Tagged: E Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 9:37 pm on 2021/09/11 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erne 

    erne1, erne, ernetzen || 1 da ad. Haziez mintzatuz, ernamuina hazten hasi; landareez mintzatuz, lurretik ateratzen eta hazten hasi. Ik. hozitu; ernatu 2; ernamuindu. Hazia, erein ondoan, estali behar da erne dadin. Bere soroan erne da erein zuen artoa. Landare erne berria. 2 da ad. Irud. Haren hitz santua gure bihotzetan erne dadin. Erneko ahal dira euskaraz irakurgai gozo eta mardulak! Zein burutan erne da izadiaren ideia gidari hori?

    erne2 || 1 adb. Iratzarririk, bereziki zentzumenak edo buru gaitasunak. Ik. ernai1. Lo daude, erne behar zuten guztiak. Erne egon! Zaude erne ene hitzak aditzeko. Zintzoen gainean erne dagoen Jainkoa. Kontuz eta erne ibili. Hain erne eleetara, hain logale beila santuetara. Jainkoaren zerbitzuan erne izan zaitez. || Belarriak erne, begiak zabalik. 2 adj. Erne dagoena; gauzak berehala ulertzen dituena. Ik. atzarri2. Oilar erneak hiru aldiz kantatu zuen. Begi-belarri erneak. Mutil ernea. Adimen erneko emakumea.

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [erne1]: ernamuindu, kimatu, ernatu, hozitu, sortu, ninikatu, buztandu

    [erne2]:

    1. azkar, ernai, bizkor, argi. Ant. inozo, tentel.
    2. adi, ernai, atzarri, zain-zain.
    3. zain, zurt, prest, gertu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. atento, -a, despierto, -a, vigilante (2) izond. agudo, -a, ingenioso, -a, despierto, -a, listo, -a
    fr adb. éveillé, -ée ; attentif, -ive, vigilant, -e
    en adb. alert, watchful, awake; attentive; aware
    port adb. atento, -a, desperto, -a, vigilante

    Testuinguruan

    Ruche jaunarengandik urrats gutxira gelditu, betaurreko pare fina atera, eta erne baino erneago begiratu zion agureak Ruche jaunari. [Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz (EHU, 2006)]

     
  • Maite 7:53 pm on 2021/09/07 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ele-mele 

    iz. Berriketa. Ele-meletan denbora galtzen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ELE-MELE. (elhe-melhe T-L).

    a) Cháchara, palabrería. “Bavardage”, “potins”, “commérage” T-L. Ez othe dute, egun gehienetan bederen, denbora gehiago ere galtzen elhe-melhetan eta phasaieta alferretan? Dh 95. Zeuen buruera orrek zabaltzeko sortu eikezuez izmitzik eta elemelerik labanenak. A EEs 1916, 109. Sobera gizon gazte erortzen dira Algerian […], elhe-melhe egoiteko terrentan. SoEg Herr 12-11-1959, 2.

    b) “Hari txarra eteten hari da (elhe-melhe dan batendako erraiten da) (S), […] (se dice de alguien que tiene dificultad de hablar)” A EY III 297.

    Sinonimoak: iz.

    [berriketa]: berriketa, berriketaldi, hitz-mitz, elasturi Ipar., tartarika Ipar., txilimala Bizk., ardaila Gip., kalaka Ipar./Naf., kalaketa Ipar./Naf., berrikeria g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (pl.) cháchara, palabrería
    fr (pl.) bavardage, parlote, boniment
    en (pl.) gossip; chatter (inf)
    port iz. fofoca

    Testuinguruan

    Ele-meletan denbora galtzen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 7:15 pm on 2021/09/03 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erietxeratu 

    du ad. Erietxe batera eraman.

    Sinonimoak: iz.

    [erietxeratu] : ospitaleratu, ospitalizatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. hospitalizar
    fr du ad. hospitaliser
    en du ad. to hospitalize, to admit sb to hospital
    port du ad. hospitalizar

    Testuinguruan

    Beste 45 gaixo erietxeratu dituzte gaitzagatik Hego Euskal Herrian (Berria.eus, 2020-09-03)

     
  • Maite 9:01 pm on 2021/08/15 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eurixka 

    iz. Ipar. g.er. Euri lanbroa, euri xehea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eurixka.

    1. ebixka (S ap. Lrq ), urixka (L, B ap. A ; Dv), urixki (B ap. Izeta BHizt ). “Llovizna, vulg. boira” A. Nahiz ez dituen ur phutzuak bethe, azken aldian egin duen urixkak lurra bustixe du. Prop 1876-77, 110.

    2. Algo lluvioso. Ezin ederkiago joan da [konfirmazionea], denbora urixka izanagatik. Herr 7-4-1966, 2.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [langarra]: euri-lanbro, euri-langar, euri-zirin, lanbro, langar, lantxurda, lantzer, zirimiri, lantzurda Ipar./Naf., landur g.e., euri-zarama Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. llovizna
    fr iz. bruine, crachin
    en iz. drizzle, misty rain
    port iz. chuvisco, garoa

    Testuinguruan

    IZATEN DIRA BATZUETAN EGURALDI TEMOSO buxti xoxo horietakoak: xirimiria edo langarra noizbehinka, ateri tarteka, hasi-ez-hasi marteka… Nazkatu bai, nazka ninteke nahi dudan guztia eurixka motel temoso segidoko honekin, euri-zirina ttontto mantso, edo tarteka bixi-bixi botatzen duenarekin. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)]

     
  • Maite 11:10 pm on 2021/07/17 Permalink | Reply
    Tags: E   

    euli 

    1 iz. Aho xurgatzailea eta bi hego garden dituen intsektua, udan, pertsonak eta abereak bizi diren lekuetan ugaria dena (Musca domestica, etab.). Euliak uxatzen, harrapatzen. Euliak firrindan, erleak burrunban. Euli kaka. Euli gorotza: euli kaka. Euli handi bat sartu zen gelan. Negar usainera jendea erruz dator, eulia goxora bezala. Aho itxian ez doa sartu eulia, eta aldi guztietan ez da eder egia (esr. zah.). 2 (Izenondo gisa). Pertsonez mintzatuz, epela, koldarra. Ik. oilobusti. Beti euli eta bare izatea ez da gizontasuna. Euli bat da gizon hori. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (V, G, AN-gip-larr-araq-ulz; Lcc, Mic, Ht VocGr , Lar, Añ, Dv, H), uli (AN-5vill-ulz-arce-erro, L, B, BN; SP, Urt I 359, Ht VocGr , Lar, Lecl, Arch VocGr , VocBN , Dv, H), eulli (Sal), eubli, elbi (G-azp-to-bet), ebli (H), ellu (R), auli (V-ger-arrig, G-nav, AN-araq, Ae), ulli (S; Volt 97, H), ulu (S), ullu (S; Gèze, Dv, H), illi (S), yauli (G-nav). Ref.: A (euli, ellu, illi, uli, ülü); VocPir 532; Iz R 394, Ulz (uli), Als (auliya), ArOñ; Izeta BHizt (uli); EAEL 99; Elexp Berg ; Gte Erd 116. Mosca. “Elbi, gusano grande que se forma en la patata” A. “Aski dik ulian ostikoa asarratzeko (AN-5vill)” Gte Erd 116. Cf. Deen: “Uligia, especie de araña”. Cf. ulitxa. Tr. Al Sur la forma más general es euli; hay eulli en RS; en algunos textos guipuzcoanos tbn. se documenta elbi . Al Norte la forma más extendida es uli, que hallamos tbn. en alto-navarros como Lizarraga; hay además huli en unos versos de Valcarlos de 1919 (LuzKant 77), ulli en Mongongo Dassança, y üllü y üillü en textos suletinos. En DFrec hay 4 ejs. de euli y uno de uli . Beelzebub idola izen bat da, eta bere fundamenta ulietarik du. Lç Decl ã 1v. Ao itsian eztoa sartu <sur-> eullia, ta aldi guztietan ezta eder egia. RS 123. Ur irakinean eztu uliak pausatzen. Ax 38 (V 24). Erleen ausikiak edo ezten-kolpeak mingarriago baitira ulienak baino. SP Phil 190 (He 192 ulienak). Guraso ta nagusi jokalari galduak eta edantegietako euli egiten diranak. Mb IArg I 140s. Hantik üillü batekila bilhakan, itzal txipienak dütü thormentatzen, elhe arhinenek herritatzen. Egiat 231. Etzué beldurrik Demónioes yágo ezi úlies. LE JMSB 526. Eubli bigatik ere / ardura etzaio [zaldi orri]. Izt Po 167. Egün batez bere kofainaren onduan erle batek ikhusi zuen üllü bat. Arch Gram 28. Erraulia da euli mee, luze, berdiska bat. Ur Dial 15 (It euli, Dv uli, Ip üllü). Lurrera botatzen du / euliyaren kargak. Xe 298. Zuaz, zuaz, anai euliya (itz onekin izendatzen zituan ezertarako etziranak). Bv AsL 209. Hotan orotan erakustuna baduzu, ulia bezala. Aldiz, ikaslerik nehor kasik ez. JE Bur 48. Euliak eztira ta gizonak txanponetara. Ag G 371. Ulia irmi-armu sarean bezela. Barb Sup 81. Txotx ori elbiak izutzeko al dezu? Muj PAm 73. Egiten zütian halako buhau elibat izigarriak, eta gero, etzin üilllü bati ere minik egiten. GAlm 1931, 41. Dena dago isilik. Eulien hegaldaketa bera ere ezta entzuten. Arti Tobera 268. Bein be ez ei-zan asarratzen umeak-eta eulien moduan ingurura etorriarren. Alzola Atalak 139. An bazirela uliak eta ezpatak edo mandauliak. Auspoa 77-78, 27. Obro ellu eintzaten da (uli gehiago ihiztatzen da) eztiaz, ezi ez gibelminaz. Herr (ap. DRA, s.v. gibelmin). Zer dek ori? Elbiak arrapatzeko makinaren bat edo? TxGarm BordaB 48. Euli baten burrundararik be ez zan entzun. Gerrika 108. Aho hetsitik ez baita ulirik sartzen. Larre ArtzainE 172. Negar-usaiera jendea erruz dator, eulia goxora bezala. MEIG I 131.
    v. tbn. Mg CC 231. DurPl 79. Añ LoraS 111. VMg 33. fB Olg 28. It Fab 78. Izt Po 85. Lard 69. AB AmaE 408. Moc Damu 82. Iraola 70. Kk Ab I 94. Altuna 95. MendaroTx 95. Laux BBa 50. Otx 17. Eguzk GizAuz 43. Munita 70. Bilbao IpuiB 257. Anab Aprika 44. Gand Elorri 99. NEtx LBB 72. Ataño TxanKan 170. Insausti 70. Elbi: Izt Po 167. JAIraz Bizia 24. Salav 31. EZBB I 26 (G-goi). Insausti 58. Uli: Gç 30. Mong 593. Monho 48. Gy 300. Hb Esk 235. Zby RIEV 1908, 765. HU Zez 121. CatJauf 26. Zerb GH 1923, 87. Ox 98. Zub 75. Lf Murtuts 25. JEtchep 103. Larz Senper 46. Ulli: Mong 593. Ullu: Abraham (ap. DRA). Uillu: Abraham (ap. DRA). Zer ulik ausiki daut neri Ganix, holako mukurrean joaiteko! Zerb BiGo 304 (con el sdo. de ‘qué mosca le ha picado, qué le ha puesto así’).

    2. “Elbi (V-m), caries” A. v. eltxar (4).

    3. (Vc, G ap. A; Lar in Aq 1374, Dv, H). (Uso adj.). “Gizon uli, homme sans énergie, poule mouillée” Dv. “Au fig. faible, sans force, sans caractère, sans courage. Uli bat da, nor nahik io lezake. Gizon uli egiazkoa zu!” H. “Persona cobarde” A. “Uli, sin fundamento (B)” Inza EsZar 178. v. EULI-MEDIKU. *Egungo burhasoak dira agertzen beren haurren alderat sobera flako, eta erran daiteke direla heier buruz egiazko uliak edo oilo-bustiak. Elsb LehE 26s. Albomutil edo estaltzailleok, ostera, zintzoak bearko eben izan, eta ez edozein lapikotxiki edo euli. Erkiag BatB 23.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zool.) mosca (2)  iz. (hed.) [pertsona] cobarde (3)  iz. (Kir.) [boxeoan] mosca
    fr (1)  iz. [intsektua] mouche (2) iz. [boxeoan] mouche
    en iz. fly
    port (1) iz. (Zool.) mosca (2)  iz. (hed.) [pertsona] cobarde (3)  iz. (Kir.) [boxeoan] mosca

    Testuinguruan

    Euli bat pausatu zaio kopetan eta esku ezkerraz uxatu du. [Larrepetit, Pello Lizarralde (Erein, 2002)]

     
  • Maite 10:50 pm on 2021/06/10 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ehunki 

    1. iz. Mendea. 2. iz. Oihala, ehun zatia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ehunki.

    1. (Lar, Añ, H), ehungi, egunki. Siglo. v. mende. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX hasta mediados del XX en textos meridionales. En DFrec hay 2 ejs. Ez eunki osuan, / ez ogei urtian, / baizik eta Paskuak / etorri artian. Bil 30. Eunki onen asieran. Zab Gabon 85. Gizaldi bitan izan bazara / zeru lurretan andia, / eunki danetan izango zara / gure gomutagarria. AB AmaE 197. Egunkiaren egunkietan / beti iraungo dubena. B. Elizondo Eskual 14-7-1911, 4. Kistardiko lenengo eungian. Arriaga Lekob 5. Amairugarren eunki edo siglotik asita badituzte liburuak. Ldi IL 163 (164 eungi). Lenengo iru mende edo eunkietako kistarrak. Eguzk GizAuz 77. Eunki batzu barru lurra jo zun [Alostorreak] . Etxde AlosT 106. v. tbn. Brunet Lc 18, 30. Sor Bar 70. Otag in FrantzesB II 127. EE 1884a, 311 y 1885a, 458. Ezale 1899, 6a. J. Apraiz (eunki-urrun; ap. Alzola Atalak 143). Goñi 82. Ayerb EEs 1912, 49. EEs 1913, 193 y 1917, 136. Zink Crit 19. LEItz 87. ArgiDL 164. Etxeg Itzald II 163. Inza Azalp 94. Kk Ab II 164. JMB ELG 104. EA OlBe 34.

    2. Céntimo. v. ehunen. Amabireun, ogeta amabi makur eta ogeta amazortzi eunki edo zentimotan. Ezale 1898, 219b.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gizaldia]: gizaldi, mende, ehunkida g.e.    

    [oihala]: ehun, oihal, tela Heg., sorki g.e., estofa Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. siglo
    fr iz. siècle
    en iz. century
    port iz. século

    Testuinguruan

    Ehunki bat. Zorionak eta bejondeizula!

     
  • Maite 11:29 pm on 2021/05/26 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errexitu 

    da/du ad. Ipar. errexitu, errexi, errexitzen || Lasaitu. Amodioz ez bada, bortxaz beharko dute errexitu eta oneratu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    errexitu. v. errejitu.

    errejitu. 1. (Lcc (-du), Urt V 210), rejitu. Regir, gobernar. Iainkoak eztituela solament kreatu ukhan gauza guziak baina rejitzen eta gobernatzen ere badituela. Lç Ins G 2r. Errege defensora, defenda nazazu. Arzain arthatsua, erreji nazazu. Harb 193. Gida, sanktifikat, erreji eta gobernatzatzu, zeru eta lurraren Iainko Iaun erregea. EZ Eliç 215. Zer moldez […] herri bat […] rejitzen eta gobernatzen ahal zen. Tt Onsa 157. errexitu (H), errexi ( VocBN ), erresitu (BN-mix, R), erresi (BN, S ap. A ) Domar; moderar. “Errexi, calmer une convoitise immodérée” VocBN. “Erresitu 1.º (R), moderarse; 2.º (BN-mix), domar” A. “Zaldi hori ezin erresitia da” Ib. Haur txar andana bat […] jauzteka plazaren bi alderdietan, han, aintzin hartan, nehon ezin errexituak. Barb Piar I 32. Jakina da ez daizkela / Orai aise errexi / Konpañian ez nahiz, / Dituztelarik berexi. LuzKant 117. [Erdi-eskola, erdi-presondegietan] amodioz ezpada bortxaz beharko zuten errexitu eta oneratu. Lf in Zait Plat XVII. 2. Cuidar. Ikasirik nola egoan Silvero gaxorik, erregutu eutsan […] eugi legiala kontu andia Silverori bear ebena emaiteaz […]. Silvero, bada, obatu errejidu zegati zan, etseko andreak agindu eutsan Silviari […] eugi legiala utra kontu andia Silvero errejieteaz. Lazarraga 1142r. 3. errexitu ( VocBN →A, H), erresi (BN, S ap. A ).
    “Consommer avec prévoyance ou économie” VocBN . “Economizar” A.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [lasaitu]: anpletu Ipar., baketu, baretu, ematu, lasaitu, naretu, deskantsatu Ipar., jabaldu Ipar., ibitu Bizk., trankildu beh., artetu g.e., balakatu g.e., lañotu g.e., amatigatu zah., apazegatu Ipar. g.e., amondu Ipar. zah., fazegatu Ipar. zah., aplakatu Heg. zah., eregatu Bizk. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) tranquilizar(se), calmar(se), sosegar(se)
    fr da/du ad. (Ipar.)(se) calmer, tranquiliser
    en da/du ad. (Ipar.) calm down, soothe
    port da/du ad. (Ipar.) tranqüilizar-se, acalmar-se, sossegar-se

    Testuinguruan

    Ezin errexituzko eztula nuen kosta hezur guziak minbera nituen. [Alemaniara deportatua, Grégoire Joannateguy (Marzel Etxehandi), Elkarlanean, 2003]

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel