adj. Mespretxua bereganatzen duena, leialtasunik edo esker onik agertzen ez duena. Ik. bilau 2. Guztiz eskergabea eta doilorra izan behar da, hain Ongile oparoari horrela erantzuteko. Otsein doilorren zantarkeria. Doilorra, hezurrak hautsiko dizkiat. Bihotz doilorrekoa. || Esr. zah: Txori doilorrak kanta doilorrak. Emazte doilorraren jabea, jopu. 2 adj. Zekena, zikoitza. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

        [leialtasunik edo esker onik agertzen ez duena]: bilau, gizatxar, gizatzar, zital, kiskil Ipar., mandil Ipar., andur g.e., kaldar g.e., bekaizti Ipar. g.e., brigant Ipar. g.e., miserable Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. ruin, mezquino, -a; bellaco, -a; despreciable (2) izond. avaro, -a; codicioso, -a; tacaño, -a; avaricioso, -a
    fr izond. misérable, vil, -e ; mesquin, -e ; minable, avare, cupide
    en (1) izond. [zitala] despicable; wicked, evil, vile; contemptible; bad (2) izond. [zekena] mean, miserly, stingy
    port (1) mesquinho(a), adj desprezível (2) avarento(a), avaro(a), tacanho(a)

    Astindu batek bultzatu ninduen aurrera: amorruak begiak lausotu zizkidan, sumin gorri batek gogo bizia piztu zidan zinausleari lepotik heltzeko, hain era doilorrean iruzur egin zioneta nire konfiantzari, nire sentimenduari, nire buru-eskaintzari.  [Hogeita lau ordu emakume baten bizitzan, Stefan Zweig (Edorta Matauko), Igela, 2007] (Egungo Testuen Corpusa)

    doilor (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:12 pm on 2018/06/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desadostasun 

    iz. Adostasunik eza. Aita-semeen arteko desadostasunak. Asmoetan bat egin arren, praktikan desadostasun sakonak dituzte. Desadostasun handiak sortu dira. Desadostasun oihu batzuk ere entzun dira. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [adostasunik eza]: desakordio (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. desacuerdo
    fr iz. désaccord
    en iz. disagreement
    port iz. desacordo

    Eta hori ez zuten izan desadostasun bakarra idazleak eta argitaratzaileak Nemo kapitaina zela eta. [Mikel Strogoff, Jules Verne / Karlos Zabala (Ibaizabal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    desadostasun (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:04 pm on 2018/01/29 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deslaitu 

    ad. deslaitu, deslai/deslaitu, deslaitzen 1 du ad. Bizk. g.er. Deslai utzi; askatu. 2 (Era burutua izenondo gisa). Zure taldeko ardi galdu deslaitu hau. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    deslaitu (V-oroz-arr ap. A; Lar, Añ (V), H), desleitu, deslaiatu.

    Descuidar, abandonar; descarriarse. “Descuidar” y “abandonar” Lar. Ezen pagatzen duzue mentharen eta ruaren eta belhar suerte guzien detxema eta deslaiatzen [sic] ditutzue yustizia eta Jainkoaren amodioa. TB Lc 11, 42. Gorputza itxi arimak eutsan deslaiturik. AB AmaE 134.

    (Part. en función de adj.). “Oveja perdida, ardi galdua, deslaitua” Añ. Zeure taldeko ardi galdu deslaitu au. Añ EL1 146 y EL2 162. Bildu ezinik euren almen ta zenzun deslaituak. Añ LoraS 96.

    Sinonimoak: ad. Bizk. g.e.

        [deslai utzi]: deslai utzi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (B) abandonar; descuidar; descarriar (2) izond. descarriado, -a
    fr (1) du ad. (B) abandonnernégliger (2) perdu, égaré
    en (1) du ad. (B) abandon, neglect (2) (formal) wayward adj
    port (1) du ad. (B) abandonar, descuidar; desencaminhar (2) izond. desviado, -a

    Zeure taldeko ardi galdu deslaitu hau. Añ EL1 146 y EL2 162.  (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    deslaitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:05 pm on 2017/12/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    donkitu 

    ad. Eskaini.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    donkitu (Lar, Lh).

    Dedicar, consagrar” Lar. “Consacré” Lh. Nola lehenbizikorik Jainkoa hasi den begi onez behatzen Jentilei idekitzeko hetarik yendaia bat haren izenari donkitua. TB Act 15, 14.

    Dedicar. Goitiko Konseju Justiziakoaren Ministroari donkitua. EConst 3. Donkitua izan zan Bilboko Euskalerriako Alkartadeari 1881an. AB AmaE 15. Donkituba Españari (RArt, 1884). JFlor. Txarra bada ere ona nun duben, beorri donkitzen diotana. Alz STFer 111. Daduzkan orriak / Dizkate donkitutzen / Bere… egilliak. Moc Damu 3. Batzarreari donkitu zion itz atsegingarriekatik. RIEV 1907, 325. Naro donkitzen dio ur garbia / nai duenari. Arruti in Onaind MEOE 817. Donkitzen dio egilleak. Ill Testim 2.

    Sinonimoak: ad. zah.

        [eskaini]: dedikatu, eskaini, opa izan, opatu, opetsi Bizk., eskentu Zub., ohereskatu Zub., ohoreskatu Zub., opaldu neol., agindu zah., ofreitu Ipar. beh., ofrezitu Heg. beh., brindatu Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es dedicar, consagrar
    fr dédier
    en to dedicate
    port dedicar, consagrar

    Gaurko lehenengo topa zuei donkitua!

    donkitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:55 pm on 2017/10/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    demokrazia 

    iz. Gobernu era, aginpidea hiritar guztiek hauteskunde bidez hautatutako ordezkarien esku egotean oinarritzen dena. Greziar demokrazia. Demokrazia hiritarren askatasunean eta berdintasunean datza. Demokrazia-bideak erabili. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    demokrazia (G-goi, B, BN-arb ap. Gte Erd; Casve).

    Democracia. “Demokrazian bizi gara” Gte Erd 44. Liberalismoa bat egin eta nastau bear da uritarmeneagaz edo demokraziagaz eta gobernuaren erakaz? Itz Azald 53. Beren demokrazia, beren sozialismoa, beren revoluzioa azal ederra ta mami ustela duten itzak dira. Urreta EEs 1918, 155. Demokraziaren aldeko politikariak. Mde Pr 63. Erkalaren, demokraziaren izenean astakeri galantak egiteko. Eguzk GizAuz 98. Demokraziaren izenean or dabiltza kaleetan barrena marrakaz. AZink 140. Atxakia, eztagoala demokraziarik. Gerrika 276. Leenguak dira agindu edo barruko lege eta barruko demokrazi. Ib. 278. [Chilen] demokrazia desegin eta Allende […] heriotzera eraman dutenak. MEIG VIII 38. Kristautasuna eta demokrazia, bandera eder horiek, ez ote darabiltzagu klase interesen estalki eta zerbitzuko? Ib. 38. En DFrec hay 299 ejs., 5 de ellos septentrionales.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. democracia
    fr iz. démocratie
    en iz. democracy
    port iz. democracia

    Beren demokrazia, beren sozialismoa, beren revoluzioa azal ederra ta mami ustela duten itzak dira. Urreta EEs 1918, 155. (Orotariko Euskal Hiztegian)

    demokrazia (Argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 11:39 pm on 2017/03/17 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desarmatu 

    ad. 1 du ad. Armak kendu, armarik gabe utzi. Desarmatu eta bentzutu duzu etsaia. 2 (Era burutua izenondo gisa). Apaiz, fraide eta serora desarmatuen garaitzailea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

        [armagabetu]: armagabetu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. desarmar (2) du ad. desarmar, desmontar
    fr du ad. désarmer
    en du ad. to disarm
    port desarmar

    Txetx Etxeberrik gaur Gara-ri emandako elkarrizketa batean esan du “ahal bada” Frantziako presidentetzarako hauteskundeen aurretik desarmatu nahi duela ETAk. [Apirilaren 8rako, ETA “erabat” desarmatuko da, Berria.eus (2017-03-17 )]

    desarmatu (Argazkia: berria.eus)

     
  • Maite 11:23 pm on 2017/03/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desarrazoi 

      desarrazoi iz. Arrazoiaren aurkako gauza; arrazoirik eza. Hizkuntzan, beste anitz gauzatan bezala, arrazoi guztiek daukate barrenean beren desarrazoi zati bat. Desarrazoizko bideetan barrena amildu zen(Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.
    [desarrazoi] : 1. arrazoi falta.  2. zentzugabekeria, ergelkeria (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. sinrazón; falta de razón, desatino, despropósito (2) iz. irracionalidad
    fr (1) déraison, folie (2) irrationalité
    en (1) injustice, wrong, outrage (2) irrationality
    port (1) ilogicidade (2) irracionalidade

    Non dagoen zentzugabekeriaren desarrazoia?  [Paper festa, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2012) Orr.: 184] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    desarrazoi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:22 pm on 2017/01/25 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dentxo 

    adj. Dantxua; den gauza txikia.

    Orotariko Euskal hiztegia

    dentxo, dantxo. “Dantxua (Vc), litm. locito que es, todo lo poquito” A. “Dantxoa bere (V-ger), aunque es poca cosa” A EY III 267. “Danean dantxoa, nere gizontxoa (V-ple, G-to-goi, AN-larr), hay que pasarse con lo que haya; litm.: cuando hay (úsese de) lo poquito que haya, hombrecito mío” Ib. 187. Baiña, danean dantxoa, nere gizontxoa, gure aita zanak esan oi zuna. Or QA 139.

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia eta Google Translate):

    es  todo lo poquito (que es)
    fr tout le petit (qui est)
    port todo o pouco (que é)

    Egia esatera, dentxo honi ere ez zaio ondo iruditu neurria, eta bihotzez egiten du osoro bat diskriminatuak sentitu direnen minarekin. [Eskandalua, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2017-01-25)] (Berria.eus)

    dentxo (Argazkia: Wikimedia Commons)

     
  • Maite 8:58 pm on 2016/09/02 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desakordio 

    iz. Akordiorik eza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [desadostasuna]: desadostasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es desacuerdo
    fr désaccord
    en disagreement
    port desacordo

    Alor horretan iritzi ugari dira eta pentsalarien artean desakordioa da nagusi.  [Alderraien gidaria, Mose ben Maimon / Xabier Kintana (Pentsamenduaren klasikoak, 2006)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    desakordio (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 7:26 pm on 2016/08/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desjarauntsi 

    du ad. ZUZ. Norbait oinordetzatik baztertu; bereziki, legeak aurreikusten dituen kasu batzuetan, eta testamentuan esplizituki adierazten dela, testamentugileak nahitaezko oinordekoa legitimarik gabe utzi. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Zuz.) desheredar
    fr déshériter
    en disinherit
    port deserdar

    Fernando II.a Aragoikoa-rekin ezkondu zenean (1469), Enrike IV.aren interesen aurka azaldu zen eta hark Isabel desjarauntsi egin zuen. [Isabel I.a Inkisiziokoa edo Katolikoa , nabarralde.com]

    desjarauntsi (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 3:51 pm on 2016/06/18 Permalink | Reply
    Tags: D   

    duineztasun 

     iz. Duintasunik eza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    duineztasun. Indignidad. “Incapacité, indignité” H. v. duinbakotasun.

    Sinonimoak: iz.
    [duineztasun] : ik. ez duintasun, duintasun-falta.  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (zah.) indignidad
    fr indignité
    en indignity
    port indignidade

    Poderosuago izan zan liburu euskerazko onek ekarri al leikezan mesedien gurarija, neure duineztasunen ezaueria baño. Astar I pról. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    duineztasun (Gaurkohitza, CC)

     
  • Maite 1:11 pm on 2016/05/22 Permalink | Reply
    Tags: D   

    demontre 

      iz. 1. (Ipar.) Deabruari ematen zaion izena. 2. Harridura, haserrea, etab. adierazteko hitza. Ze demontre! (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: interj. beh.

        [arraio]: arraie, arraietan, arraio, arraiopola, arraiotan, arrano, arranopola, futxo Ipar., arrane g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) demonio (2) izond. (lgart.) del demonio, demonio (de) (3) interj. (lgart.) (-a mugatzailea har dezake; galdetzailearen ondoan erabil daiteke: zer, nor, non, nora, nola…) ¡demontre(s)!, ¡diantre(s)!, ¡demonio(s)!
    fr interj. (lgart.) diable, mince
    en interj. (lgart.) damn, hell
    port excl diacho!, diabo!

    Baina, zer demontre dabilkizu buruan? [Desio izeneko tranbia, Tennessee Williams / Xabier Paya (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    demontre, #27hizki27argazki (FlickrCC, Dabid Martinez)

     

    Ikusi “demontre” hitza Dabid Martinezen #27hizki27irudi egitasmoaren blogean.

     
  • Maite 6:36 pm on 2016/05/14 Permalink | Reply
    Tags: D   

    durduzatu 

    da/du ad. (Ipar.) Zalantzatu; asaldatu, gogoa nahasi. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [asaldatu]: asaldatu, irabiatu, nahasi, deboilatu Ipar., alteratu Heg., nahastekatu Ipar./Naf., arazotu zah., altaratu Ipar. zah., trublatu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. (Ipar.) vacilar, dudar (2) du ad. (Ipar.) desconcertar, hacer dudar
    fr (1) da ad. hésiter, vaciller, se troubler, s’inquiéter (2) du ad. faire douter, déconcerter
    en (1) da ad. [zalantzatu] to hesitate, to waver, to vacillate (2) du ad. [asaldatu] to disconcert, to confuse, to disturb; to upset, to distress
    port (1) vacilar, duvidar (2) desconcertar

    Fantasia durduzatu badizut, ez daukazu hain urrutira joan beharrik exoplaneten bila: halako batean bizi zara. [Exoplanetak, Anjel Lertxundi (Hitz Beste, 16-05-12)] (Berria.eus)

    durduzatu (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 10:28 pm on 2016/04/10 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dohakabe 

    izond. Zorigaiztokoa, zorigaitzak joa. Pertsona dohakabe eta errukarria!  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izond.

        [zorigaiztokoa]: asturugaitz, esteiari, ondikozko, zorigabe, zorigabeko, zorigaiztoko, zoritxarreko, malurus Ipar., malerus Zub., ertun g.e., desditxatu zah., ditxagabe zah., miserable Ipar. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. desgraciado, -a; desdichado, -a (2) iz. desgracia, infortunio
    fr izond. maudit, -e ; malheureux, -euse
    en (1) izond. unlucky, unfortunate; miserable (2) iz. bad luck, misfortune
    port (1) desgraçado(a), infeliz, azarado(a) (2) desgraça

    Buhamiaren kantua

    (erreibindikatuz)

    I

    Gu gira gu larreko buhamiak,
    Beti danik madarikatuak,
    Sakela huts bagabiltza guztiak
    Bainan gaude, zinez, dohatsuak.

    Dohakabe,
    Dohakabe,
    Nor da dohakabea?
    Ez ote da
    Lur-etxe jabea?

    Autore ezezaguna («Mila Euskal Olerki Eder»etik)

    Malezia sortaJon Arano (Susa Poesia, 1999)

     
  • Maite 11:39 pm on 2016/01/22 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dutxulu 

    iz. (Ipar.) Ontzi batean, daukan likidoa jaria dadin, egiten den zuloa; txorrota (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [dutxzulu] : txorro, iturri (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) espita, canilla; grifo
    fr iz. robinet, cannette
    en iz. [upelean] spigot, bung; [txorrota] tap, faucet
    port torneira

    Baga, biga, higa, laga, boga, sega, zahi, zohi, bela, harma, zamuka, zamari, dutxulu, beharri.  [Hitza azti, Iñaki Arranz (Alberdania, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     

    dutxulu (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 12:36 pm on 2015/11/20 Permalink | Reply
    Tags: D   

    destatu 

    du ad. Tiro egin aurretik, arma bat jo nahi den ituaren norabidean jarri (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    destatu (O-SPAd, SP, Lar, Lar Sup, Dv, H (G, L), A). Apuntar; disponer, prevenir. “Mirer ou prendre visée” O-SPAd 882. El resto de los testimonios lexicográficos dependen directamente de éste (así SP, Dv, H (en parte) e incluso Azkue (“mirar”), que parece haber interpretado mal la trad. fr.), salvo Lar (“asestar artillería, &c., sutunpa […] destatu”; cf. tbn. Lar DVC 206: “apuntar, asestar”) y Lar Sup (“disponer” > H). Kheinatzen dira eta eztute aurthikitzen; destatzen dira eta eztute desarratzen. Ax 54 (V 35). Ethorkizuneko gauzak, […] nahi ditutzu oraidanik gobernatu, trazatu eta destatu. Ib. 66 (V 43, que traduce “alcanzar”; en AxH “resolver”). Guk destatzen eta ordenatzen dugun gero hartara heldu gabe, kontu hura konpli ditekeiela. Ib. 117 (V 77). Bethi ere, lehenbizitik hartu dugun xedeari, ahal bezanbat, aurthikitzen dioguela, hari iarraikitzen gatzaitzala, hartara destatzen eta enkaratzen garela. Ib. 270 (V 181).

    Sinonimoak: ad. g.e.

        [su-arma helburura zuzendu]: keinatu Ipar., apuntatu Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. apuntar; disponer, prevenir
    fr viser
    en aim
    port apontar

    Entzun:

    Intsektizida esprai aspaldian erabili gabea hartu eta armiarma destatu nuen. [Terrorea (III), Anjel Erro (Jira, 2015-11-20)] (Berria.eus)

    destatu (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 8:35 pm on 2015/11/07 Permalink | Reply
    Tags: D   

    domotika 

    Etxeetan sistema adimendunak jartzeaz arduratzen den jarduera; sistema horiei esker, batetik etxeko segurtasuna, eta bestetik etxeko tresnak maneiatzea, ondo erabiltzea eta kontrolatzea lortzen da.  (Euskalterm)

    Wikipedian:

    Domotika etxebizitzen tresnak automatizatzean eta sistema bakar batean biltzean datza, energiaren kudeaketa, segurtasuna, ongizatea eta komunikazio zerbitzuak hobetzeko asmoz. Hortaz, esan daiteke etxebizitza domotikoa etxebizitza adimenduna dela.

    Sistema domotiko batek ondorengo elementuak ditu:

     (Jarraitu irakurtzen…)

    Beste hizkuntza batzuetan (Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es domótica
    fr domotique
    en smart houses; house automation
    port domótica

    Entzun:

    Etxeko atariraino noa oinez, hirigunera; etxea luxuzkoa da, argi halogeno sentsoreduna dauka, igogailu ukigarria, domotika adimenduna, bio jogurtak hozkailuan… eta Bakarrik segitzen dut. [Post-it bizitzak, Iolanda Zuñiga / Iñigo Roque (Pasazaite, 2014)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    domotika (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 2:24 pm on 2015/10/30 Permalink | Reply
    Tags: D   

    draia 

    iz. Perdigoia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia:

    draia (BN ap. A; VocBN, H). Perdigón. v. drajera. Alhatzea heldu denian [basurdea], bost-pa-sei draia larriño animaliari bere begien artian landatzia. GaztAlm 1934, 50 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.

        [perdigoia]: perdigoi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es perdigón
    fr plomb de chasse
    en pellet, shot
    port perdigoto

    Entzun:

    Garai hartan armak muturretik kargatzen zituzten, lehenik piztona, gero bolbora eta azkenik perdigoiak edo draiak. [Luzaiden gaindi, Angel Aintziburu / Jean Baptiste Etxarren, Elkar, 2002] (Egungo Testuen Corpusa)

    draia (Irudia: comercio.superocio.net)

     
  • Maite 7:27 pm on 2015/10/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    diskete 

    iz. Banda magnetiko fin eta malgu batez osatutako disko unitatea, hauts partikulak kentzen dituen oihal batekin forratutako plastikozko euskarri laukizuzen batean zigilatua. 1970eko hamarkadan sortu zuen IBMk, eta bere markako konputagailuetan jarri zuen. 1972an, 3740 memoriako masa zuen disko malgua aurkeztu zuten, lehen diskoak fisikoki malguak zirelako horrela deitua. Gainerako konputagailu fabrikatzaileek berehala hartu zuten salgai zegoen softwarea banatzeko baliabide egokitzat. Ordudanik, hala ere, aldaketa ugari izan ditu, bai tamainan, bai memorizatzeko ahalmenean. 8 hazbetetik 3 ½-ra pasa da eta 100 KB gordetzetik 1,44 MB-era. Disketearen historian denera ia hamar mota ezberdin izan dira, eta bakoitzak zegokion irakurgailua izan du. (Wikipedia)
    Sinonimoak: iz. disko malgua (Wikipedia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Inform.) disquete, diskette, disco flexible
    fr iz. disquette
    en  iz. floppy (disk), diskette
    port  iz. disquete

    Informatikak badaki erantzun guztien berri; lehen oro liburuetan zegoen bezala, orain disketeetan. [Ez balego beste mundurik, Karlos Linazasoro (Alberdania, 2000, orr.: 83)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     

    diskete (Chris Phan, FlickrCC)

     
  • Maite 9:46 pm on 2015/10/23 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dohatsu 

     1. izond. Zorionekoa. 2. iz. ERL. Eliza katolikoak hildako fededunbati aitortzen dion titulua, sainduarena baino maila apalagokoa. Dohatsuari betiko zoriona eta gurtua izateko eskubidea, baina ez derrigorra, aitortzen zaizkio. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)
    Sinonimoak:izond.

        [zorionekoa]: atsegindunbienabenturatuzorionekozor ionezkozoriontsubozkariotsu Ipar., lorios Ipar., uros Ipar., dontsu Bizk., irus Zub.zoriondun g.e., zoritsu g.e.zorizko g.e., ditxoso zah., deuntsu Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1  izond.  felizdichoso, -abienaventurado, -a; 2  iz. (Erl.) beato, -a
    fr izond.  heureux, -euse ;  bienheureux, -euse ;  béat, -e
    en 1  izond.  happycontented;  blessed; fortunate; 2  iz. (Erl.) beatified person
    port 1 Feliz, bem-aventurado; 2 iz. (Erl.) beato, -a

    Eta, hasi aitzin, labur erranen dizut: ez nintzen, oro har, dohatsu izan. [ Lur bat haratago, JOAN MARI IRIGOIEN (Elkar, 2000, orr.: 381)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    dohatsu (Vladimir Pustovit, Flickr)

     
  • Maite 4:05 pm on 2015/10/14 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desmasia 

    iz. (Ipar.) Kalte, hondamendi itxuragabea. Ikusi dituzue egun hauetako desmasia izugarriak. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    desmasia (Dv, H (L)).

    1. Estrago, desastre, devastación, daño. “Désolation, dégât, ravage, dévastation” Dv. “Odolezko desmasia, sang versé avec abondance” H. Tr. Documentado en escritores septentrionales no suletinos desde fines del s. XVIII. En DFrec hay 4 ejs., septentrionales.

    Hedatu zen alde guzietarat israeldarren desmasiaren eta arka hartua zelako berria. Lg I 256. Bakharrik sei ehun benjamintar itzuri ziren desmasia hartarik. Ib. 242. [Heresiak] bereziki hartu zituen Langedoko eta Dofineko bazterrak, zeintan desmasiarik handienak egin baitzituen. MarIl 120. Zeri begira zaude? ala desmasia bera zure gainean ikusi artean? Dv LEd 118 (Cb Eg II 62 kalte). Desmasian ezarria da lurra oro. Dv Ier 4, 20 (Ker ondatuta). Nork erran dezake zonbat desmasia <-zia>, zonbat atsegabe yinen zazkon nazione hari. Elsb Fram X. Desmasia eta zorigaitz hoikien guzien erdian, huna zerk sustatzen zuen eta altxatzen zioen bihotza [Jobi]. Lap 387 (V 176). Pikotak izan zuen sobera denbora gure giristinoen artean anhitz desmasiaren egiteko. Prop 1894, 95. Desmasia gaitzak bazter guzietan: zaldi hil, karrosa xehakatu, odol istil, etxe herrautsien artean. StPierre 16. Alkool tzarren desmasiak. JE Med 146. Basurdiaren ondotik, errekolteri demasia [sic] haundienen egilia: azkona. GaztAlm 1934, 50 (ap. DRA). Ez badautatzu emaiten […] hemengo desmasien ordaina, jakizu, nik erranik, hauziño bat eginen dauzutala. Lf Murtuts 8. Haizeak burrunban zafratzen du etxe hura eta etxea erori da. Hango desmasia! Leon Mt 7, 27 (Hual desegingua). Bi urtez asko nahaskeri, desmasia eta odol-ixurtze jasan zituzten gure arbasoek. Zerb Azk 61. Gard ibaiak gaindi egin du. Desmasiak miliarka… 35 hil. Herr 9-10-1958, 1. Egia erran, frogatua baita hiru aldairek su batek bezenbat desmasia egiten dutela. Larz GH 1959, 87. Desmasiak etziren handiak. Ardoy SFran 198.

    2. Exceso, demasía. Desmasia zuen lege [Arestik], eta ez zenbaitek noraezean gorde nahi genukeen nolabaiteko oreka irristakorra. MEIG V 133.

    Sinonimoak: iz. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [hondamendia]: ausiabartza, azken beltz, galmen, hondamen, hondamendi, galtzapen Ipar., itxes Zub., hondaketa g.e., hondapen g.e., galpen zah., deskalabru Heg. beh.
        [gehiegikeria]: g.e.gehiegikeria, larregikeria, larkeria Bizk., neurrigabekeria g.e., esajerazio Heg. beh., gehiegi Ipar. zah., soberania Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) estrago, devastación, desastre
    fr (Ipar.) destruction, ravage
    en disaster, catastrophe, devastation
    port estrago,  devastação, desastre

    Entzun:

    Haserrealdietan ordea itzali egiten du eta horrek gizona sumindu egiten baitu, burura datozkion desmasia guztiak botatzen dizkio oihuka. [Martutene, Ramon Saizarbitoria (Erein, 2012)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    desmasia (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 9:30 am on 2015/07/17 Permalink | Reply
    Tags: D   

    distira 

    iz. 1. Zerbaitek berez ematen edo isladatzen duen argi bizia. Izarren distira. 2. (hed.) Ospea, loria. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [dirdira]: bristadadirdaidirdiradistirapendiz-diz, ñirñir, izarniadura Ipar., erlantz g.e., distiradura zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. brilloresplandorvislumbre; (2) iz. (hed.) gloriafamaesplendorelegancia; (3) iz. [ilean] reflejo
    fr iz. éclat ; lustre ; splendeur
    en iz. brightness; shinegleam
    port brilho, resplendor, fulgor

    Saia zaitezte gutxienez haien begien distira deskribatzen: hezea duk, beluskara, eztitsua; haien jainkoak zekik nolakoa den!, latza duk, eta samurra, eta guztiz ilauna, edo, beste batzuek diotenez, zoragarria, edo ez duk zoragarria, zoragarria baino askoz gehiago baizik; begi-distira horrek bihotzetik heltzen badik, arimaren barreneraino sartuko zaik gezi baten antzera. [Arima hilak, Nikolai Gogol/Jose Morales (Ibaizabal, 1998, Orr.: 241)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     

    distira (Oddgeir Hvidstein, FlickrCC)

     
  • Maite 11:16 am on 2015/07/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dinatasun 

    iz. Duina denaren nolakotasuna. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘duintasun’)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dinatasun, dintasun.

    1. Dignidad. v. dignitate, dignotasun, dinadade. Jesu-Kristoren diñatasun ta anditasun ezin goragokoa. Ub 134 (v. tbn. 135). Nolako honra, diñatasun eta noblezi altura. Gco I 411 (v. tbn. 432). Baña batez ere animen kargudunak bear dan kontu, arreta ta diñatasunarekin Jainkoaren itza garbi euskaldunen biotzetan ezarri. Aran SIgn 202. Eta iduki dezake bere diñatasunaren ezaguera. EE 1884a, 426. Jokera fiñik bat baldin bada / ixpillutzat jartzekua / zegamatarren diñtasuna da / aintzakotzat artzekua. Olea 157. Ez, Espainia, ez. / Betiraundian lo dagon / –soberano jator– / dintasuna,– / eta mixeria. Azurm HitzB 69. Ura zan jendeak [Xalbadorri] barkamena eskatzea, eta bide batez eskertzea gizon aren dintasuna. Zendoia 229.

    2. “Dintasun, suffisance, capacité” Dv.

    Sinonimoak: iz. g.e.

     [duintasuna]: duintasun, dignitate zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es dignidad
    fr dignité
    en dignity
    port dignidade

    Entzun:

    Dinatasun apur batez bizi ahal izateko, hainbatetan beharrezkoa da ‘aski da’ esatea.

    dinatasun (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 10:17 am on 2015/06/15 Permalink | Reply
    Tags: D   

    diziplina 

    iz. 1. Talde edo erakunde baten barnean ordenari eta hierarki mailei eustea; horretarako arau-multzoa. Eskolan oso diziplina gogorra ezarri dute. 2. Jakintzaarlo, arte edo zientzia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    1. araubide, doktrina; 2. ikasgai, ikasbide, jakintza-alor; 3. zartailu, zigor, azote; 4. zentzaldi, azotaldi, zigorraldi (ADOREZen Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) disciplina; (2) disciplina, azote; (3) disciplina, asignatura, materia.
    fr discipline
    en discipline
    port disciplina

    Egunotako itunetan eta kromo banaketetan, han-hemengo salbuespentxo batzuk kenduta, alkanfor usaina hartzen diogun hitz bat da, diziplina, kuartel guztietan nagusi. [Diziplina, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-06-14)] (Berria.eus)

    diziplina (Wayne S. Grazio, FlickrCC)

     
  • Maite 7:58 am on 2015/05/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    doi 

    (Ipar.) 1. izond. Behar edo egoki den adinakoa (batez ere da aditzarekin, atributu gisa). Titare hau ez da nere eriaren doi. 2. iz. Nahikotasuna; neurri zehatza. Zure doian egina da atorra. 3. adb. Aski, nahikoa. Bada hargatik doi argi. • DOI BAT. (Ipar.) Apur bat. Doi bat denbora emanez. || DOI-DOI(A). 1. Aipatzen den neurrian edo unean hain zuzen. Doi-doi heldu zaizkit behar orduan. 2. Ozta-ozta. 3. Emeki-emeki. || -T(Z)EKO DOIA. -t(z)eko nahikoa. Bi gogoeta egiteko doia buru dutenak. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [neurriko] : neurriko, neurri egokiko.
    [ozta-ozta]ozta-ozta, justu-justu, neurriz

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) (lo) justo, (lo) estrictamente necesario (2) izond. (Ipar.) justo, -a; preciso, -a; exacto, -a; ajustado, -a (3) adb. (Ipar.) a tiempo, a la hora, puntual, puntualmente (4) adb. (Ipar.) a duras penas; apenas, por poco (5) adb. (Ipar.) bastante, suficientemente (6) adb. (Ipar.) justo en el momento en el que
    fr (1) iz. juste, strictement nécessaire (2) izond. juste ; exact, -e ; précis, -e (3) adb. de peu, de justesse ; à peine, tout juste
    en (1) iz. exact amount; just enough; what is needed (2) izond. exact, precise; correct, right; just, fair (3) adb. hardly, scarcely, barely; only just; almost no/not/none
    port (1) preciso(a), exato(a)

    Entzun:

    Detaile, sentimendu edo objektu bat benetan signifikatzeko, le mot juste —hitz doi zehatza— aplikatzea aholkatzen zuen Flaubertek. Adierazi nahi denaren neurri justuko hitza baliatzea: zapatak oinaren neurrikoa behar du; hitzak, izendatu nahi duen egoerarena. Hitz-dunak gara, gutxi-asko hiztun guztion grina da bizi ditugun egoerak zorrotz eta adierazkor esan nahia. Koska da askotan ez zaigula hitz doia burura etortzen, ez dakigula ezagutzen dugunik ere. [Hitz doia, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-05-05)] (Berria.eus)

    doi (Argazkia: Wikimedia Commons)



    Ruper Ordorika eta Bernardo Atxagaren ‘Sagarrondo bati seaska kanta’-n ere topa dezakegu doi-doi. Mila esker, Iñaki!

     
  • Maite 7:32 am on 2015/01/28 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deboiladura 

    iz. (Ipar.) 1. Nahastea. 2. Hondamena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [nahastea]: anabasa, nahasketa, nahaste, nahasteka, bokata Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) trastorno (2) iz. (Ipar.) ruina
    fr (1) (alteración) bouleversement (2) ruine
    en (1) disruption, inconvenience, upset  (2) ruin
    port (1) trastorno  (2) ruína

    Entzun:

    Donapaleuko “natura gela” obretan da. Bainuontzi borobila ezarria da, eta gainerakoan “logela baten parekoa izanen da, giroaren ez batere deboilatzeko“, zehaztu du Hurmicek. [Donapaleuko ospitalea haur ukaite fisiologikoari buruz, Ainize Madariaga (Ipar Euskal Herriko Hitza, 2015-01-30)]

    Etxe deboilatu bat aurkitu nuen eskuinean, beste deboiladura bat ezkerrean, beste bat gero, hiru edo lau aitzinago, sagarrondo baso ttipi baten ondoan, eta ezustean herritik urrats gutira aurkitu nintzen. [Idi orgaren karranka, Victor Hugo / Koldo Izagirre (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    -Zuri diru guti.
    Deboiladura lar udali!
    -Obeditu guri diruz.

    (eu>es)
    -A ti poco dinero.
    -¡Ruina para demasiados ayuntamientos!
    -Obedécenos con dinero.

    [Palindromoak, Markos Gimeno (zerojasoa.com, 15-01-25)]

    deboiladura (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 8:15 am on 2015/01/20 Permalink | Reply
    Tags: D   

    danbor 

    iz. 1. MUS. Zilindro baten gaineko eta azpiko aldeetan teinkatzen diren bi larru edo mintz sintetikoz osatutako musika-instrumentua, bi zotzez jotzen dena. 2. TEKNOL. Tresna eta gailu batzuen zilindro-formako osagaia. Balazta-danborra. • kupuladanbor. ARKIT. Kupula baten oinarri jartzen den horma zilindriko edo poligonala. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [atabala]: atabal, atanbora g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) tambor (2) tambor, tamborilero, -a; tamborrero, -a (3) (Arkit.) [kupularena] tambor (4) (Teknol.) tambor (5) (lgart.) tripa, panza
    fr (1) [instrumentua] tambour (2) (Teknol.) tambour
    en drum
    port (1) (instrumento) tambor (2) (de envase) tambor, bombona (3) Cost (de bordado) bastidor (4) Anat tímpano

    Entzun:

    Gauerditik aurrera 15.000 heldu eta 5.500 haur baino gehiago aterako dira San Sebastian egunean danborradan. Kalean, baina, atzo entzun ziren lehen danbor hotsak. [20.000 lagun baino gehiago aterako dira Donostiako danborradan, Berria.eus (2015-01-20)]

    danbor (FlickrCC, Mario Antonio Pena Zapatería)

     
  • Maite 9:10 pm on 2015/01/09 Permalink | Reply
    Tags: D   

    destorbu 

    iz. 1. Eragozpena, oztopoa. 2. Ezbeharra.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [traba]: Ipar./Naf.debeku, enbarazu, eragaitz, eragozgarri, eragozle, eragozpen, eragozpide, estropezu, galarazpen, oztopo, oztopobide, traba, trabagarri, behaztopa Ipar., faxeria Ipar., poxelu Ipar., trebukagarri Ipar., baragailu Zub., epantxu Zub., objekzio beh., behaztopabide jas., behaztopagarri jas., behaztopa-harri jas., atzerabide g.e., atzeragarri g.e., atzerapen g.e., eragozketa g.e., molestia Heg. beh., baragarri Ipar. g.e., murtzi Ipar. g.e., enpatxu Ipar. zah., harzaragarri Ipar. zah., trabu Ipar. zah.
    [ezbeharra]: Zub. g.e.alditxar, asturugaitz, ezbehar, koaita, miseria, zorigaitz, zorigaizto, zoritxar, dohakabetasun Ipar., lazeria Ipar., makur Ipar., malur Ipar., ondiko Ipar., meskabu Zub., desgrazia beh., gaitzegoki g.e., helkaitz g.e., lankerio g.e., desditxa zah., dohaingaitz zah., behargabe Ipar. g.e., dohakaitz Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (GN/Ipar.) estorbo, obstáculo, dificultad, tropiezo (2) (GN/Ipar.) desgracia, desastre, accidente
    fr (GN/Ipar.) malheur, calamité
    en (1) impediment, obstacle, hindrance (2) misfortune, disaster, accident
    port (1) estorvo, obstáculo, dificuldade, impedimento (2) desgraça, desastre, acidente

    Entzun:

    Egun batean destorbu izugarria gertatu zen.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    destorbu (FlickrCC + Gaurko hitza CC)

     
  • Maite 11:31 am on 2014/11/09 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desobeditu 

    du (pertsonei buruz dio) ad. Ez obeditu, desobedientzia egin. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa, moldatua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    desobeditu (L, BN, S ap. Lh, S-no ap. Lrq; Urt IV 50, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H), desobedezitu (-idu Lcc). Desobedecer. Tr. Es bipersonal trans. en los autores antiguos; por lo menos desde fines del s. XIX se usa, en cambio, como tripersonal. Trufatu superiorez; desobeditu gauza handian. Hm 195.

    Sinonimoak: iz.
    [desobeditu] : ez obeditu, esana ez bete (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (pertsonei buruz, dio ad.) desobedecer
    fr du ad. (pertsonei buruz, dio ad.) désobéir
    en du ad. (pertsonei buruz, dio ad.) to disobey
    port du ad. (pertsonei buruz, dio ad.) desobedecer

    Entzun:

    Noiz eta nola desobeditu behar luke herrialde batek independentzia lortzeko? [Burujabetzarako bide-orririk ez Euskal Herriko mapan, Urko Apaolaza (argia.eus, 2014-10-12)

    desobeditu (Argazkia: @vilaWeb)

     
  • Inaki Agirre 12:40 pm on 2014/11/03 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desarra 

    iz. MIL. Tropa bateko kideek aldi berean tiro egitea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. zah.

    [tiroa]: bunbada, tiro (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (zah.) (Mil.) disparo, descarga (Elh.)
    fr 2 (de arma de fuego, electricidad) décharge ƒ; 1 (tiro) coup m de feu.  ~ cerrada Mil salve ƒ
    en (Mil) firing, discharge (frm) shot, gunshot ~ cerrada volley (Collins)
    port descarga, tiro (WR)

    Entzun:

    Eta kanoiaren desarra duk ene neurria, eta egin zaidan injustiziari nik eman beharreko ihardespena. [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    desarra (FlickrCC, CC BY-SA 3.0)

     
  • Maite 1:01 pm on 2014/10/14 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desobedientzia 

    iz. Desobeditzea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [desobeditzea]: desobeditze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es desobediencia
    fr désobéissance
    en disobedience
    port desobediência

    Entzun:

    Independentzia eta desobedientzia bertso berberaren errimak dira? Ezinbertzekoa al da une jakinen batean indarrean dagoen legea urratzea eta konfrontazio demokratikoa eremu politiko hutsaren joko-zelaira eramatea? [Desobedientzia eta independentzia, Gaizka Aranguren (Arkupean, 2014-10-14)] (Berria.eus)

    desobedientzia (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 7:50 am on 2014/10/13 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desneke 

    iz. Atsedena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    desneke (Lar).

    Descanso. Gordeko dezu laurenbata edo zazpigarren eguneko atsedetea, desnekea edo deskansua. Ub 26. Zeruko desneke betikuak aztu azi dizkigula lurreko neke laburrak. Bv AsL 67. Arrizko burko bat zeinaren arrimuan desneke ariñ bat artu izaten zuan. Ib. 105. Betiko desneke ta atsedena emon egiozu, Iauna. Ag AL 101.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [atsedena]: atseden, deskantsu, hats-hartze, errepausu Ipar., pausu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es descanso, reposo, pausa
    fr repos, pause
    en rest, break, pause; respite; breather (inf)
    port descanso, repouso

    Entzun:

    Bide-ertzean desneke arin bat hartu zuen. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Betiko desneke ta atsedena emon egiozu, Iauna. Ag AL 101. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Nik emango dizutet arnasa ta desneke ona. [Auñamendiko lorea, Txomin Agirre (1898)] (Euskal Klasikoen Corpusa)

    desneke (Wikimedia Commos)
    Noon – Rest from Work (after Millet), Vincent Willem van Gogh

     
  • Maite 12:09 pm on 2014/09/27 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deskonprimatu 

    ad. INFORM. Konprimatutako fitxategi bat jatorrizko tamainara leheneratu, horretarako programa berezi baten bidez.  (Euskalterm)

    Beste hizkuntza batzuetan (Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es descomprimir
    fr décompresser
    en uncompress, decompress
    port descomprimir

    Entzun:

    Jaitsi duzun karpeta deskonprimatu behar duzu artxiboak ikusi ahal izateko.

     
  • Maite 8:35 am on 2014/08/19 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deitore 

    iz. (Ipar.) Auhena, adia (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    1 deitore (-th- L, BN ap. A; Lar; -th- SP vEys, Dv, H), deitora (-th- SP, Arch ms. (ap. DRA), H).

    Tr. Documentado en Leiçarraga y en autores septentrionales del s. XVII, más adelante lo hallamos en AR, Duvoisin y, ya en el s. XX, sobre todo en textos meridionales de léxico cuidado. La forma deitora la emplean Axular, Ibiñagabeitia y, a veces, Zaitegi. En DFrec hay un ej., meridional, de deitore. Con el significado de “lamentación, lamento”, es mucho más común auhen (q.v.).

    Lamentación, planto (en particular por la muerte de alguien; se refiere tbn. a las demostraciones de dolor cantadas, tipo endechas, etc., si bien los ejs. recogen gralmte. su significación de ‘lamentación, lamento’ en general). “Planctus”, “lamentation pour les morts, luctus” SP. “Clamor” Lar (cf. tbn. “clamorear, tocar a muerto, illezkillak, ildeitoreak jo”). “Lamentation que l’on chantait à la mort et à l’enterrement des personnes; complainte” Dv. “Deithoreko eguna, le jour de la lamentation” Ib.

    2 deitore

    Nombre, denominación. Cf. deitura. Guziek gaizki hartu zuten, salbu Espainia Castillako erregina, Izabela deitorea zuenak. HU Aurp 50.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [auhen] : auhen, intziri, erosta, adia
    [marru] : marru, aiene, kexa

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) lamentación, lamento
    fr lamentation, gémissement
    en groaning, moaning, complaining; groan, wail, lament
    port lamentação, lamento

    Entzun:

    Haren ahotsa berriro garrasi eta deitore bilakatu zen.  [Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana (Ibaizabal, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Negar eta intziri egingo dut mendiak direla eta; deitore, larre-zelaiak direla eta: erreak gelditu baitira eta hutsik; ez da ardirik beeka entzuten, hegazti eta abereak ihesi joanak dira.  [Elizen arteko Biblia, Askoren artean (Idatz, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    deitore (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 12:50 pm on 2014/07/16 Permalink | Reply
    Tags: D   

    daborduko 

    adb. (B) Dagoeneko. Zoritxarrez, egia samin horren ondorenak ageri dira, daborduko ere, euskaldunon artean.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia:

    daborduko (V-ger), daburduko (V-ple-ger-m), dagoan orduko (Aq 916 A), dagon orduko (B). Ref.: A (daburduko); A Morf 672.

    Ya, para ahora. “Daburduko (V-ple-ger-m), tan pronto. Dagoan orduko (AN; Aq), dagon orduko (B), para hora, tan pronto. De dagoan-orduko, para la hora que es” A. v. dagoeneko. Eztau onek daborduko attaren antzik artu gura! Otx 113. Nire mutil koskor au daborduko asi da beronen tentelkerijaren ezaugarri berezijak emoten. Ib. 125. Il ete zan edo ziur jakiteko, arnasarik baeukan jakiteko, pospollo garun bat urreratu eutsen biztuta surrera, ta konturatu gabe surran puntea erre. Orduan Moxilok inpernuan egoalakoan, apur bat begiak zabalduaz: Daburduko asi gaituk! EgutAr 28-6-1957 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.
    [dagoeneko]: dagoeneko, jadanik, honezkero (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (B) para ahora, para entonces; tan pronto; [uste baino lehenago] ya
    fr déjà
    en already
    port (em negativas) ainda; (em afirmativas) já

    Entzun:

    Agian daborduko badaki, jakin, itzuliko balitz nora itzuli ez lukeela.  [Itzuliko balitz, Goizalde Landabaso (Larrepetit, 2014-07-15)] (Berria.eus)

    daborduko (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 8:04 am on 2014/05/12 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dailari 

    iz. (Ipar.) Segaz ebakitzen duen pertsona, bereziki kirolaria, segalaria.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [segalaria]: segalari (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es segador, -a
    fr faucheur, -euse
    en (Kir.) a person who cuts grass with a hand-held scythe in a Basque rural sport
    port segador(a)

    Entzun:

    Zortzi dailari arituko dira lehian, lauko bi multzotan banatuta.

    segalari (Igor Esnaola, md.uztcdn.com)

     
  • Maite 9:43 am on 2013/11/23 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desosegu 

    iz. Urduritasuna, ezinegona, sosegurik  ez duenaren egoera. 

    Sinonimoak:
    [ezinegona] : artegatasun Bizk., erreustarzün Zub., erreustasun Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegian, ‘urduritasun’)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es desasosiego, intranquilidad, pesadumbre
    fr trouble
    en unease, feeling of unease, sense of unease, misgivings
    port desassossego, inquietação

    Entzun:


    Esker mila, Josi Sierra, bideoa hain txukun ipintzeagatik!

    Bildutako argazki eta hitz guztiak ikusi nahi badituzu: Azaleratu zure hitza!

     
  • Maite 8:07 am on 2013/10/14 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deblauki 

    adb. (Ipar.) Bat-batean; ezbairik gabe. Deblauki agertu zait (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  adlag. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [bat-batean] : derrepente, berehala, atoan, bat-batean
    [egiatan] : egiatan, bide onetik
    [ezpairik gabe] : zirt-zart, ezpairik gabe

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) resueltamente, sin dudarlo; completamente
    fr (Ipar.) clairement, franchement, à l’improviste, sans hésitation
    en determinedly, resolutely; frankly; suddenly, all of a sudden
    port determinadamente, sem duvidá-lo

    Entzun:

    Zalantza da: noraino behar dira errespetatu egitate, errealitate, erritmo diferenteak? Funtzio garrantzitsu bat baitu Iparraldearen orena-k: iparreko ikus-entzulea goxatzea, ETBra sarrera erraztea. Tokiko albistegien ideia da pixka batean. Baina beti eskatuz ETBri ikuspegi osoa. Eta hori gertatzen ez den bitartean, are purtzilkeria handiagoa iruditzen zait Iparraldearen orena deblauki kendu izana. [Deblauki kendu izana, Aritz Galarraga (Berria, 2013-09-27)]

    deblauki (Gaurko Hitza, CC)

     
  • Maite 9:02 am on 2013/08/26 Permalink | Reply
    Tags: D   

    drogoso 

    izond. Iruzurzalea; errietazalea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    drogoso (V-gip). Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg.

    “Enredador, tramposo, cuestionador. Drogosua zan eskolan, eta bardiñ izan da gero bere bizi guztian” Etxba Eib. “Follonero. Harekin ibiltziak billurra emuten juan drogoso hutsa zuan da” Elexp Berg. Arpegirik eztauko / nunbaist drogosoak / len legez ereiteko / berba arin zoroak. Azc PB 256.

    Sinonimoak: izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegian ‘iruzurgile’ eta Elhuyar Hiztegian ‘endredatzaile’)

    [engainatzailea]: engainagarri, engainatzaile, iruzurti, iruzurtzaile, zimarkutsu, zimarkun Ipar., bairatsu g.e., zilibokari g.e., zilibokatzaile g.e., engainari zah., tronpatzaile Ipar. beh., tranposo Heg. beh.
    [endredatzaile]: endredatzaile, bazter-nahasle

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es tramposo, -a; alborotador, -a (Elhuyar Hiztegia) / Haur. revoltoso/sa, enredador/ra (5000 hiztegia)
    fr tricheur(euse); agitateur m, -trice ƒ, trublion mƒ; embrouilleur(euse)
    en deceitful; naughty, mischievous
    port tramposo(a), trapaceiro(a); alvoroçador(a);

    Entzun:


    Mihiluze, drogoso, kontakatilu, zirtolari…

    Kike Amonarriz: “Mihiluzeren bidez, sortzen ari garen proposamen bat zabaltzen dugu, ez baitago kaleko hizkera baturik”.

    Ilaski Serrano: “Ia-ia yoga egin behar izaten dut txarto egindako itzulpenen aurrean kontrola ez galtzeko, itzulpen lotsabakoak iruditzen baitzaizkit, eta barre egin beharrean haserretu egiten naiz. Baina Kikek ez haserretzeko esaten dit, erdaldunak horrelakoetan oso txiste onak galtzen dituela pentsatzeko”.

    (Argia, 2006ko apirila, 306. zenbakia)

    mihiluze (Irudia: euskaraz.net)

     
  • Maite 12:50 pm on 2013/06/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dindirri 

    iz. 1. Sudurretik zintzilik dagoen mukia. 2. (batez ere B) Oihal edo soineko maiztutik zintzilikatzen den zarpa. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. g.e.
    [Sudurretik zintzilik dagoen mukia] ureri (Labayru ikastegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) moquillo (2) colgante, cola, harapo

     
  • Maite 8:20 am on 2013/03/27 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dirdai 

    1. iz. Distira, dirdira. Anai Eguzkiaren dirdaiak min egiten zion. 2. adb. Distiratuz. Zilarrez dirdai agertzen zuen itsasoko urak bere bizkarra(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [dirdira] bristada, dirdira, distira, distirapen, diz-diz, ñirñir, izarniadura Ipar., erlantz g.e., distiradura zah (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) brillo, destello, resplandor; esplendor (2) brillando, reluciendo
    fr splendeur, éclat
    en brightness; shine
    port brilho, lampejo, resplendor, fulgor

    Argiaren dirdai urrekarak, estoreen arteko zirrituetatik sarturik, su-txinpart txikiak sortarazten zizkion haren ile-adatsen isla gaztaingorriari.  [Argizariaren egunak, Anjel Lertxundi (Alberdania, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    dirdai (FlickrCC, EssjayNZ)

     
  • Maite 8:42 am on 2013/03/15 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dixidatu 

    du ad. (Ipar.) 1. Erronka egin. 2. Mehatxatu. Infernu beraz dixidatzen gaitu, zeru bera agintzen digu(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dixidatu (SP ® Chaho, Urt V 434), disidatu (L-ain ap. A), ditxidatu (Lar), dexidatu (Chaho), desidatu (Sc ap. Lrq).

    Sinonimoak: ad. Ipar. zah.
    [erronka egin]
     desafio egin, desafioa bota, erronka bota Heg., erronka egin Heg., erronka jo Heg., desafiatu beh., ahaikatu g.e., aupadatu g.e., axut egin g.e.
    [mehatxatu]
     keinatu, mehatxatu, mehatxu egin, zemaitu, larderiatu Ipar., zemai egin g.e., makatu Ipar. g.e., amenazatu Heg. g.e.
    (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) desafiar (2) amenazar
    fr (1) défier (2) menacer
    en (1) to challenge (2) to threaten
    port (1) desafiar (2) ameaçar

    Liburu xume hunek irakhasiko derautzu zer egin behar duzun zure aldetik, noiz dixidatu eta akometatu behar tutzun zure etsaiak, noiz buruz buru hekin kontra iarri, noiz itzuli eta ihesi ioan behar zaiskoten.  [Gudu espiritualaSilvain Pouvreau (1665)] (Klasikoen Gordailua)

    dixidatu (FlickrCC, subtle_3106)

     
  • Maite 10:24 pm on 2012/08/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    domina 

    iz. Metalezko pieza, gehienetan biribila, irudi edo idazkun bat daramana. Maiz oroigarri, ohoregarri edo sari moduan ematen da. Zilarrezko domina lortu du Joko Olinpikoetan(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [medaila]
    medaila (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es medalla
    fr médaille
    en medal

    Maialen Chourrautek (Lasarte-Oria, 1983) Olinpiar Jokoetako brontzezko domina irabazi du ur bizietako K-1 mailako saioan. Hirugarren izan da, 106.87ko denborarekin, Emilie Fer irabazlearekiko 0.97ra. Zilarra Jessica Fox-ek eskuratu du, 0.61era. [Chourrautek brontzea lortu du, berria.info] (2012-08-02)

    Maialen Chourraut dominarekin (FlickrCC, Gazteaukera)

     
  • Maite 8:29 am on 2012/07/07 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dantzaleku 

    iz. Dantzan egiten den lekua.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [dantzatzeko lekua]
    dantzatoki, dantzategi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es lugar de baile; local de baile; discoteca
    fr salle de danse, discothèque, salle de bal
    en dance hall; disco

    Egin klik irudiaren gainean, abestia entzun eta hutsuneak betetzeko ariketa egiteko.

     
  • Maite 10:14 am on 2012/05/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    duintasun 

    iz. Duina denaren nolakotasuna. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [dinatasuna]
    dinatasun g.e., dignitate zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es dignidad
    fr dignité
    en dignity

    Behin eta berriz aldapan behera jaurtitzen digute harritzarra -Sisiforen hura bezala-, eta duintasun apur batez biziko bagara behin eta berriz jaso beharrekoa izango da. [Errotarria, Jokin Urain (Susa, 2006) Orr.: 158] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    Esku hutsik baino hobe, eskaintzen dizkiguten birrinak hartu eta etxekoekin biltzen bagara. – Ezin diagu miseriarik onartu. Bulegoetan guri barreka hasiko dituk izu-laborritan negarrez beharko luketenak. Gure duintasuna zagok jokoan. [Errotik, Gotzon Barandiaran (Susa, 2010) Orr.: 74] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    Lanpostuagatik borrokatuko nauk, familiagatik, nire duintasunagatik. [Errotik, Gotzon Barandiaran (Susa, 2010) Orr.: 43] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

     
  • Maite 12:32 pm on 2012/04/08 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dinosauro 

    iz. PALEONT. Sauriskioen eta ornitiskioen ordenetako narrasti fosilez esaten da. Nagusi izan ziren, bereziki, Mesozoikoan, Jurasikoan eta Kretazeoan, eta mota guztietako habitatetara moldatuta zeuden. Egundaino egon diren animalia handienak izan ziren. Kretazeoaren bukaeran desagertu ziren. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

     
  • Maite 8:19 pm on 2012/03/03 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dantzatu 

    1. da ad. Dantza egin. Zure anaia ongi dantzatzen da. 2. du ad. Adierazten den dantza jakin bat egin. Aurreskua dantzatu zuten. 3. (hed.) du ad. Eragin, mugitu, astindu. Labana dantzatzen oso iaioak ziren.MAKILA DANTZATU. Jo, jipoitu. Makila dantzatu zuen besteren hezurretan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.
    [dantza egin]
    dantza egin, dantzan egin (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) bailar, danzar (2) bailar, danzar (3) sacudir, mover, darle a
    fr (1) danser (2) secouer, battre, tabasser
    en to dance

    Abestia entzun eta hutsuneak betetzeko ariketa egiteko, egin klik irudiaren gainean

     
  • Maite 4:06 pm on 2012/02/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    denborale 

    iz. (B eta G) Ekaitza; eguraldi txarra.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Heg.
    [ekaitza]
    bisuts, ekaitz, tenpestate, tulubio Ipar. g.e., borraska Heg. g.e., tenpesta Ipar. zah., tormenta Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es temporal, mal tiempo
    en storm; (de nieve) snowstorm, blizzard

    Trumoiaren burrunba isildu zen istant batean, eta denborale lazgarria, bide bihurgunea atzean utzirik, amildegiaren hondoetan galtzen ari zen. [Mikel Strogoff, Jules Verne / Karlos Zabala (Ibaizabal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    denborale (FlickrCC, taivasalla)

     
  • Maite 10:05 am on 2012/01/20 Permalink | Reply
    Tags: D   

    danborrada 

    iz. 1. Danborrez eginiko joaldia. 2. Euskal Herriko zenbait herritan doinu batzuekin batera danborra joz egiten den jai-giroko ibilaldia. Ezagunenak San Sebastian egunean Donostia eta Azpeitian egiten dira. Jarraitu irakurtzen… (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [jaistea] jauspen Ipar., jautsapen Ipar., jaitsaldi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es tamborrada
    fr roulement de tambour
    en Basque drum parade

    Ohi bezala, Konstituzio plazan bandera altxatuta hasi da gauerdian San Sebastian eguna Donostian. Danborrada bereziko konpainiak giroa berotzen aritu dira aurretik. [Hasi da danbor burrunba, 2012-01-20] (berria.info)

     
  • Maite 10:57 am on 2011/10/06 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deitoratu 

    du ad. 1. Zerbait biziki eta sakontasunez sentitu. Bere hutsak negar-auhenetan deitoratzen zituela. 2. Hildakoari hilkutxaren ondoan negar egitea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. Ipar.
    [deitore egin]
    adia egin, adiakatu, deitore egin, intziri egin, auhendatu Ipar., erostatu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) lamentar, deplorar (2) llorar a un difunto (tanto en cuanto sentimiento de dolor como en cuanto a manifestaciones rituales del mismo)
    fr déplorer, chanter des lamentations pour un défunt
    en to regret (deeply), to be/feel sorry; to deplore; to moan, to groan; to complain

    Gertatzen zena deitoratzen zuen, ondorioak mingarriak zitzaizkion neurrian, baina ez zen ahalegindu bere burua hartaz sendatzen. [Ez da gaua begietara etortzen, Felipe Juaristi (Erein, 2007)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

     
  • Maite 7:55 am on 2011/06/07 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dastamen 

    iz. Zaporea hautematen duen sentimena, mihiko papiletan elkartuta dauden kimiorrezeptoreen bidez burutzen dena. Berez oinarrizko lau zapore daude: gozoa, gazia, garratza eta mingotsa. Baina, usainak ere laguntzen du substantziaren zaporea bereizten eta zerbait ahoratzean dugun sentsazioa ez da zapore hutsa izaten, usainarekin nahastutakoa eta aberastutakoa baizik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [gustua]
    gustu zah., gustamen (Harluxet eta UZEIren sinonimoen hiztegiak)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (sentido del) gusto
    fr goût [sens]
    en (sense of) taste

    Dastamenez eta usaimenez gozatu nuen Alice, ikusmenez eta entzumenez ezagutu, lizunaren gorputz adarrez mindu intziri egin zuen unean. [Ihes lerroak, Xabier Altube (Erein, 2009)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    dastamen (FlickrCC, NYCArthur)

     
  • Maite 10:44 pm on 2010/12/23 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dedu 

    iz. Ohorea.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. g.e.
    [ohorea]
    ohore, ondra Heg. beh., handizuren g.e. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es honor
    fr honneur
    en honour (Br); honor (Am)

    Deduzko euskaltzaina. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

     
  • Maite 12:15 pm on 2010/11/01 Permalink | Reply
    Tags: D   

    Domu Santu(ru) 

    iz. Santu guztien eguna. Domu Santuru egunean hilerrian biltzen gara(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Bizk.
    [Santu guztien eguna]
    Omiasaindu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es festividad de Todos los Santos, día de Todos los Santos
    fr toussaint
    en All Saint’s Day
    ja 諸聖人の日 (shoseijin no hi)

    -Domu Santu delako gaur – are ahots xaloagoz. [SPrako tranbia, Unai Elorriaga (Elkar, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 9:53 am on 2010/08/24 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deseinu 

    iz. (Ipar.) (zah.) Asmoa. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Ipar. zah.
    [xedea]
    asmo, xede Ipar., intentzio Heg. beh., propositu Heg. zah. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es propósito, intención, designio
    fr projet, intention, prétention
    en intention; aim, purpose

    MAITIA NUN ZIRA

    Mixel:
    Maitia, nun zira?
    Nik etzütüt ikusten
    ez berririk jakiten
    nurat galdü zira? [bis]

    Ala khanbiatü da
    zure deseiña?
    Hitzeman zenereitan
    ez behin, bai berritan
    enia zinela! [bis]

    Jeanne:
    Ohikua nüzü
    ez nüzü kanbiatü
    bihotzian beinin hartü
    eta zü maitatü. [bis]

    Aita jeloskor batek
    dizü kausatü.
    Zure ikustetik
    gehiago mintzatzetik
    hark nizü pribatü. [bis]

    Mixel:
    Aita jeloskorra!
    Zük alaba igorri
    arauz ene ihesi
    komentü hartara. [bis]

    Agian ez ahal da
    sartüren serora!
    Fede bedera dügü
    alkarri eman tügü
    gauza segürra da. [bis]

    Jeanne:
    Zamariz iganik,
    Jin zazkit ikustera,
    Ene kontsolatzera,
    Aitaren ixilik.

    Hogei eta lau urthe
    batizit betherik:
    Urthe baten bürian,
    Nik ez diket ordian
    Aitaren axolik.

    Jeanneren aita:
    Alaba diener
    erranen dit orori:
    «So’gidaziet eni
    beha ene erraner.

    Gaztetto direlarik,
    untsa diziplina!
    Handitu direnian
    berant date ordian
    nik badakit untsa»

    [Maitia nun zira, Zuberoako euskal abesti herrikoia
    (J.T Uruñuelak harmonizatua, 1930. urtearen inguruan)] (Wikipedia)

     
    • Iñaki Murua 10:35 am on 2010/08/24 Permalink

      Eta “maitia nun zira” abesti ezaguneko adibidea?
      “ala kanbiatu da, zure deseina”

    • Maite 11:22 am on 2010/08/24 Permalink

      Seko pasatu zait adibide hori eta begira abestu dugula behin baino gehiagotan, eee!!! Mila esker iradokizunagatik, adibidea aldatuta askoz hobeto geratzen da. 😉

  • Maite 7:08 am on 2010/06/30 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dulabre 

    izond. Kemen handiko pertsona. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izond. Bizk. g.e.
    adoretsu, bizi, kementsu, saiatu  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es activo, -a, diligente, aplicado, -a, que se esfuerza
    fr appliqué, -e ; actif, -ive
    en diligent, assiduous, persevering, hard-working

    MAISU JUAN: Eztakit topauko dan inun andrakume euskaldunak baño senduagorik.
    PERU: Nik bere ezdakit, Maisu Juan. Dira sona, dulabre, ta askotakuak. Nok sinistu lei, gizonen premiña baga artu daikeezala linuak dakazan, ta enzun dituzun arazo ta lor guztijak? Soluetan dakuskuz atxurretan, laijetan, saraketan, jorraan, ta edozein biar egiten. Badakije idijak buztartuten, itzaintzia egiten, itaurreko dabiltzala nos nai. Lau neskatilla baserrijan azijak, zuzenduko leukee etxaguntza andi bat, gizonen premiña baga ezertarako.

    [Peru Abarka, Juan Antonio Mogel (1802, 1881) (Klasikoen Gordailua)

     
  • Maite 8:17 pm on 2010/06/26 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desgogara 

    1. adb. (Ipar.) Gogoz kontra. Eremu horri lotuta nago, gogara edo desgogara. 2. iz. Nahigabea. Desgogara handia egiten diozu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1) gogorik gabe, gogoz kontra, gsutura ez, nahi gaberik (2) atsekabe, desgustu, nahigabe (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) a disgusto (de), contra la voluntad (de) (2) disgusto
    fr à contre-cœur, contraint et forcé, contrainte et forcée
    en ill at ease, uncomfortable, embarrased; without enthusiasm

    Aspertu itxurako prostituta bi zeuden alboko jatetxe apalean, inguruan zebilzkien gizonei desgogara erantzuten, haien bromatxoak aguantatuz nola edo hala. [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 7:19 am on 2010/06/07 Permalink | Reply
    Tags: D   

    damorri 

    iz. Malenkonia, goibeltasuna. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. g.e.
    [malenkonia, goibeltasuna]
    goibeldura, histasun, iluntasun, itun, melankolia, tristezia, tristura, histura Ipar., ilundura Ipar., itzaltasun Bizk., goibeltasun jas., ituntasun jas., kaden jas., kadentasun jas., malenkonia jas., tristetasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es melancolía, tristeza
    fr mélancolie, tristesse
    en melancholy

    Azken boladan bere barnean erraietaraino sartuta  zeraman damorri hari agur egingo ziola zin eginez ekin zion astelehenari. Tamalez, bihotzak ez zuen sinetsi buruaren agindu hura.

     
  • Maite 8:18 am on 2010/06/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deliberatu 

    du ad. 1. (Ipar.) Erabaki. 2. Arazo baten aldeko eta kontrako puntuak arretaz aztertu, erabakia hartu baino lehen (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1) erabaki, ebatzi, xedatu, xede hartu, gogo hartu (2) eztabaidatu, aztertu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es decidir
    fr décider, délibérer
    en to decide

    Hortaz, maitasun haren hondarrei kosta ahala kosta eutsi behar niela deliberatu nuen, nahiz eta iraultza sozialaren aukera gero eta murritzago izan 1989an Berlingo harresia erori zenez geroztik. [Errautsen distira, Xabier Mendiguren Elizegi (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 10:27 am on 2010/04/02 Permalink | Reply
    Tags: D   

    diharu 

    iz. (Z) Dirua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Zub.
    [dirua] diru, moneta, sos
    [txanpona]
    diru, txanpon (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es dinero
    fr argent
    en money

    Noiz nahi agitzen ahal da, oraiko diharü joküekin bereziki. Min eginen deigü guri ere. Nola presta, batetik horri ihardokitzera, bestetik hortaz baliatzera? Abertzale lana egün oroz eginez gure leküan, eraikuntza nazionala zolatik hasten beita, ez hegatzetik. ­ [Kosovo, Jean-Louis Davant  (Berria, 2008-03-06)]

    diharu (FlickrCC, Jeff Belmonte)

     
  • Maite 8:08 pm on 2010/02/27 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dendu 

    iz. Oreka. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: oreka (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    es equilibrio, estabilidad
    fr balance
    en équilibre

    Gazte-baldarkeriaz jokatu zuen bere aroarekiko eta, berak gaizki aholku emanik, sarritan behaztopak eta irakurlegoarekiko desarauak egin zituen, bere burua arriskatuz eta oldarka, ahoz eta idatziz, dendu on eta zuhurtziaren aurka. [Herioa Venezian, Thommas Mann /Xabier Mendiguren Bereziartu (Ibaizabal)]

     
  • Maite 9:45 am on 2010/01/20 Permalink | Reply
    Tags: D   

    danborrari 

    iz. Danbor-jotzailea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: atabalari, danbor-jole (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    es tambor, tamborilero,-a, tamborrero,-a
    fr joueur, -euse de tambour
    en drummer

    Euria gorabehera, eguraldiari jai giroa eta danbor hotsa nagusitu zitzaizkien Donostiako kale eta auzoetan, gauerdian Union Artesana elkarteko danborrariek zuzendutako ekitaldian bandera jaitsi zen arte. [Danborrari festa, Irune Lasa (Berria, 2009-01-21)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    danborrariak (FlickrCC, Luistxo eta Marije)

     
  • Maite 11:18 am on 2009/12/25 Permalink | Reply
    Tags: D   

    debadio 

    iz. (Ipar.) Eztabaida, liskarra.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1) eztabadida, eleta, polemika (2) eztabaida, liskar (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    es disputa, discusión, debate; lucha
    fr combat, altercation, bagarre
    en quarrel, row; argument, dispute

    Autoan sartzean, beti bezala pentsamendua haiatua sentitzen zuen gazteak, batez ere irrati-zintan zebilen Mikel Laboaren K7a entzuten hasten zenean. Itsasaldeko kantariaren ahotsak Herriaren xoko minartuak eztiz gozatzen zituela eta, bideak, delako oinarrizko pentsatzeko ahala bizirik zatxikala zirudion. Halatan, hiriko plazara heltzearekin, burrasoak ez zirela Uritzek hautatu intsumisioaren xedearekin oso ados oroitu zen. Esplikatzeko hitzak ugari izan ziren eta ez beti alegerazkoak. Debadio luzearen ondotik, ikusirik semea tematzen zitzaiola, amak erran zion:

    – Egin ezazu sinesten duzunaren arabera!

    [Amorezko pena baño , Itxaro Borda (Susa, 1996)]
    http://www.susa-literatura.com

     
  • Maite 5:49 am on 2009/11/27 Permalink | Reply
    Tags: D   

    dixidu 

    iz. (Ipar.) g.e. Mehatxua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: [mehatxua] mehatxu, zemai, amenazo Heg. beh., keina g.e., larderia Sort. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Ibarrunen den ORMA lantegiak dixidu askoren ondotik izan da zerratzeko ordena beltza. [SENPERE, HERRIA, “HERRIETAKO KRONIKAK: LAPURDI” (2003-12-18, 4. orr.) (Herria, 2001-2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 11:18 am on 2009/10/11 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deserri 

    iz. Erbestea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  atzerri, erbeste, desterru (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Gaur ere, Parisko deserri honetan, Sena ertzean paseatzen naizelarik – ibaiko urak kontsolagarri dira exiliatuentzat, ibaiko ur horiek, zapaltzen dudan lurra ez bezala, ezin baitira izan euren mugikortasun lasaigarrian sekula deserri – ezagunen batek diosal egin eta burua ezkerrerantz jiratzen dudanetan, hozkirri sarkor bat sentitzen dut eskuin belarriaren paretik pasatzen, aizto bat bezala. [Neguko zirkua, Harkaitz Cano (Susa, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 9:25 pm on 2009/08/19 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deskantsatu 

    iz. 1 da ad. Atseden hartu. 2 da/du ad. Ipar. Lasaitu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [atseden hartu]: Heg. beh.abaro egin, abaroan egon, atseden hartu, atsedendu, deskantsu hartu, hats egin, errepausatu Ipar., hats hartu Ipar., pausatu Ipar., asaskatu Bizk., atseden egin Bizk., atseden g.e.
    [lasaitu]: Ipar.anpletu Ipar., baketu, baretu, ematu, lasaitu, naretu, errexitu Ipar., jabaldu Ipar., ibitu Bizk., trankildu beh., artetu g.e., balakatu g.e., lañotu g.e., amatigatu zah., apazegatu Ipar. g.e., amondu Ipar. zah., fazegatu Ipar. zah., aplakatu Heg. zah., eregatu Bizk. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. h. atseden hartu descansar, reposar (2) da/du ad. (Ipar.) h. lasaitu tranquilizar
    fr (1) da ad. h. atseden hartu (se) reposer (2) da/du ad. (Ipar.) h. lasaitu tranquilliser, calmer
    en da ad. h. atseden hartu to rest; to take a break
    port (1) descansar, repousar (2) tranqüilizar, sossegar

    “Neuk egingo dut, zuk deskantsatu“. [Odolbildua, Josu Landa (Susa, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 4:30 am on 2009/08/06 Permalink | Reply
    Tags: D   

    despit 

    iz. (Ipar.) (zah.) Hisia. Amore gogorraren despita.• -EN DESPIT. Gorabehera. Deabruaren despit, zure arima gaixoa salbatuko da. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1 ) haserre, hisi, sumindura (2) hala ere, nahiz eta (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Edo, despit hutsez jaurtiki ote zituen hitz haiek, gogaiturik zegoelako kontu hartaz eta berdin zitzaiolako jada guztia? [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 9:16 am on 2009/07/05 Permalink | Reply
    Tags: D   

    durundi 

    iz. (B) Hots ozena; bereziki, bere oihartzun errepikatuen bidez areagotzen edo luzatzen den hotsa; erresonantzia. Ormei eta lurrari ikara egiten dien durundia(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1) burrunba, danbarrada, danga, dunbots, durunda (2) dundurio, durundu, oihartzun. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Gelako horma meheetan durundi egiten zuen hotsak. [Dublindarrak, James Joyce / Irenen Aldasoro (Alberdania, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 9:23 am on 2009/04/09 Permalink | Reply
    Tags: D   

    donge 

    (batez ere B) 1. izond. Gaiztoa. Berba dongeak. 2. iz. Gaiztakeria.(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: (1) gaizto, txar, bihurri (2) maltzur, zital (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    “Ospeagatik” egindako gerra duk, gerra klaserik donge eta madarikatuena. [On Camillo, Giovanni Guareschi / Koldo Biguri (Ibaizabal, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 12:52 am on 2009/02/03 Permalink | Reply
    Tags: D   

    doministiku 

    1. iz. Usina. 2. Norbaitek usin egin eta gero esan ohi den hitza.(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: urtzintz, usin (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Doministiku egin nuenetako batean, Dartaietek bere musuzapia pasatu zidan. [Konpainia noblean, Anjel Lertxundi] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 1:57 am on 2009/01/10 Permalink | Reply
    Tags: D   

    desenkusa 

    iz. (Ipar.) Aitzakia. Zahartzaroko bekatuek ez dute desenkusarik.

    Sinonimoak: aitzakia, zuribide, estakuru, eskusa.

    Isilune pisu bat jarraiki zitzaien nire desenkusa ahulei. [Rock’n’roll, Aingeru Epaltza]

     
  • Maite 8:42 am on 2008/12/22 Permalink | Reply
    Tags: D   

    doilorkeria 

    iz. Bilaukeria; doilorraren ekintza.

    Sinonimoak: (1) txarkeria, zitalkeria, ankerkeria, bilaukeria, gaiztakeria, zapokeria, jukutria, kiskilkeria, koldarkeria, belzkeria. (2) zezenkeria, zikoizkeria, zimurkeria.

    Agure hori eta bere alaba errukarria hil egin dituzte, doilorkeria osoz, gainera. [Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana]

     
  • Maite 7:01 am on 2008/12/17 Permalink | Reply
    Tags: D   

    deslai 

    (B) 1. adb. Lotu edo elkartu gabe. 2. adb. Bertan behera utzita. Gu hemen deslai utzirik umezurtz gisa. 3. izond. Lotu gabea, utzia. Txakur deslaiak.

    Sinonimoak: (1) askatu, aske, lotu gabe, solte, utzi (2) abandonatu(rik), bere gisa utzi(ta) (3) bakarti, banakako, basatu, galdu, herratu…

    Herri bueltan zeuden lur guztiak jaberik gabe geratu ziren, olibondoak, gari sailak eta lantzeko lurrak, deslai zeuden, zeinek landu gabe. [Riomundo, Jon Maia]

     
  • Maite 12:16 am on 2008/11/25 Permalink | Reply
    Tags: D   

    destaina 

    iz. Erdeinua, mespretxua.

    Sinonimoak: arbuio, erdeinu, gutxiespen, mespretxu, narda, narga…

    Mesprezatua izan berri denaren duin-papera antzezten ari zen Herio, edo benetakoa zuen destaina? [Argizariaren egunak, Anjel Lertxundi]

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel