Tagged: E Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:50 pm on 2021/06/10 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ehunki 

    1. iz. Mendea. 2. iz. Oihala, ehun zatia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ehunki.

    1. (Lar, Añ, H), ehungi, egunki. Siglo. v. mende. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX hasta mediados del XX en textos meridionales. En DFrec hay 2 ejs. Ez eunki osuan, / ez ogei urtian, / baizik eta Paskuak / etorri artian. Bil 30. Eunki onen asieran. Zab Gabon 85. Gizaldi bitan izan bazara / zeru lurretan andia, / eunki danetan izango zara / gure gomutagarria. AB AmaE 197. Egunkiaren egunkietan / beti iraungo dubena. B. Elizondo Eskual 14-7-1911, 4. Kistardiko lenengo eungian. Arriaga Lekob 5. Amairugarren eunki edo siglotik asita badituzte liburuak. Ldi IL 163 (164 eungi). Lenengo iru mende edo eunkietako kistarrak. Eguzk GizAuz 77. Eunki batzu barru lurra jo zun [Alostorreak] . Etxde AlosT 106. v. tbn. Brunet Lc 18, 30. Sor Bar 70. Otag in FrantzesB II 127. EE 1884a, 311 y 1885a, 458. Ezale 1899, 6a. J. Apraiz (eunki-urrun; ap. Alzola Atalak 143). Goñi 82. Ayerb EEs 1912, 49. EEs 1913, 193 y 1917, 136. Zink Crit 19. LEItz 87. ArgiDL 164. Etxeg Itzald II 163. Inza Azalp 94. Kk Ab II 164. JMB ELG 104. EA OlBe 34.

    2. Céntimo. v. ehunen. Amabireun, ogeta amabi makur eta ogeta amazortzi eunki edo zentimotan. Ezale 1898, 219b.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gizaldia]: gizaldi, mende, ehunkida g.e.    

    [oihala]: ehun, oihal, tela Heg., sorki g.e., estofa Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. siglo
    fr iz. siècle
    en iz. century
    port iz. século

    Testuinguruan

    Ehunki bat. Zorionak eta bejondeizula!

     
  • Maite 11:29 pm on 2021/05/26 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errexitu 

    da/du ad. Ipar. errexitu, errexi, errexitzen || Lasaitu. Amodioz ez bada, bortxaz beharko dute errexitu eta oneratu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    errexitu. v. errejitu.

    errejitu. 1. (Lcc (-du), Urt V 210), rejitu. Regir, gobernar. Iainkoak eztituela solament kreatu ukhan gauza guziak baina rejitzen eta gobernatzen ere badituela. Lç Ins G 2r. Errege defensora, defenda nazazu. Arzain arthatsua, erreji nazazu. Harb 193. Gida, sanktifikat, erreji eta gobernatzatzu, zeru eta lurraren Iainko Iaun erregea. EZ Eliç 215. Zer moldez […] herri bat […] rejitzen eta gobernatzen ahal zen. Tt Onsa 157. errexitu (H), errexi ( VocBN ), erresitu (BN-mix, R), erresi (BN, S ap. A ) Domar; moderar. “Errexi, calmer une convoitise immodérée” VocBN. “Erresitu 1.º (R), moderarse; 2.º (BN-mix), domar” A. “Zaldi hori ezin erresitia da” Ib. Haur txar andana bat […] jauzteka plazaren bi alderdietan, han, aintzin hartan, nehon ezin errexituak. Barb Piar I 32. Jakina da ez daizkela / Orai aise errexi / Konpañian ez nahiz, / Dituztelarik berexi. LuzKant 117. [Erdi-eskola, erdi-presondegietan] amodioz ezpada bortxaz beharko zuten errexitu eta oneratu. Lf in Zait Plat XVII. 2. Cuidar. Ikasirik nola egoan Silvero gaxorik, erregutu eutsan […] eugi legiala kontu andia Silverori bear ebena emaiteaz […]. Silvero, bada, obatu errejidu zegati zan, etseko andreak agindu eutsan Silviari […] eugi legiala utra kontu andia Silvero errejieteaz. Lazarraga 1142r. 3. errexitu ( VocBN →A, H), erresi (BN, S ap. A ).
    “Consommer avec prévoyance ou économie” VocBN . “Economizar” A.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [lasaitu]: anpletu Ipar., baketu, baretu, ematu, lasaitu, naretu, deskantsatu Ipar., jabaldu Ipar., ibitu Bizk., trankildu beh., artetu g.e., balakatu g.e., lañotu g.e., amatigatu zah., apazegatu Ipar. g.e., amondu Ipar. zah., fazegatu Ipar. zah., aplakatu Heg. zah., eregatu Bizk. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) tranquilizar(se), calmar(se), sosegar(se)
    fr da/du ad. (Ipar.)(se) calmer, tranquiliser
    en da/du ad. (Ipar.) calm down, soothe
    port da/du ad. (Ipar.) tranqüilizar-se, acalmar-se, sossegar-se

    Testuinguruan

    Ezin errexituzko eztula nuen kosta hezur guziak minbera nituen. [Alemaniara deportatua, Grégoire Joannateguy (Marzel Etxehandi), Elkarlanean, 2003]

     
  • Maite 9:33 pm on 2021/03/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    edaran 

    du ad. edaran, edaran, edaraten || Edanarazi.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    edaran. (BN-ciz, Sal, S, R; SP, Urt I 134, Ht VocGr, Lar, Lecl, HeH Voc, Hb, Gèze, Dv, H, A Apend), eradan (S; SP, Lar, VocBN , HeH Voc, Gèze, Dv, H), ederan (Hb, H (BN)), eadan (S). Ref.: A (eadan, edaran, eradan); Lrq (eadan, eradan). Abrevar, dar de beber, escanciar. (Empleado normalmente con aux. trans. bipersonal: X-k Y edaran ‘X abreva o da de beber a Y’; hay ejs. de autores meridionales que no se ajustan a esta construcción). “1. abreuver. Egarri dena edaratea, donner à boire à qui a soif. Edaran ezatzue egarriak, donnez à boire à ceux qui ont soif (Harb). 2. mener à boire les bestiaux, leur servir à boire. Eramazkik idiak edaratera, amène les bestiaux à l’abreuvoir. Edaran dituk zaldiak? as tu fait boire les chevaux?” H. Cf. edaratu. v. edanarazi.

    Tr. Documentado en la tradición septentrional desde Leiçarraga a Duvoisin; en el s. XX sólo se encuentra en autores meridionales cultos. La forma más empleada en la tradición es edaran , aunque se encuentra ederan en Leiçarraga (además de edaran ) y TB, y eradan en Voltoire y Pouvreau y, junto a edaran, en Duvoisin. La forma más frecuente entre los meridionales es eradan , salvo en Zaitegi, que usa edaran . Se recogen todos los ejemplos hallados.

    Bere paillardizaren hiratako mahatsarnoaz nazione guziak edaran ukhan baititu. Lç Apoc 14, 8 (He edanarazi). Guziak edaran izan gara spiritu ber batez. Lç 1 Cor 12, 13 (He edaranak, TB ederanak). Eztu laxatzen bere idia edo bere astoa manjederatik eta eramaiten ederatera? Lç Lc 13, 15 (He edaraterat, TB edaterat). Zeure odol sakratuaz [gaituzu] / halaber edaraten. EZ Noel 123. [Itsasoaz] edaraten baita arima titxosoa. EZ Man II 14.
    v. tbn. Volt 157 (eradan). Abrahamen kameluak eradaten zituela. SP Phil 188 (He 190 edaranez). Edaratera eman dio / Plazer uholde xarmanta. Gç 193. Edara zatzue arthaldeak, eta goanaraz bazkatzera. Urt Gen 29, 7 (Dv emozuete […] edatera). Izpiritu berean eradanak izan gare guziak. Dv 1 Cor 12, 13. Putzu hartarik edaraten ziren aziendak. Dv Gen 29, 2 (Ur edanerazten zitzaien). Ardiak eradaten zituenean. Or Mi 43. Ez al du zuetako edozeñek bere idia […] eradatera eramaten larunbatean? Ir YKBiz 290. Abereak eradatera daramazkianak. TAg Uzt 239. Sokrateri otzeri-belar ura edarateko (edan eragin) aginduak kexkok kendu egin zizkion. Zait Plat 12. [Bach-en] lan ezilkorretan bere gogoa eradan gabe. Ibiñ Virgil 25. Orkatz izutiak eta zakurrak edaska batean eradango dira. Ib. 55.

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

    [edanarazi]: edanarazi, eradan (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) h. edanarazi abrevar, dar de beber
    fr du ad. h. edanarazi abreuver
    en water, give a drink to [sth]
    port dar água

    Testuinguruan

    Edaran dituk zaldiak? (Orotariko Euskal Hiztegian)

     
  • Maite 10:42 pm on 2021/03/27 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erresumin 

    1 iz. Erredura batek edo gai erregarri batek eragiten duen oinaze sentipena. Asunak eragiten duen erresumina. Erresumin bizia. 2 iz. Irud. Bihotzeko erresumina. Nire lehengo gurak oinaze eta erresumin bilakatuko dira. Ez dute inoiz zaharragoek oso begi onez ikusten gazteagoen etorrera; gezurra nioke, neronek, baldin banio ez dudala halako erresumin isil baina bizi bat sumatzen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erresumin. 1. (AN-gip-larr, G-to-bet, Lc, BN ap. A; SP, VocBN, Dv, H), errasumin (O-SP→A, H), erresomin (Lar, H). Escozor, picor. “Douleur causée par la brûlure” O-SPAd 883. “Cuisson” O-SP 228. “Brûlure, douleur de brûlure” SP. “Escocimiento” , “sahorno”, “escozor” Lar. “Douleur causée par la réaction de la chaleur après le froid” Dv. “1.º dolor sordo; 2.º calor intenso como el producido por el frote de ortigas” A. Cf. VocNav resúmen, resumín.
    Hatz egitean atsegin hartzen duzu. Ordea hatz gordin eginik, gelditzen zaitzu ondotik errasumina. Ax 431 (V 280). Ala nola sarnain arraskatzeain gustottoain ondorean gelditzen baita erresumiña. LE-Ir. Nere lehengo gurak oinhaze eta erresumin bilhakatu dira. Dv LEd 170 (Cb Eg II 94 tormentu). Ez du sumatzen min, dardarizko; / bai-ote, ez-ote erresumin. / Ez du gaurgero eden-izpirik / eskua gaiztatzeko din. Or Eus 318. Alako erresumin bat, aundiago edo txikiago, pekatuen ariora. Or QA 115. Erresumin bizia eman oi du [zomorro-zorroak biltzeak] . Munita 94. Erorkaren erresumiñagatik. “Molimiento” . Berron Kijote 97. 2. Resentimiento; rencor. “Ressentiment intérieur provoqué par quelque tort, injure reçus” H. Bañan doloretan izan arren pazienzia, / laburtzenago etzaie erresumin handia. EZ Man I 118. Grazia hark sosegatuko du zure bihotzeko altaramendua eta erresumiñ guzia gozatuko. “Dolor” . Ch III 57, 2 (Ip barneko mina). Atxikitzen badugu sendimendurik, erresuminik, hoskintzarik, herrarik, hoztasunik, galdegiten diogu Jainkoari orobat egin dezan berak ere gure alderat. Jaur 193. Egitea indar piska bat ez egin nai izan ez garaitzeko biotzaren erresomiña Jaungoikoaren amorez. LE Urt 174 (ms. 61v erresumína). Ez dute inoiz zaharragoek oso begi onez ikusten gazteagoen etorrera. Gezurra nioke, neronek, baldin banio ez dudala halako erresumin ixil baino bizi bat sumatzen. MIH 302.

    Sinonimoak: iz.

    [erredura batek eragiten duen oinaze-sentipena]: erremin, kirrizki g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. escozor, picor (2) iz. (hed.) resquemor; resentimiento, rencor
    fr (1) iz. brûlure, démangeaison, douleur cuisante (2)  iz. ressentiment, remords cuisant, pincement
    en (1) iz. [oinaze-sentsazioa] itch; prickling (2) iz. (hed.) [mina] resentment
    port (1) iz. ardor (2) iz. (fig) ressentimento

    Testuinguruan

    Erresumin sor bat piztu zitzaion barruan, zeraman bizimoduaren kontra. [Dublindarrak, James Joyce / Irene Aldasoro (Alberdania, 1999)]

     
  • Maite 10:23 pm on 2021/02/13 Permalink | Reply
    Tags: E   

    entzule 

    iz. Zerbait, bereziki hitzaldi edo irratsaio bat, entzuten duen edo entzuten ari den pertsona. Ik. aditzaile 2; ikus-entzule. Nire entzule onak. Entzule guztiek txalotu zuten hizlaria. Entzule eta irakurleen lana. Irratsaio baten entzule kopurua.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    entzule. (gral.; Dv, H; -nz- SP Lar, Añ), entzula (V; H), entzuile, entzunle (Lar, H; -nz- Lar, Añ). Ref.: A; Lrq; Iz ArOñ (entzúlaak); Gte Erd 30, 44.
    Oyente, el que oye. v. aditzaile (2).

    Tr. Documentado desde Leiçarraga, es más usado al Sur. La forma en(t)zule es la más general; en los textos vizcaínos aparece generalmente en(t)zula (al menos hasta mediados del s. XX); utilizan en(t)zunle Larramendi, Cardaberaz, Ubillos (75), Moguel (-la ), Aguirre de Asteasu, Iztueta y, más modernamente, Mujika; hay además entzuille en Haraneder y Goyhetche y entzulle en Iturzaeta. En DFrec hay 64 ejs. de entzule .

    Eta zareten hitzaren egile eta ez solament enzule. Lç Iac 1 22 (TB, Dv, IBe en(t)zule; He aditzaille). Zelata dagoana, bere gatxen enzula. RS 38. Gaizki erraillearen enzuleak. SP Phil 352. Zu jende goxo gustien / othoitz entzule handia. Gç 66. Izen handi honen enzüliak oro. Bp II 22. Presuna gaste entzuille hekintzat. He Phil 361. Enzunle geienak erausi hura aditzen ezpadute. Lar, carta a Mb 278 (279 enzule). Bere enzule guziei. Mb IArg I 363. Enzunleak esertzen ziran. Cb EBO 60. Ematen zien konseju bere Sermoietan enzunlai. Mg CC 233. Marka ikaragarria, nere enzunleak! AA III 593. Gaiski-entzularik ez balego, gaiski-esalarik izango ez litzatekiala. fB Ic II 194. Entzuleen biotzetan. JJMg BasEsc 284. Meza enzulak geitu. Astar II 214. Enzunleak naikidaturik utzi zitzuten moduan. Izt D 169. Bethi da lausengaria / Entzuillen gostuz hazia. Gy 2. Zar beneragarri entzuleak. Lard 522. Mezaren entzule guziek. Arb Igand 110. Entzule asko batu iakozan. Ag AL 31. Meza-entzulleakaz. Itz Azald 91. Inguruan zituen entzule hek. JE Bur 134. Entzunleak lilluraturik entzun genion. Muj PAm 9. Entzuleak guti-aski hor ditu inarrosi. Etcham 67. Asi da. Entzuleak buru-belarri dagozkio. Anab Usauri 6. Ipuin entzuliari lapikuak ondua artu. Otx 47. Entzuleasko arritzen ziran. Ir YKBiz 192. Itz eder orren / entzule gaitean. Or BM 88. Entzulak ara nai ona erakarri ta erabilten ekian. Eguzk GizAuz 66. Besteren kontu-entzule mukizu au! NEtx Antz 76. Ikusle-entzule guztiak. Erkiag Arran 37. Langile guztiak entzule. Arti Ipuin 29. Besteak entzule daude adi-adi. Zait Plat 112. Radio-entzule maiteeri. Basarri 67. Ene solasek ere izanen ahal dutela entzule. Larz Senper 48. Berak etzakien, entzulek ere ez naski. Ardoy SFran 136. Entzule ziran iru-lau laguntxoai begira. Etxabu Kontu 49. Bertsolariak entzulearen gogoa bete nai du. MMant 34. Guri 700 entzule nausitu zitzaizkun burrustan ateak ideki orduko. Larre ArtzainE 246. Entzule eta irakurleen lana. MIH 40. v. tbn. A Ardi 120. Belaus Andoni 10. Muj PAm 11. Kk Ab II 109. Ldi IL 65. TAg Uzt 244. Etxde AlosT 80. Lek SClar 142. BEnb NereA 206. Bilbao IpuiB 218. Osk Kurl 176. Vill Jaink 53. MAtx Gazt 97. Ibiñ Virgil 48. Olea 148. Xa Odol 58. Uzt Sas 316. En(t)zula: CrIc 94. Añ EL1 122. Ag Serm 93. Kk Ab II 13. Enb 207. Auditor, oidor (denominación de distintos cargos u oficios).

    “Auditor, juez, enzunle erapaillea” Lar. Venezian Aita Santuarenganako Bialkiñaren enzunle edo aditzalle zegoana. ‘Auditor’ . Aran SIgn 101. Entzuleetatik (Oidor) bat Delgadillo eritxona zan. GMant LEItz 63.

    Sinonimoak: iz.

    [aditzailea]: aditzaile (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. oyente; el/la que escucha (2) iz. escucha
    fr iz. auditeur, -trice
    en iz. listener; hearer
    port iz. ouvinte

    Testuinguruan

    Irrati entzuleak «oso fidelak» izaten dira. «Entzuleen kontsumoa fidela da. Urte batetik bestera jendea ez da aldatzen. Eta entzule gehienek irrati bat edo bi entzuten dute normalean. [Aldakorregia egia izateko, Urtzi Urkizu (berria.eus, 2019-04-19)]

     
  • Maite 10:54 pm on 2021/01/26 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elkortu 

    ad. elkortu, elkor/elkortu, elkortzen || 1 da/du ad. Elkor bihurtu. Ik. idortu. Mendiak, soiltzeaz, elkortu eta hondatu egiten dira ezin gehiago. 2 da/du ad. Irud. Gogortzen eta elkortzen du bihotza, bekatua bekatuari erantsiaz. Biziak are gehiago elkortuko bagintu, ez geundeke zeharo hilik, barne muin hori heze duguno. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    elkortu.

    1. (V-gip ap. A ; O-SPAd, SP, Lar; -kh- Dv, H), erkortu (-kh- H) Secar(se), endurecer(se); convertirse en árido, estéril. (Sentidos prop. y fig.). “Se dessécher” O-SPAd 882. “Ogi bihia elkortu da” SP. “Secar demasiado, endureciendo” Lar. “(Intrans.) se dessécher, devenir sec. Elkhortu zaiku ogia […]. (Trans.) sécher” H. “Toaja au elkortuta dago” (G-azp). Zeren bere barreneko koleraren suak eta irakinak, errai guztiak erratzen, elkhortzen eta idortzen baiterautza. Ax 280 (V 187). Gizon bat esku bat elkortua zuena. He Mt 12, 10 (EvL sekatu, Ur legortu; los demás, salvo IBe, dan ihar(tu) o variantes). Gogortzen eta elkortzen du biotza bekatua bekatuari erantsiaz. AA I 402. Urak guziz gaiztoak ziran eta lurra elkortzen zutenak. Lard (ap. Dv). Lurrak izaten duan gaitzik aundiena dala goseak elkortzea. Agric 20. Mendiak soiltzeaz elkortu ta ondatu egin dira ezin geiago. Munita 19. Eskein-liliak elkortu, zimeldu ta zitu bage deuseztuteko. Erkiag Arran 178. Onen adimen bizkorra ere etzan idor elkortu. Zait Plat 51. Biguna elkortu. And AUzta 136. Anaitasuna bizkortu, / ez gaitezela elkortu. Olea 202. Biziak are gehiago elkortuko bagintu, ez geundeke zeharo hilik, barne-muin hori heze duguino. MEIG I 80. (Part. en función de adj.). “Desseiché” O-SP 223.
    Badakusazu nola nagoen, su hunetan errea eta idor elkhortua. Ax 597 (V 384). Lur elkhortu eta agor bat. He Phil 494 (SP 487 idor). Ogi erre-zar elkortua. Izt C 28s. Ezur leor elkortuaz beterik. Inza Azalp 109s.

    2. (O-SPAd 882; -kh- VocBN, Dv, H, A), erkortu (-kh- Gèze, Foix). Ensordecer. “Devenir sourd” O-SPAd, VocBN, Dv. “(Intrans.) devenir sourd, (trans.) rendre sourd, attourdir” H. “Assourdir” Foix.
    Beharriak tiroen harrabotsak elkorturik. JEtchep 89. Bainan badakit ere hilabete segurik egon zela elkorturik. Etchebarne 61.

    3. (-kh- Dv, A). “Devenir […] avare” Dv.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    ad. [idortu]: agortu, ihartu, lehortu, idortu Ipar., sikatu Bizk., kabartu g.e. [gortu]: Ipar. g.e.gortu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. secar(se), endurecer(se); convertirse en árido/estéril (2) da/du ad. (hed.) volverse avaro, -a/mezquino, -a (3) da/du ad. volverse sordo, -a
    fr da ad. devenir sourd, -e
    en da ad. dry
    port da ad. secar-se

    Testuinguruan

    Mendiak, soiltzeaz, elkortu eta hondatu egiten dira ezin gehiago. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 9:17 pm on 2021/01/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    etxeratze 

    iz. Etxera joatea; etxera eramatea. Euskal presoen etxeratzea eskatzen duen leloa (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    etxeratze. Regreso a casa, vuelta a casa. Berandutxo etxeratze bat. AA III 619 (v. tbn. berandu etxeratze en 275 y 516). Bartolok etxoan ikusi, antza, guztiz ondo, semeon ain goizetiko etxeratze au. Bilbao IpuiB 55s. Orduko etxeratze hartan, panpin bat ekarri zion alabari Deutschlandetik. Osk Kurl 101. Zure gauezko etxeratzeak kristau onari dagozkionak al dira? MAtx Gazt 85. En DFrec hay 6 ejs.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. regreso a casa
    fr iz. rentrer à la maison
    en iz. homecoming
    port iz. regresso a casa

    Testuinguruan

    Etxeratze ordua 22:00etan mantenduko da. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:07 pm on 2021/01/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errule 

    adj./iz. Erruten duena; animaliez mintzatuz, arrautzak jartzen dituena. Oilo errulea. Hegaztiak animalia erruleak dira. Oiloak ikusi ditut builaka; erruleak eta beren arrautza freskoak zumezko saskietan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 errule. (AN-5vill, Sal; Lar, H), erroile (B; SP), errole (Dv→A), erronzale (AN-ulz), errile (R-uzt). Ref.: A (errule, erroile); Lrq; Iz Ulz (erronzália); Izeta BHizt (erroile); Gte Erd 21.
    Ponedora. “Emazte kura oilo errule gaiztoa da (Sal), errile gaiztoa (R-uzt), aquella mujer (la andariega) es gallina mala ponedora de huevos; es decir, no se sosiega” A.
    Errulearen emaztia / Bere etxerat da jiten. Arch Fab 133 (se refiere a un hombre que decía haber puesto un huevo). Oillo urhe-arraultze errulia. Ib. 173. Erroillearen andrea. Gy 149. Txindurritegian, berriz, lagunarteak bear ainbat errule dira. Ldi Y 1933, 85. Errole gaitza baita [ulitxa], zortzi edo hamar bat mila arroltze sasoinka erroten ditu. GAlm 1957, 25.

    2 errule. 2 errule . “(V-ger), culpable” A. v. 1 errudun .

    Sinonimoak: iz.

    [errule]: arrautzari, arrautza-egile (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. ponedor, -a, ponedero, -a, que pone huevos, ovíparo, -a
    fr izond. ovipare, pondeuse [poule]
    en izond. oviparous, laying
    port izond. poedeiro(a), que põe ovos, (Zool) ovíparo(a)

    Testuinguruan

    Ornitorrinkoak eta ekidnak erruleak dira. [Ugaztun primitiboen gene-bitxikeriak [moldatua], Koldo Garcia (zientziakaiera.eus, 2020-01-20)]

     
  • Maite 11:30 pm on 2021/01/15 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eztitu 

    da/du ad. eztitu1, ezti/eztitu, eztitzen || Gozatu, ematu. Ik. baretu. Ardoa zahartzearekin eztitzen da. Berak eztitzen ditu gure neke eta oinazeak. Zeruko Aitaren haserrea eztitzeko. Bihozmina eztitu zitzaion arte. Bere anaia apur bat eztitu zenean. Ezpainak irriz eztiturik. Uhinak eztitzen dira, hodeiak barreiatzen

    du ad. eztitu2, ezti/eztitu, eztitzen || Txertatu. Fruitua ematen duten zuhaitz guztiak gazterik eztitu behar dira. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gozatu]: apazegatu, ematu, gozatu, goxatu adkor., amoratu zah.    

    [landare batean beste baten adarra itsatsi]: Bizk.txertatu, enpeltatu Zub.    

    [txerto bidez kutsagaitz bihurtu]: Bizk.txertatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Labayru hiztegiak):

    es [1] (1) da/du ad. endulzar(se), dulcificar(se) (2) 2  da/du ad. suavizar(se), aplacar(se), aliviar(se); dulcificar [2]  du ad. injertar [las plantas] [3] vacunar
    fr (1) da/du ad. (s’)adoucir, édulcorer (2) da/du ad. (se) radoucir, calmer, soulager, apaiser
    en (1) du ad. [gozatu] to sweeten (2) du ad. [baretu] to calm (down); to relieve, to soothe, to alleviate (3) da ad. [gozo bihurtu] to become/get sweet (4) da ad. to calm down; [ekaitza, haizea] to abate

    Testuinguruan

    Baztanga deritxon gaiso zikiña zabaldu zan baten, eztituteko agindua emon eben. A Ezale 1897, 182b [Orotariko Euskal Hiztegia)

    Izaera eztitu beharko duzu. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 9:21 pm on 2021/01/05 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elur(-)erauntsi 

    iz. Elur jasa bortitza. Ik. elurte. Teilatuko lau isurkiak biziki gora dituzte eta xut, neguko elur erauntsi lodiek ez ditzaten leher. Sekulako elur-erauntsia hasi du, eta hirian gelditu behar izan dut.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ELUR-ERAUNTSI (elh- L, BN, S ap. Lh y Lrq). “Tempête de neige” Lh y Lrq.
    Irin guzia ixuri zukan, bidia elur erauntsi baten ondoa iduri. Zub 75. Teilatuko lau ixurkiak biziki gora dituzte eta xut, neguko elhur-erauntsi lodiek ez ditzaten leher. JE Ber 17. Sei egunez elhur erauntsien azpian. Zerb Gerlan 58. Izan eguzki xuria / ala elur erauntsia. Xa Odol 97. Negue pixkeka pixkeka bazoaien bere elur, orma, aize, euri eta kazkarabar erauntsiekin.Izeta DirG 103.

    Sinonimoak: iz.

    [elur-erauntsia]: elurte, elurtza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    es iz. nevada
    fr iz. chute de neige
    en iz. snow; snowfall
    port iz. nevada

    Testuinguruan

    Instante horretan, elur erauntsia atertu eta haizea geratu egin zen, otsoak buelta erdia eman zuen eta basoan desagertzen ikusi nuen, zer nahi duzu nigandik, zer!, oihuka hasi nintzaion. [Riomundo, Jon Maia (Txalaparta, 2005)]

     
  • Maite 9:59 pm on 2020/12/27 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erretilu 

    1 iz. Zurezko edo lurrezko plater handia, zenbait lagunek batera, bertatik jateko erabiltzen zena. Seiko bakoitzarentzat jartzen zen erretilua eta seiek handik jaten zuten. 2 iz. Plater handia, mahaikideen platerak betetzeko mahaira ateratzen dena. Erretilu bat, entsaladaz betea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erretilu. 1. (V, G, AN; SP→Dv, Aq 1012, H), erratilu (V-arrig-m, AN-larr, B; Lar, Añ, Dv, H), erreteilu (V-ger), erratilo, erratilla, erratuilu (Sal), erratulu (R). Ref.: A (erretillu, erratillu, erreteillu, erratuilu); Iz ArOñ .
    Bandeja, fuente, plato grande. “Plat de bois pour hacher la viande” SP. “Cuenca, hortera de plato” Lar. ” Erretillu, vase en bois ou en terre, plat, écuelle, terrine” H. ” Erratillu, hortera, ataifor” A. ” Errétillua, el plato grande de barro en que podían comer unas seis personas” Iz ArOñ. Hay una descripción de la fiesta llamada erratillu-eguna de Zeberio, en A EY I 146.
    –Adiskidia, zer da erretilluba? Platerian ateraten dira aza ta okelia. –Erretilluba da euskaldunen platera. Mg PAb 54. Lurrezko erretillu likurkatuak dira onenak guria egin eta iraunerazotzeko. It Dial 83s (Ur erretillu; Dv Ip untzi ). Erretillu andi bat bete babasopa. Arr EE 1882a, 98. Eroan eban beragana aragiz edo okelaz beterik egoan erretilua. Itz Azald 119. Artu dezadan, bada, urrizko makilla / Eta euskaldun zarren zurezko erratilla. Elizdo EE 1913a, 504. Erratilu moskorretik gañezka, aundia baitzen, mutil bakoitzak ezpel-xaliz babak aterata bere txaliña beteaz ari zen. Or Mi 6. Eskuiko txokoan sukaldea, bertan erratilo batean zerbait jaki. Alz Ram 21. Ogia. erratilluan busti zuen ta Simonen seme Yuda Iskarioteri eman zion. Ir YKBiz 443. Gazte-jenteari jaten ematen zitzaien erretillua deitzen zitzaion fuente edo ontzi batetik. Aldiko seirentzako, seiko bakoitzentzako jartzen zan erretillua eta seirak andik jaten zuten. And AUzta 70. Bere lantokian […] bionboak, aterki-tokiak, erratillu edo bandejak eta abar egiten jarduten da. Garm EskL I 68.
    v. tbn. VMg 104. Zav Fab RIEV 1909, 34. Ag G 15. Erratilu: It Fab 189. A Ardi 47. JMB ELG 74. Erratilo: Anab Usauri 104. 2. erratilo. Cazuela, caldero.
    Trebere, erratilloak sutan eukitzeko iru oindun burnia. […] Alper, erratilloak suburuan jartzeko laratzatik esegitzen dan burnia. […] Kazuela, (erratillo), janariak egosi ala eratutzeko ontzi zabala. EEs 1930, 8.

    Sinonimoak: iz.

    [azpila]: azpil, bandeja Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. bandeja, fuente, plato grande; cazuela
    fr iz. plateau
    en  iz. tray
    port iz. bandeja

    Testuinguruan

    Zerbitzariak – beti bezala -, zilarrezko erretilu batean eraman zion ardoa Konraden gelara. [Azken hitzordua, Sandor Marai / Xabier Olarra (Igela, 2003)]

     
  • Maite 11:51 pm on 2020/12/04 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erkain 

    iz. Hatz-mamia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 erkain. 1. (L(+ -kh-) ap. A ; -kh- O-SP 227, SP, Dv, H).
    Yema de dedo. “Le bout des doigts. Erkhainetan hori badaki, il sait cela au bout des doigts” O-SP 227. ” Erkhainetan darabillate maiteegiz ” SP.
    Lehenbizikoak gauza aiphatzen tik komunak / Erkhaiñetan bat bederak iakin behar tuenak. EZ Man I 5. Sudur zuloetan erkaña sartu zuen. Inzag Kabuxak 44. 2. “(BN-baig), articulación de dedos” A.

    2 erkain. 2 erkain. “(S), parto” A. “Erkhain (S), enfantement” Lh.

    Sinonimoak: iz. Ipar. zah.

    [hatz-mamia]: hatz-mami, eri-mami Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. yema [del dedo]
    fr iz. bout
    en iz. fingertip
    port iz. polpa

    Testuinguruan

    Handik urte gutxira, lehen Super Gluea iritsi zen merkatura, eta Eastman 910 deitu zioten. Hala ere, itsasgarriak ez zuen arrakasta handirik izan harik eta 70eko hamarkadaren amaieran zianoakrilatozko lurrunak askatzen zituela ikusi arte. Konturatu ziren lurruna larruazaleko koipeari itsasten zitzaiola eta ondoren gure erkainen markak agerian jartzen zituela. [Super Glue itsasgarriaren historia, zientziakaiera.eus]

     
  • Maite 11:35 pm on 2020/10/24 Permalink | Reply
    Tags: E   

    etxeratze-agindu 

    iz. Egoera bereziren bat dela eta, ordu batzuetan, bereziki gauaz, kalean ibiltzea debekatzen duen agindua. Armadak hamabi orduko etxeratze agindua jarri zuen indarrean. Irakeko Gobernuak etxeratze agindua ezarri zuen atzo Bagdaden eta Samarran. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Etxeratze-agindua, kera-deia edo isildeia eguneko ordu zehatz batean, hiri edo estatu batean arrazoi batzuengatik, hiritarrei kalean ibiltzeari debekua jartzea da. Normalean, gobernu batek agintzen du, salbuespen egoeratan, ordu zehatz batzuetan kalean ibiltzea debekatzen duena, orokorrean gauean.

    Etxeratze-aginduaren ondorioz, kalean harrapatua izanez gero, Estatuak edozein ekintza gauzatu dezake etxeratze-agindua bete ez duenaren kontra.

    Sinonimoak: iz.

    [etxeratze-agindu] : kera-dei, isildei (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Mil.) toque de queda
    fr iz. couvre-feu
    en iz. curfew
    port iz. (Mil.) toque de queda

    Testuinguruan

    Etxeratze-agindua gertu dagoela dirudi. #gaurkohitza

     
  • Inaki Agirre 11:44 pm on 2020/10/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eguarte 

    1 iz. Eguerdia arteko bitartea, eguerdi artea. Merkatariari herri aginduak eguartean saltzen uzten diola baina arratsaldean ez. 2 iz. Arratsaldea. Eguarteko otoitzetan. 3 iz. Egunaren bitartea. Eguarte osoan gaizki esaka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eguarte.

    1. (A), egunarte. Día, período de tiempo entre el amanecer y el crepúsculo. Eguartean. “Entre día [= ‘durante el día’]” . Cap 124. Gaizki esaka ari zaikizkit / gaur egun-arte osuan. Uzt Noiz 45.

    2. (V, G ap. A ), eberte (V ap. A ). “Entredía, después del mediodía, siesta […]. En algunas comarcas de V existe la salutación de eguarte on o su variante eberte on ” A. Euki eragingo deutsut arrastegi edo egubarte ez txaarragua. Mg PAb 137. v. tbn. AA CCErac (ed. 1900), 237 (ap. A). Zuek bere egun artean, ta zeuroen era askotako zeregiñetan, jaso betibere Jangoikoagana zuen biotzak. Añ LoraS 99. Izentau oi da egubarte bat […] merijandia egiteko. JJMg BasEsc 125. Gaurko egubartian. JJMg May 55.

    3. (G-to, AN-larr; Dv), egoarte. Ref.: A; Asp ANaf. “Matinée jusqu’à midi” Dv. “Hasta el mediodía” A. “El tiempo que precede al mediodía, 10, 11 de la mañana” Asp ANaf. v. EGUERDI-ARTE. Eguarte guzian beren jainkoari aritu zitzaiozkan oska. “De mane usque ad meridiem” (3 Reg 18, 26). Lard 226. Iruterdietan berriro bildurik, jarraitu zitzaiozkan eguartean asitako sallari. EE 1880, 127. Atzo eguarte azkenean edo goizberanduan. Ezale 1899, 10a. Egunsentian aterata eguartian beren errezuak Ama Birjiñari egiteko. Goñi 115. Estropadarik ez ote-egingo? / iraungo ote eguartean? “¿Aguantará el tiempo hasta mediodía?” . Or Eus 391. Merkatariari erri-aginduak eguartean saltzen uzten diola ta atsaldean ez diolako asarretzea. Or Aitork 64. Eguneroko kalerako txangoak egoarterik geiena eramaten zion erraiñari. Ataño MLanak 171. Eguarte guzia lanean pasa ta gero, zazpi semerekin lasai bazkaltzen ari nintzala. Ataño TxanKan 221. Eguerdi arte artan ez det uste negarra besterik egin nuanik. Bukatu zan egoartea eta etorri nintzan etxera. JAzpiroz 49. Ori bukatu eta berriro buzoa, botak eta abar jantzi, mosketoia artu eta instruziora. Egoarte guztia askotan, bazkalteko ordua arrapatu eziñik. Albeniz 59.

    4. eberte (V-ple-ger ap. A). “Hacia el mediodía” A.

    5. ” Egunarte (BN, R), día sin ocupación” A. EGUARTE-ALDE. Sur. v. EGUERDI-ALDE. Zeña erriyaz gaiñ Aloña-mendijaren eguartealdera arkitzen dan. Aran SIgn 18.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [eguerdi arteko bitartea]: eguerdi arte    

    [arratsaldea]: Bizk.arratsalde, arrastiri Ipar., arrastegi Bizk., arrasti Bizk., arrats g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [egunsentitik ilunabarrera] día (2) iz. tarde, parte del día posterior al mediodía (3) iz. mañana, parte del día anterior al mediodía
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Niri atzera eragin zidan, akaso, eguarte hartan pedagogiaz zerbait baino gehiago dakien lagun batekin solasaldi bat izan nuelako. Sailetik at / A Egaña (Berria)

     
  • Maite 9:56 pm on 2020/10/07 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egiazkotasun 

    iz. Egiazkoa denaren nolakotasuna. Ik. egiatasun. Zabaldu zen berriaren egiazkotasuna aztertzen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egiazkotasun. egizkotasun. Veracidad; autenticidad. En el msOñ 235v ‘validez (del matrimonio)’. Liburu sagraduen egiazkotasunaren, argitasun jaungoikozkoaren eta esangura benetakoaren ezauperara. Itz Azald 18. Gizaldien arenganako zaletasunak, egizkotasuna ta beneragarritasuna emon eutsazan. Gand Elorri 120.

    Sinonimoak: iz.

    [egiazkotasun] : egiatasun, benetakotasun. Ant. faltsutasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. veracidad, autenticidad
    fr iz. véracité, authenticité
    en iz. veracity; authenticity
    port iz. veracidade, autenticidade

    Testuinguruan

    Egiazkotasun horretara mila bidetatik hel daiteke, nahiz eta ni bide batzuetatik errazago iritsi. [Desorekaren egiazkotasunaz, Jon Benito (Berria, 2009-09-04)]

     
  • Maite 9:41 pm on 2020/09/23 Permalink | Reply
    Tags: E   

    estalpetu 

    1 da/du ad. Estalpe hartu; babestu. Etxola batean estalpetu ginen. Har eta estalpetu nazazu zeure hegalpean. 2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Babesleku estalpetua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    estalpetu.

    1. (V, G, AN, L, BN, S ap. A ; Lar, Añ, Lecl, H). Acoger, proteger(se). Zeure bearra dot egun onetan, artu ta estalpetu nagizu zeure egapian. Añ EL2 12 (EL1 8 estalpetu; v. tbn. CS 48). Usoak usategira legez, egaz egingo dot laster, ta estal-petuko nas Jesusen biotzean, an sendatu. Añ LoraS 171. Eurak estalpetu eta eskudatuko gaituela. Ib. 142.

    2. Excusar. Presona gazte bat bere egiteetan ta joan etorrietan arina eta zoroa izatea ezta on, baña dirudi, gitxi bat bada bere, adinak, edadeak, gaztetasunak estalpetuten dabela. Añ GGero 140 (Ax 190 (V 128) desenkusatzen).

    3. (Part. en función de adj.). “Arcano, oculto, misterioso, estalpetua ” Lar, Añ. (Part. en función de sust.). “Sonsacar, estalpetua atera” Añ.

    Sinonimoak: ad. g.e.

    [babestu]: alde atera, alde egin, alde jarri, aterpetu, babestu, begia eduki, begiak eduki, begiratu, defendatu, defenditu, defentsa egin, eskutik eduki, gorde, kontu egin, kontu hartu, maldatu, zaindu, begia atxiki Ipar., aldeztu neol., magalpetu g.e., aldetu zah., anparatu Heg. beh., jabetu Ipar. zah., eskudatu Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. acoger(se); cobijar(se); proteger(se)
    fr  da/du ad. se réfugier, se protéger
    en (1) da ad. [babesa hartu] to take refuge/shelter (2) du ad. [babesa eman] to give refuge, to shelter, to protect
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Har eta estalpetu nazazu zeure hegalpean. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:00 pm on 2020/09/12 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erlauntz 

    iz. Erlekumea hartzeko prestatzen den babesa. Ik. eultze; kofoin. Lastozko erlauntza. Erlauntz bakoitzean, erreginaz gainera, bi motatako erleak daude: langileak eta nagiak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erlauntz. Etim. Podría tratarse, con caída de -i, de erle (erla- ) + ontzi (cf. erlauntzi s.v. erleontzi ). (V-ger-m-gip, G-goi; Dv, H), erlautz (V-oroz-arr-ple-ger; Aq 214 (G), Añ, H), erlauts (V-ger, G-goi; VocZeg 286), erlauntza, erlauntze, erlaontz(a), erlaotz (V-gip), erleutz (A Apend), erleuntz, erlontz (A Apend), elaotz (V-gip). Ref.: A; AEF 1926, 76 y 1927, 44; Iz ArOñ (eláotz, erláotz, erlauntza). Colmena. “Colmenar” A (pero los ejs. que cita son de ‘colmena’; cf. tbn. A Apend: “no es ‘colmenar’, sino ‘vaso para colmena’, según Maguregui”). “Erlaontz, erle-kabia daukan enbor edo kutxa” P. Urkia EEs 1930, 45. v. kofoin, erleontzi.

    Tr. Documentado en la tradición meridional; es relativamente más frecuente en vizcaíno. Erle bakoitzak bere erlautzian. msOñ 221r. Egin gero erlaunzean abaraska. VMg XI. Ezingo dabela urten erlauntzetik. Ur Dial 27 (It eultzetik, Dv kofoinetik, Ip khobañetik). Erlautsetatik legez erle bildurtuak. AB AmaE 266. Sartu zan erleuntz uts baten. Ezale 1897, 322b. Erlauntzetako erle alperrari. A ib. 179a. Erlauntza bezela zunburruntsu. Ag G 343. Joten dau gogor erlauntza. Enb 166. Erlauntzeetan sartu ziren. Or Mi 107. Erlaontzatik eztia-ta ateratzeko tresna. P. Urkia EEs 1930, 45. Baso-erlauntzik aritzen batean ez al duzu iñoiz arkitu? Zait RIEV 1933, 65. Erlauntz yoria iduri. Ldi IL 45. Erlauntz bakotxean, erregiñez gañera, mota bitako erleak dagoz. Eguzk GizAuz 109. Erlauntzan bizitzea. Vill Jaink 171. Izkutatzen ditute erlauntzak. Ibiñ Virgil 91. Iri-nagusi, giza-erlauntza.Ldi BB 140. Orra gizartea, giza-erlauntza ori. Vill Jaink 88. Giza-erlauntz eta xinurritegirik gabe. MIH 133. ” Etxe erlauntza (V-ger-m), caserón grande destartalado” A.

    Sinonimoak: iz.

    [erlatokia]: erlategi, erletxe, eultze, kofoin Ipar., erlatoki g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. colmena
    fr  iz. rucher
    en iz. hive, beehive
    port iz. colmeia

    Testuinguruan

    Erleek, erlauntzatik ateratzen direnetik egiten dituzten angelu guztiak memorizatzen dituzte, erlauntzara itzultzeko. [Ertzeko zatiak, Jon Sarasua (Argia, 2010)]

     
  • Maite 7:43 pm on 2020/09/04 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elebidun 

    adj./iz. Bi hizkuntza dakizkiena; bi hizkuntzakoa. Hezkuntza, ikastetxe elebiduna. Hiztegi, aldizkari elebiduna. Eskualde elebidunak. Euskaldun elebidunak. Elebidunen arazoak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    elebidun. (PMuj). Bilingüe. v. bi-eledun. Begira asi nintzan […] irakurriko zizkidan morisko aljamiaturen bat agertzen ote zan; ez zan oso zailla izan onelako ele-bi-dun bat arkitzea. Berron Kijote 108. Gainerat, ez dutea geroztik eskola elebiduna sartu irisartar burasoek beren eskola batean! Larre ArtzainE 300. En DFrec hay 13 ejs.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  adj./iz. bilingüe
    fr  adj./iz. bilingue
    en adj./iz. bilingual
    port adj./iz. bilíngüe

    Testuinguruan

    Gaur zortzi, manifestu bat aurkeztu zuen kazetari euskaldun talde batek, hurrengo Eusko Jaurlaritzan arduradun elebidunak izenda ditzatela eskatzeko. [Diskriminazioa eta sailburu elebidunak, Garikoitz Goikoetxea (Berria.eus, 2020-09-03)]

     
  • Maite 10:36 pm on 2020/08/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezkibel 

    adj. g.er. Mukerra, aurpegi-iluna. (Hiztegi Batua)  

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezkibel. (AN-ulz, B, L-ain; Aq, VocB ), eskibel (H). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 152; Izeta BHizt. “Huraño, esquivo” Aq 1309. “Arisco, huraño” A. ” Gure mutikoa arras ezkibela dugu ” Izeta BHizt. Cf. ezkel (2). Zorigaitzaren larri samiña / sendatu zait… ito nere / biotzean len ezkibel zegon / xomorro beltxa; gaur ume! EA Txindor 116. Bere begiak ezkibel ta murrintsu (betizu ta kaden, huraños y melancólicos) iduri zitzaizkidan. Etxde Itxas 125. Erraten zaio aurrari ere, hau arras ezkibela, beldurti, negarti eta izikorra delarik. Izeta in EZBB II 14.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [mukerra]: aketo, arlote, desatsegin, ezatsegin, marroiz, muker, zakar, piltzar Ipar., atsekaitz g.e., basatxori g.e., tratagaitz g.e., basto Heg. beh., saskar Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. arisco, -a, huraño, -a, esquivo, -a
    fr bourru, -e, revêche, farouche, insaisissable
    en unsociable, unfriendly, dour, fierce
    port arisco(a), esquivo(a), intratável

    Testuinguruan

    Etxealdia hasi bezain fite bizitza aldatzeko aukeraz hausnartzen hasi nintzen, baina gaurgero atzendu ditut denak, eta gauzak modu kolektiboan egin beharrean, ezkibela bilakatu naiz. [Memoria ariketak, Elurre Iriarte Bañez (berria.eus, 2020-08-21)]

     
  • Maite 9:30 pm on 2020/08/17 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ene 

    1 iz. Alfabetoko letra (n, N). 2 adj. Nirea. Ene iritziz. Arren ene andre Milia Lasturko. Ene etxea erre zutenak. 3 interj. Ustekabea edo larritasuna adierazteko erabiltzen den hitza. Ik. ai ene. Ene!, nondik irten zara era horretan? Ene!, zer diozu? Ene!, asko dituk! Ene Jesus! Ene errukarria!

    Sinonimoak: interj.

    [ai]: ai, aiei, ene bada, atx Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [alfabetoko letra] ene (2) izlag./izord. mi; mío, mía (3) interj. voz que expresa asombro, sorpresa o contrariedad y cuyo significado varía según el contexto
    fr (1) iz. [alfabetoko letra] n (2) izlag./izord. mien, -enne; mon, ma (3) voix qui exprime l’étonnement, la surprise ou la déception et dont la signification varie selon le contexte
    en (1) iz. [alfabetoko letra] en (2) izlag./izord. my; mine (3) voice that expresses amazement, surprise or disappointment and whose meaning varies depending on the context
    port (1) iz. [alfabetoko letra] ene (2) izlag./izord. meu, minha (3) voz que expressa espanto, surpresa ou decepção e cujo significado varia dependendo do contexto

    Testuinguruan

    Ene!, zer diozu? (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 8:25 pm on 2020/08/04 Permalink | Reply
    Tags: E   

    edagale 

    iz. Egarria.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    edagale.

    1. (Lar, H, VocCB .(s.v. egarri)→Dv), edangale (H), edale. Sed, ganas de beber. v. EDAN-GURA. Ureta gaziak edalia ala egarria ematen du. Anab EEs 1919, 86.

    2. (G ap. A ). “Sediento” A.

    Sinonimoak: iz.

    [edagale] : egarri

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (G) ganas de beber; sed
    fr iz. soif
    en iz. thirst
    port iz. sede

    Testuinguruan

    Edagalea asetzeko iturrira jo du. #gaurkohitza

     
  • Maite 7:33 pm on 2020/08/01 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eragile 

    1 adj./iz. Eragiten duena. Munduak lehen kausa bat galdegiten du, eragile bat eskatzen du. Haren heriotzaren eragile gertatu diren ezbeharrak. Gorputz madarikatu, nire zorigaitz guztien eragilea! Batzorde eragilea. Beharra, eragile handi (esr. zah.). || 2 (Izen soilaren eskuinean). Aipatzen dena eragiten duena. Ik. eragin1 6; negar-eragile. Ipuin irri-eragilea. Gertaera zorrotzak, ateraldi barre-eragileak. || 3 iz. Zerbait eragiten duen pertsona. Euskara batuaren eragilea. Eragile eta bultzatzailea. Dorre haren eragile buruzagia. || 4 iz. Ekonomian, politikan, hezkuntzan edo gizarteko beste alorren batean parte hartze aktiboa eta eragin zuzena duen pertsona, talde edo erakundea. Elkarte feministak gaiari buruzko gogoeta egiteko eskatu zien hainbat gizarte eragileri: herri mugimenduko taldeei, sindikatuei, irakaskuntzako talde eta langileei, kazetariei eta kulturgintzako eragileei. Ardura herritar guztiona da, baina agintari eta eragile politikoek dute erantzukizun gorena. || 5 adj. Eraginkorra, nahi edo espero den ondorioa lortzen duena. Hezueriaren aurkako sendagairik eragileena. Sakramentu Santuetan hain erremedio eragileak utzi zizkizun, zu bekatutik libratzeko. Asmoak ez direla deusetarako ere, eragileak ez badira. ||6 iz. Mat., Log. Eragiketa baten adierazle den ikurra. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    eragile iz.

    [aitzinatzailea]: akuilatzaile, eragingarri, sustatzaile, egingarri Ipar., hotsemaile Ipar., aitzinatzaile g.e., aurreratzaile g.e.    

    [faktorea]: faktore

    eragile izond.    

    [eraginkorra]: akuilatzaile, efikaz, eraginkor, eginkor g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. impulsor, -a, promotor, -a, promovedor, -a; agente, dinamizador, -a, animador, -a (2) iz./izond. causante, causa, móvil, factor, condicionante, desencadenante; agente (3) iz./izond. inductor, -a, instigador, -a, provocador, -a (4)  iz./izond. (Zuz.) inductor, -a (5) iz. (Log.) (Mat.) operador (6) izond. eficaz, efectivo, -a (7) izond. (Inform.) operativo, -a
    fr (1) iz./izond. causant, -e ; agent, instigateur, -trice ; promoteur, -trice (2) iz. (Log.) (Mat.) opérateur (3) izond. [eraginkor] efficace ; effectif, -ive
    en (1) iz./izond. originator; instigator; promoter (2) iz. (Mat.) operator (3)  izond. effective (4) izond. (Inform.) operating
    port (1) iz./izond. impulsor, promotor; revitalizador (2) causador(a), causante (3) indutor, -a, instigador, -a, provocador, -a

    Testuinguruan

    Erreferente eta eragile handi bat galdu dute euskarak, eta euskal kulturak, eta Euskal Herriak: Joan Mari Torrealdai hil da, 77 urte zituela. Euskal kulturako intelektual handietako bat izan da, eta euskalgintzako ekintzailea. Ia 60 urteko ibili oparoa utzi du. Eta, heriotzaren ondoren ere, zutik jarraituko dute haren altzoan sortutako eta hazitako proiektuek; besteak beste, BERRIAk, Euskaldunon Egunkaria-ren oinordeko egunkari nazionalak. [Intelektual bat Euskal Herriari, G. Goikoetxea (Berria.eus, 2020-08-01)]

     
  • Maite 11:44 pm on 2020/05/29 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erlaxatu 

    erlaxatu, erlaxa, erlaxatzen. ad. || 1 da/du ad. Pertsonez mintzatuz, lasaitu. 2 da/du ad. Muskuluez-eta mintzatuz, uzkurdura galdu edo kendu. Eskua beheratzerakoan bizepsa erlaxatu egiten da. Bainu bero batek gorputza erlaxatu egiten du. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erlaxatu. 1. relajadu. Aliviar, disminuir. Enzuzu, dama guztioen estrellea: / gura dot relajadu kerellea. Lazarraga 1185v. 2. Hacer escala (cf. fr. relâcher con este sentido). Gure saindua zen untziak erlaxatu behar izan zuen Cagliariko porturat. Lg II 416.

    Sinonimoak: ad.

    [erlaxatu] : lasaitu, baretu, jabaldu, trankildu. Ant. aztoratu, urduritu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  da/du ad. relajar(se)
    fr da/du ad. détendre, relaxer
    en da/du ad. to relax; to chill out
    port da/du ad. relaxar-se, descontrair-se.

    Testuinguruan

    Kontua da oraindik komunitatearen alde gauza asko egin ditzakegula, baina geure burua erdi salbu ikusi dugunean erlaxatu egin gara. [Geurekoiak, Onintza Enbeita (berria.eus, 2020-05-29)]

     
  • Maite 10:13 pm on 2020/04/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eramangarri 

    1 adj. Aldean eraman daitekeena; tresnez edo gailuez mintzatuz, aldean eramateko bereziki egina edo pentsatua dena. Lanpara eramangarria. Konputagailu eramangarria.

    2 adj. Eraman edo paira daitekeena. Askoren artean banatu da karga, eramangarriago gerta dadin. Neke hori eramangarriago izan dadin zuretzat.(Hiztegi batua)

    Sinonimoak

    izond. [pairagarria]: eramankor, pairagarri, igarokor zah., jasangarri Ipar. jas.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) izond. portátil (2) izond. llevadero, -a; soportable, aguantable
    • en (1) izond. portable (2) izond. [jasangarria] tolérable, supportable
    • fr (1) izond. portable; [ordenagailua] laptop (computer) (2)  izond. [jasangarria] bearable
    • port (1) izond. portátil (2) izond. suportável, tolerável

    Testuinguruan

    Ordenagailu eramangarri horrek argiztatzen den teklatua du. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:14 pm on 2020/04/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ebaki 

    ebaki1, ebaki, ebakitzen

    1 du ad. Lanabes aho-zorrotz baten bidez, zerbait, osatzen duen edo itsatsirik dagoen beste zerbaitetatik edo nonbaitetik bereizi. Ik. moztu 4. Ebaki zizkien oinak eta eskuak. Jondoni Petriri ebaki zioten burua. Petrik bere ezpataz ebakitako belarria. Halere ez zuen lore bat ebakiko eta beretzat hartuko. Zuhaitz betekorra ez du inork ebakitzen. Haritz guztiak hondo-hondotik ebaki. || (Belarraz eta kidekoez mintzatuz). Belarra ebakitzen ari zela. Segaz ebakia. Garia noiz erein eta noiz ebaki. || Aldizkari batetik argazkiak ebakitzen.

    2 du ad. Lanabes aho-zorrotz baten bidez zerbaiten jarraitutasuna eten, zerbait bereizi edo zatitu. Mastaren lokarriak edo sokak ebakitzen. Korapilo hau ebaki gabe askatu dut. Hemendik moztu, hortik ebaki, hango urratua pasaratu eta hemen adabakia ipini. Puskatan ebaki. Ogia ebakita, bere apostoluei eman zien. Egurra ebakitzen nekatu zen.

    3 du ad. (Hedaduraz). Ik. moztu 6. Etsaiari ebakitzen zion bidea, bere bihotzean sar ez zedin. Ontziak ura ongi ebakitzen du. Ebaki, eta kartak banatzen hasi zen. Solas alferrak ebaki behar dituzu (Ik. eten1 2). Bi astean gaitzak ebaki zigun koplariaren bizitza.

    4 du ad. Zauria egin. Lotu zuen gerriko latz batekin larrua ebakitzeraino. Azotez ebaki. Labanarekin matraila alderik alde ebakia utzi zien. Ganibeta erori zaio eta behatza ebaki du.

    5 du ad. (Hizkuntza-hotsak) ahoaz gauzatu. Ik. ahoskatu. Lau edo bost urteko mutiltxo bat badator Gaztelatik Euskal Herrira, laster ikasiko du euskara, eta guk bezala ebakiko ditu hitzak. Hango azentu tankerak badu berezkorik; esate baterako, “gizonak” sing. eta “gizonak” pl., berdin ebakitzen dira: “gizónak”. Esaldiak ongi ebakitzen ahalegintzeko.

    6 du ad. Mat. Lerro, plano edo solido batek, hurrenez hurren, beste batekiko puntu, lerro edo plano komun bat izan. Elkar ebakitzen duten bi zuzenek edo bi planok mugatzen duten plano edo espazio zatia. || Elkar ebakitzen duten bidexkak.

    ebaki 2

    1 iz. Lanabes aho-zorrotz batez-edo egindako zauria edo arrakala. Ebakientzat eta zaurientzat ez da ura baino sendagai hoberik. Ganibetaz eginiko ebakia. Adabegian bertan ebaki mehar bat eginez.

    2 iz. Kafeari esne pixka bat nahasiz eginiko edaria. Ebaki bat eskatu eta hizketaldi laburra izan du lagun batekin.

    (Hiztegi batua)

    Sinonimoak (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    ad. [moztu]: moztu, pikatu Ipar., epaitu g.e.    

    ad. [ahoskatu]: ahoskatu

    iz. [ebakidura]: ebakidura, moztura, epaitza Ipar., piko Bizk., epaiketa g.e., epai zah.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) du ad. cortar; recortar (2) du ad. rajar; cercenar (3)  du ad. segar, cortar (4) du ad. (hed.) partir, romper, quebrar; cortar, cercenar (5) du ad. (Hizkl.) pronunciar (6) du ad. (Mat.) cortar (7) du ad. (Z) decidir, resolver, fallar; juzgar (8) du ad. golpear, herir, castigar (9) du ad. partir, dividir; repartir (10) du ad. [kartak] cortar (11) du ad. interrumpir, cesar
    • en (1) du ad. to cut, to cut sth out (2) du ad. [hotsak ahoz gauzatu] to articulate; [hizkuntza jakin batekoak] to pronounce (3) du ad. [banatu] to divide; to distribute
    • fr (1) du ad. couper, découper (2) du ad. [Hizk.] prononcer (3) du ad. diviser ; partager (4) du ad. interrompre (5) du ad. [belarra] tondre
    • port (1) du ad. cortar; reduzir, diminuir (2) du ad. rachar, fender (3)  du ad. ceifar, segar

    Testuinguruan

    Ebaki bat nahi duzu? #gaurkohitza

     
  • Maite 11:26 pm on 2020/03/24 Permalink | Reply
    Tags: E   

    enpagu 

    iz. Bizk. Nazka, higuina. Enpagua eman zidan. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    enpagu. v. enfadu; enparu. enfadu. (-o Lar; Añ), enpadu, enparu (V-m), enpagu. Ref.: Etxabu Ond; Zubk Ond. Enfado; molestia, fastidio. ” Enparu euki, fastidio. Dejar hastiado. Tener hastío” Zubk Ond. ” Enparu izan, tener asco. Cuando se tiene a las personas; es algo como odio, pero mucho menos intenso” Etxabu Ond. Moderatu enfadoak eta atrebimentuak. El 88. Debózio baño enfádo yágo ta moléstia ematendióte gutitáko dagonái. LE Ong 85r. Gogo betia, ta enpaduba emoten deutsen lagunakin. fB Ic III 355. Artu neban enfadu andija dantza naastekueen kontra. JJMg BasEsc 138s. Enpagua emoten deust lurrak, zerura begiratuten dotanean. EgutAr 18-4-1962 (ap. DRA). Zeregin jolaskoi orretan, baldin aren lagunetariko batek edo bestek narda ta enpagua izan ezkero. Erkiag BatB 37.

    Sinonimoak

    iz. Bizk. [nazka]: higuin, nazka, gohaindura Ipar., narda Ipar., susuma Bizk., gogait g.e., higuindura g.e., higuintza g.e., naga g.e., hastiotasun zah., antoju Heg. beh., goihendura Ipar. g.e., hastio Ipar. g.e., nakaitz Ipar. g.e., nakaizdura Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    • es iz. (B) hastío, fastidio; asco, repugnancia
    • en iz. boredom, annoyance; disgust
    • fr iz. ennui, ennui; dégoût
    • port iz. tédio, aborrecimento; nojo

    Testuinguruan

    Albistegietan gai bakarra dago, eta albisteen bazka irensteko joera duen honi, honezkero, enpagua ematen dio gehiegizko jarioak. [Ezin astindu, Goizalde Landabaso (berria.eus, 2020-03-24)]

     
  • Maite 10:50 pm on 2020/03/12 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erantzunbehar 

    iz. Erantzule izatea; hortik datorren eginbidea. Ik. erantzukizun. Har beza bere bizkar datorkiokeen erantzunbeharra. Eginbidea eta erantzunbeharra gure-gureak izanik.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Responsabilidad. v. erantzukizun. Majistraduen eta Juezen ezitxekitasuna ogundatzeko edo komundatzeko beren eranzun bearrarekin. EConst 75. Santa Cruzek eztu bear bada Jainkoaren aurrean ainbesterañoko erantzun-bearrik. Or SCruz 9. Lotsari ta erantzunbear larria ere, ordea, eginbearrari gibel-ematen ba-diozute. Ldi IL 141. Zerga-ordainlariak zergari buruz izan ditzateken erantzun-bearrak. “Responsabilidades” . EAEg25-1-1937, 895. Erantzunbehar osoaz iñor zamatzeko errurik argibideak ez dakarrela. Ib. 7-11-1936, 238. Zer-ikusia ta erantzun-bearra daukazu. Munita 26. Buruzagi ertetzeak bai-baitu alakoxeko erantzunbearra jendearen aintzinean. Etxde JJ 205. Eztadukala horregatik persona bakar batek bidegabe haretako erantzun beharra. Arti Tobera 264. Ez zuala erantzun-bearrik izango, naiz-ta danak iltzen bazituan ere. Berron Kijote 54. Eginbidea eta erantzunbeharra gure-gurea izanik. MEIG VIII 114.

    Sinonimoak

    iz. [erantzukizuna]: erantzukizun, kargu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es  iz. responsabilidad
    • en iz. responsibility
    • fr  iz. responsabilité
    • port iz. responsabilidade

    Testuinguruan

    Bere gain hartu zuen erantzunbehar osoa. #gaurkohitza

    Pixabay CC0. hamedmehrnik

     
  • Maite 11:29 pm on 2020/02/14 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eskuila 

    iz. Zurdaz, alanbrez edo bestelako gaiez egindako tresna, eskuarki garbiketarako erabiltzen dena. Hortzetako eskuila. Arropa eskuila. (Hiztegi Batua

    Sinonimoak: iz.

        [espuntxeta]: espuntxet Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. cepillo; escobilla (2) iz. (Mus.) escobilla
    fr iz. brosse
    en iz. brush; [ilekoa] hairbrush; [hortzetakoa] toothbrush; [azazkaletakoa] nail brush
    port iz. escovinha; (música) vassourinha,

    Hortzetako eskuilan pasta zabaldu zuen. #gaurkohitza

    eskuila (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:15 pm on 2020/02/05 Permalink | Reply
    Tags: E   

    estropezu 

    iz.  1 iz. Oztopoa. Ik. behaztopa. Estropezuak ezarriz eror gaitezen. 2 iz. Estropezu egitea, behaztopatzea. Hemen estropezu eta hor behaztopa zebilen. Han izan zuen lehenengo estropezua. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [oztopoa]: debeku, enbarazu, eragaitz, eragozgarri, eragozle, eragozpen, eragozpide, galarazpen, oztopo, oztopobide, traba, trabagarri, behaztopa Ipar., faxeria Ipar., poxelu Ipar., trebukagarri Ipar., destorbu Ipar./Naf., baragailu Zub., epantxu Zub., objekzio beh., behaztopabide jas., behaztopagarri jas., behaztopa-harri jas., atzerabide g.e., atzeragarri g.e., atzerapen g.e., eragozketa g.e., molestia Heg. beh., baragarri Ipar. g.e., murtzi Ipar. g.e., enpatxu Ipar. zah., harzaragarri Ipar. zah., trabu Ipar. zah.

    [zapasaltoa]: zapasalto, behaztopa Ipar., trebukaldi Ipar., trebuku Zub., behaztopatze jas., trebukamendu Ipar. g.e., haburiko Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. obstáculo, estorbo, traba (2) iz. tropiezo, traspiés, mal paso, desliz (3) iz. inconveniente, accidente
    fr iz. obstacle, empêchement
    en iz. hindrance, impediment, obstacle; handicap
    port (1) iz. obstáculo, dificuldade, impedimento (2) iz. tropeço, traspés (3) iz. inconveniente

    Estropezuak ezarri zituzten eror gaitezen.  (Elhuyar hiztegia)

    estropezu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:49 pm on 2020/01/31 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egubakoitz 

    iz. Bizk. Ostirala. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egubakoitz.

    (V-gip; Lar in Aq 1470, Hb, H (V)), egubakotx (V-gip; Añ), eguakoitz (V-gip), eguakotx (V-ger-gip), eguakitz, eguaikoitz (V-gip), eguaikots (V-gip), eguekitz (V-gip), eguekotx (V-gip), egoikotz, eubakotx (V-ger), ebeikutz (V-gip), ebaikutz (V-gip), ebaikotz (V-gip), ebakotx (V-ger). Ref.: A (egubakotx); EI 335; Iz ArOñ (ebéikutz) UrrAnz (astélena). Viernes. Cf. ebiakoitz. v. ostiral, bariku. Egubakoitza edo Barikoa, ta Zapatua. Cb EBO 47. Egubakoitz edo bariaku-arratsalde baten. A BeinB 75. Bariku edo egubakotxa. A Txirrist 197. Egoikotzeko (ostiraleko) azoka egunean. Ag G 247. Beren izenak (ortzirala, ostirala eta eguakitza) ala esan nai digute. JMB ELG 78. Txala jaixoten danian, lenengo Ebaikotzean eiten xako etxeko señalia (V-gip). Gand Eusk 1956, 211.

    EGUBAKOITZ SANTU. Viernes Santo. Ebaikotz santu egunean. (V-gip). Gand Eusk 1956, 222.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

        [ostirala]: ostiral, bariku Bizk., ortzirale L-N (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. viernes
    fr iz. vendredi
    en iz. Friday
    port iz. sexta-feira

    Egubakoitz gauetan kopa batzuk hartzeko ohitura zuen. #gaurkohitza

    egubakoitz (Argazkia: Pexels, Pixabay Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:43 pm on 2020/01/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errainu 

    iz.  1 iz. (Argi) izpia. Eguzkiaren errainuak. Bere aurpegitik argi errainuak botatzen zituela. 2 iz. Itzala. Errainu artean bizi zen amesgile hura. Mundu hau ez da egiazki bizi den Munduaren errainu ahuldu bat baizik. (Hiztegi Batua

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [argi-izpia]: izpi, arraio Ipar., inar Ipar., zirrinta Ipar., leinuru Zub.
    [itzala]: geriza, itzal, itzaltasun

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. rayo; reflejo, destello; proyección, imagen (2) iz. sombra
    fr iz. rayon [de soleil]
    en (1) iz. [izpia] ray; reflection (2) iz. [itzala] shadow
    port (1) iz. raio; reflexo; lampejo; projeção (2) iz. sombra

    Ilargiaren errainu zilartsuak ardora zirudien itsasgainean. [Azkenaz beste, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    errainu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:03 pm on 2020/01/12 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezeroso 

    iz. 1 adj. Deserosoa. Arropa berri ezerosoak. 2 (Adizlagun gisa). Lurrin gozoa barru-barruraino sartu zitzaion, gustura eta aldi berean ezeroso sentiaraziz. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

        [deserosoa]: deseroso (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. incómodo, -a
    fr izond. inconfortable ; embarrassant, -e ; incommode, incommodant, -e
    en izond. uncomfortable; embarrassing; tiresome
    port izond. incômodo, -a

    Orain ezeroso mugitu zara aulkian, katedradun maite hori. [Hollywood eta biok, Javi Cillero (Alberdania, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    ezeroso (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:41 pm on 2019/12/21 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eutanasia 

    iz. Eritasun sendaezina duen pertsona bati, haren sufrimendua laburtzearren, heriotza eragitea. Eutanasia egiteko, ezinbestekoa da eskaria egiten duen pertsona oso gaixo egotea, eta bere osasun egoerak atzera bueltarik ez izatea.  (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. eutanasia
    fr iz. euthanasie
    en iz. euthanasia
    port iz. eutanásia

    Eutanasiaren aldeko jarrera maiz adierazi du Irigoienek bizitzako hainbat pasadizotan eta literatura lanetan; orain, ozendu egin nahi du. [«Errespetua eskatzen dut; duinki hil nahi nuke, besterik ez», Joan Mari Irigoien (Berria, 2019-12-20)]

    eutanasia (Argazkia: Juan Carlos Ruiz / Foku)

     
  • Maite 10:42 pm on 2019/11/19 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ere 

    adb. 1 adb. Lehenago adierazi denari zerbait gehitzeko erabiltzen den hitza. (Partikula enklitikoa izanik, dagokion izen sintagmaren edo esaldiaren eskuinean ezartzen da beti). Ik. halaber; berebat 2. Mikel etorri da; Ane ere etorri da. Mikel ez da etorri; Ane ere ez da etorri. Amaia ere badator. Beste erantzunik ere badago. Euskal idazleak arloteak, eskasak, gogaikarri samarrak ere bai, agertzen zitzaizkigun. Aukerak eskainiak daude, eta hori aski ez dela, hautespenak ere eginak daude. Hemen ez ezik, orobat gertatzen da bestetan ere. Lozorroan zetzan Euskaltzaindia ere iratzarri zen. Beste zerbait ere nahasten zen, ordea, horretaz landa. Min ematen dit entzuteak ere. Jateko ere nahiago dute oilasko haragia. Gero hasi nintzen irri egiten ere. Zertan gauden ere begiratu gabe. Zeruan bezala lurrean ere: zeruan nahiz lurrean. || Egia ere da, bai, Basagizon Ona misiolariek aurkitu zutela. 2 adb. (Bigarren esaldiko aditza ezabaturik; bai edo ez-en laguntza behar du). Ik. baita2; bai eta… ere; ezta; ez eta… ere; orobat. Honek egin du; guk ere bai (edo baita guk ere). Mikel etorri da; Ane ere bai (edo baita Ane ere). Mikel ez da etorri; Ane ere ez (edo ezta Ane ere). Jonek ez zuen sagarrik ekarri eta patatarik ere ez. Aita berandu etorri da, baina ama ere bai. || Ez dute euskaltzale guztiek idazten jardun beharrik, filosofiaz mintzatzen hasi beharrik ere ez. Halatan galdegiten du eta ihardesten ere bai. Kontzientziako harra bizi da, eta biziko ere bai beti infernuan. 3 adb. (Aditz jokatuari dagokiola). Batasun aldera irauli ere egin zen, isuri ez ezik. Ez dira kentzen, eta dirudienez kenduko ere ez dira guztiz. Irakurri ere badut inoiz edo behin. 4 adb. (Perpausean jokaturik dagoen aditz beraren era burutuaren eskuinean, aditz nagusiaren ekintza nolabait indartzeko). Ik. izan ere. Jakin ere, ez zekien gutxi gero berak! Esan ere, bereak eta bi esan zizkion. 5 adb. (-t(z)ea ere esapidean, aditzak dioena gertatzea zerbaitengatik harrigarria edo nabarmengarria dela adierazteko). Zer zozokeria! horrelako galdera egitea ere! 6 (Edozein motatako baldintza esaldiri erantsia). Nahiz (eta), arren. Handia bada ere, sar daiteke hemen. Tolosarra bada ere, ez daki euskaraz. Etorriko balitz ere, ez genuke ikusiko. Beste zorigaitzik izan ez balitz ere, hau aski izan behar zen bekatutik niri ihes eragiteko. Euria ari badu ere, aterako gara. Txit bihotz oneko zela ere, haserrekor zen. Egia izanik ere, ez dizut sinetsiko. Egia ez izanik ere, sinetsiko dizut. 7 (zer, nor, non eta gainerako galdegileen eskuinean). Ik. zer ere; nor ere; non ere. 8 (Indargarri gisa, ezer, inon, inor eta kidekoen eskuinean, ezezko esaldietan, edota berriz, berriro eta kidekoen eskuinean). Ik. ezer ere; inon ere; berriro ere; berriz ere; badaezpada ere; baizik ere; deus ere; oraindik ere; sekula ere; neholaz ere. 9 (Zenbait esapidetako osagai gisa). Ik. batez ere; hala ere; hain zuzen ere; izan ere; hain justu ere; zenbat ere; ederki eman ere; nolabait ere; nolanahi ere; edonola ere; inondik ere; nahita ere. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    1. halaber, berebat, era berean, baita (bai), baita ere, orobat.
    2. ezta (ez), ezta ere.
    3. arren, nahiz (eta)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es

    1 lok. (dagokion sintagmaren edo era burutuan dagoen aditzaren ondo-ondoan ezartzen da; agertzen den perpauseko aditza ezabatzen denean, bai, baita, ez edo ezta partikulen laguntza behar du; aditz trinkoaren aurretik gertatuz gero, delako aditzak ba- edo ez partikulak hartzen ditu) (baiezko testuinguruetan) también; (ezezko testuinguruetan) tampoco || Bilbora zoaz? ni ere banoa.|| Bilbora zoaz? ni ere bai.

    2 lok. (baiezko testuinguruetan) también, aun, incluso, hasta; (ezezko testuinguruetan) ni, ni siquiera || Lo zegoen laguna ere esnatu zuten.

    3 partik. tras ezer, inor, inon, enfatiza el valor de este. Ez nuen inor ere ikusi.

    4 partik. tras diversas formas verbales subordinadas (ba-, -ta/ik, -(e)la, -(e)larik, -agatik), forma oraciones concesivas|| Garestia bada ere, erosi egingo dut.

    5 partik. (perpausean jokaturik dagoen aditz beraren era burutuaren ondoren, ekintza indartzen du) precisamente, en realidad. Bera izan zen, izan ere, kementsuen ibili zena.

    6 partik. (zer, nor, non galdetzaileen ondoren; aditzari bait- edo -(e)n erantsi behar zaio) quienquiera que, lo que quiera que, cualquier cosa que || Non ere baita, aurkitu egingo dugu.

    fr

    1 lok. (baiezko testuinguruetan) aussi ; (ezezko testuinguruetan) non plus.

    2 lok. (baiezko testuinguruetan) aussi, même, malgré ; (ezezko testuinguruetan) ni, ne… même pas

    3 partik. quoique, bien que, même si (proposition conditionnelle

    4 partik. (perpausean jokaturik dagoen aditz beraren era burutuaren ondoren, ekintza indartzen du) précisément, justement, en réalité

    en

    1 lok. (baiezkoetan) too, also, so; (ezezkoetan) neither, nor

    2 lok. even

    3 partik. after ezer, inor, inon it is used to emphasize their value

    4 partik. even though, despite, although

     

    -Nola sartu zara nahaspila honetan? [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    ere (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:43 pm on 2019/11/10 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eurialdi 

    iz. Euritea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eurialdi. eurialdi , urialdi (Dv). “Coup d’averse” Dv.

    Sinonimoak: iz.

    [eurialdi] : eurite, euri-sasoi, euri-garaia (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. temporada/época de lluvias
    fr iz. abondance de pluie, saison des pluies
    en iz. the rains, period of rains
    port iz. período das chuvas

    Honez gainera, urteko eurialdi jakin batzuk gabe, lurrak ezingo luke fruitu gozorik eman, eta animaliek ere, jana kenduz gero, ezingo lukete euren endarik zabaldu ez biziari eutsi. [Gauzen izaeraz, Lukrezio / Xabier Amuriza (Klasikoak, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    eurialdi (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:54 pm on 2019/11/04 Permalink | Reply
    Tags: E   

    euroeskualde 

    iz. Europar Batasuneko estatu bi edo gehiagoren artean, mugaz gaindiko elkarlanari esker, sortzen den eskualdea, gobernu erakunde bakar bati atxikia ez dena. Akitaniarekin euroeskualdea eratu nahi du Jaurlaritzak. Estatuen mugez gaindi doazen euroeskualdeak sortzearen aldekoa naiz. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Euroeskualdea delakoa europar politikan bi edo europar herrialde gehiagoen arteko mugaz gaindiko elkarlana ahalbideratzen duen egitura bat da. Euroeskualdeak normalki ez daude gobernu legegile edota gobernu erakunde bakar bati atxikiak, ez dute berezko botere legegilerik eta heuren eskumenak maiz tokian-tokiko edo eskualdeko gobernu edota agintaritzen menpe daude. Sarri mugaz gaindiko amankomunak diren interesak bultzatu eta mugen bi aldeetako biztaleen onuraren alde elkarlana sustatzeko tresna dira. Nahiz eta “euroeskualde” hitzak antzeko esanahia izan, ez dira Europako berezko eskualdeekin nahastu behar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. eurorregión
    fr iz. eurorégion
    en iz. Euroregion
    port iz. Eurorregião

    Euroeskualdearen apustua berretsi dute hiru lehendakariek. (Berria.eus, 2019-11-04)]

    euroeskualde (Argazkia: Idoia Zabaleta/ FOKU)

     
  • Maite 7:24 pm on 2019/10/26 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elkarretaratze 

    iz. Elkarrengana biltzea. Milaka lagunek presoen eskubideak aldarrikatu dituzte elkarretaratze isiletan. Elkarretaratze ugari egin ziren hurrengo egunetan hilketak salatzeko. Elkarretaratze hunkigarri haren biharamunean agurraren ordua heldu zen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: iz.

        [elkarrengana biltzea]: elkartze, elkarganatze, kontzentrazio (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) reunión, asociación, concentración, encuentro; quedada
    fr iz. réunion, meeting, concentration
    en iz. meeting, concentration
    port iz. reunião, concentração

    Gaur, “Duintasunaren Martxa” izenekoa abiatu da Nafarroako herritik goizean, eta Iruñera heldu da arratsaldean. Bertan, milaka lagunek harrera egin diote Nafarroako Auzitegi Nagusiaren atarian, han deituta baitzegoen elkarretaratze bat, sententziaren aurka protesta egiteko.  [Oihu bera jendetzaren ahotan: “Altsasukoak askatu”, Jon O. Urain (Berria.eus, 2019-10-26)]

    elkarretaratze (Argazkia, Iñigo Uriz / Foku)

     
  • Maite 11:41 pm on 2019/10/18 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eserialdi 

    iz. Norbait denbora batez eseririk egotea. Eserialdi bat egin zuten, ados ez zeudela adierazteko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eserialdi. exerialdi, esertaldi. Sentada.  Exerialdi bat egin ta tximu txar batekin zegon gizon batengana inguratu zan. JAIraz Bizia garratza da (1950). “>Bizia 99. Reunión, sesión. Bigarrenean batzar ta esertaldi orietan gure kideak irakurritako idazki ta argitasunak darakuskigu. Lh Eusk 1919-1920, 8. En DFrec hay 2 ejs.

    Sinonimoak: iz.

        [jarrialdia]: jarrialdi, jesarraldi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. sentada
    fr iz. l’action ou le moment d’être assis, -e
    en iz. sitting; [protesta] sit-in, sit-down protest
    port iz. (de personas) protesto

    Gasteizen ere, La Caixaren eraikinaren aurrean egin dute eserialdia. (Berria.eus, 2019-10-18)]

    eserialdi (Argazkia: Berria.eus)

     
  • Maite 10:26 pm on 2019/10/08 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egokiro 

    adb. Egoki. Egokiro hitz egitea. Egokiro antolatua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egokiro. (G ap. A ; Lar, Añ, H). “(Con) razón” , “adecuadamente”, “cómodamente”, “propiamente”, “pertinentemente” &c. Lar. v. 1 egoki (II).
    Egokiro ta guztien gustora ederki itz egiteko. Cb Just 117. Ala ikusiko degu, egokiro, Donostia merkataritzako erria zala. Etxeg RIEV 1908, 113. Oial andi loretua lepotik bera egokiro ipiñita. Ag G 70. Norbaitek egokiro erantzutea bearra zan. GMant LEItz 73. Nekazarien izkuntza egokiro bildu ta biurtzeko. Lh Itzald II 115. Igidin biok alkarrekin egokiro batzen dira. Eguzk RIEV 1924, 595. Guztiz egokiro pentsatu zutela. Txill Let 120. Egokiro erreskadatuak ateratzen zaizkitzu [fitxak] . Vill Jaink 40. Leku aretan aisago ta egokiroago ibilten asi zalako. Erkiag BatB 76. Egokiro antolatu du Axularren liburua. MIH 165.

    Sinonimoak: adond.

        [egoki]: aukeran, erara, eraz, itxuran, itxuraz, taxuz, hautura Ipar., alagala Bizk., hautan Ipar./Naf., hautara Ipar./Naf., egoki zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. adecuadamente, convenientemente; correctamente; acertadamente
    fr loc adv. de manière adéquate
    en adb. appropriately, properly, correctly; right; well; fine
    port adb. apropriadamente, adequadamente

    Datuak egokirogorde dira. Euskarabildua 2019

    egokiro (Irudia: euskarabildua2019)

     
  • Maite 11:54 pm on 2019/10/06 Permalink | Reply
    Tags: E   

    engainu 

    iz. Engainatzea edo engainatua gertatzea; horren ondorioa. Ik. iruzur. Gezurra eta engainua. Deabruaren engainuetatik begiratzeko. Engainuz lapurtzea. Ea engainurik egin duten tratuan. Morala deitzen dugun hori engainu bat besterik ez dela izan. Uste okerra eta engainuzkoa. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [engainatzea]: iruzur, iruzurkeria, marro, amarrukeria Ipar., engainamendu Ipar., enganio Ipar., zimarkunkeria Ipar., trankart Bizk., trikimailu Bizk., tranpa beh., atzipe g.e., baira g.e., fraude g.e., irusako g.e., ziliboka g.e., artifizio zah., tronperia Ipar. beh., martingala Heg. beh., zimarku Ipar. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. engaño; error, ilusión (2) iz. desengaño
    fr iz. duperie, illusion, tromperie
    en iz. deceit, deception
    port (1) iz. engano (2) iz. desengano, decepção, desilusão

    Ez du jasango beste joanera bat, beste engainu bat. [Maitea, Toni Morrison / Anton Garikano (Alberdania, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    engainu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:46 pm on 2019/09/09 Permalink | Reply
    Tags: E   

    edendu 

    ad. du edendu, eden/edendu, edentzen. Pozoitu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 edendu (Añ, H, A (que cita el msLond)). Envenenar(se); corromper(se). Edendu dabenean sugeak [muskerra] bere izpiaz. Añ LoraS 115. Onen sendi ta ekandu / etsai zitalak edendu. Enb 64.

    (Añ). (Uso adj.). Venenoso, envenenado; corrompido. Gure arimetan bere sartuko dira bekatuen ur edenduak. Añ LoraS 20. Biotz edendu zitala deutse agertuten. AB AmaE 436. Sorgin nausiari orrazi edendu (benenodun) bat eskatu eutsan. EEs 1929, 119.

    2 edendu (G ap. A; VocCB -> Dv, H (V, G)), endu (H). Templado, suave. v. VocCB s.v. eradendu. “Doux, calme, paisible. Syn. eztia, emea. Astar confirme ce sens dans le verbe endutea, endu, auquel il fait signifier une idée de repos, de calme, car ailleurs edea, edia, selon le même auteur, veut dire doux, suave, tempéré” H. “(Izt), suavizar, templar” A. Egurastutzeko aize edendu ezetxoa. Izt C 24.

    3 edendu. “(V-arr-oroz), desollar” A.

    Sinonimoak: ad.

        [pozoitu]: pozoitu, pozoindatu Ipar., pozoatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. (B) envenenar(se); [ura] corromper(se) (2) izond. (B) envenenado, -a; podrido, -a; corrupto, -a
    fr da/du ad. (s’)empoisonner, (s’)intoxiquer;
    en da/du ad. to poison
    port envenenar(-se)

    Sorginak bihotza edendu zion.  (Elhuyar hiztegia)

    edendu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:16 pm on 2019/09/01 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eregatu 

    ad. eregatu, erega, eregatzen. 1. Laztandu 2. Baretu. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Mimar, acariciar. Cf. 1 eregu. Gure konzienzia da ortu txakurra legez; lenengo sartuten dirianai zaunka ta oratu gura andiak; baña sarritan sartu ta eregetan dabenai zaunka, ta eseste ordez, milla salto ta pozkaria. CrIc 31. Bazirian an lora ederrez eginiko aro edo girnaldak, baita bere gorputza eregetako miritza edo bustigarrijak. Mg PAb 216 (VersBasc 18 erregatzeko [?]). Danza ta olgantza guzietan korputza eregatu ta erregalatu, jan ta edan galanki. Mg CC 155.

    Aplacar. Jainkuari biurretia zor jakozan adorazinoiak […]. Eregau ta baketutia gure kontra euki leian aserria. CrIc 147. Alperrik ondo esanagaz eregauko dozu. Mg PAb 204 (VersBasc 8 ez du zirkinduko ondo esanak).

    Sinonimoak: ad. Bizk. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [laztandu]: txeratu g.e., mainatu Ipar. zah.
    [baretu]: anpletu Ipar., baketu, baretu, ematu, lasaitu, naretu, deskantsatu Ipar., errexitu Ipar., jabaldu Ipar., ibitu Bizk., trankildu beh., artetu g.e., balakatu g.e., lañotu g.e., amatigatu zah., apazegatu Ipar. g.e., amondu Ipar. zah., fazegatu Ipar. zah., aplakatu Heg. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) mimar, acariciar (2) aplacar
    fr (1) cajoler caresser (2) apaiser, calmer
    en (1)  pamper, mollycoddle, caress (2) calm, soothe
    port (1) amimar, afagar  (2) aplacar, apaziguar, serenar

    Haren muturra musuka eregatu zuen. #gaurkohitza

    eregatu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:44 am on 2019/07/19 Permalink | Reply
    Tags: E   

    enoatu 

    ad. enoatu, enoa, enoatzen || da/du ad. Ipar. eta Naf. Aspertu, nardatu, unatu. Beti otoitz egin behar dela, enoatu gabe(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    enoatu, enoiatu (Lar, Aq 257 -> A (AN), H), enuiatu, enoitu (AN-5vill ap. A).

    1. Cansar(se); aburrir(se). v. eneatu. Tr. Documentado, ya desde Dechepare, en autores septentrionales y alto-navarros (incluyendo en éstos a Mendiburu). Hasta el s. XX la única forma atestiguada es enoiatu, y en el s. XX sólo enoatu. En DFrec hay 2 ejs., septentrionales, de enoatu. Harekila egoitiaz ezpaneinde enoia. E 153. Halakotz enoiatu izan naiz jenerazione hunez. “Ennuyé”. Lç He 3, 10. Ezen bethi othoitz egin behar dela, enoiatu gabe. Lç Lc 18, 1 (He y Dv unhatu, TB onhatu, Ol aspertzeke, Leon lotsatu, Or aspertu, IBk e IBe etsi). Pausuak mundu onetan zebillenean egin zituenak, anbat aldiz enoiaturik. Ber Trat 74v. Beti egonen dirade kontentu eta plazer andiareki nola lenbiziko egunean, beñere enoiatu eta fastiatu bage. Ber Doc 119r. Ezen hala deusek ez nazake izi, tenta, enhoia edo niholatan malenkonia. Harb 277. Irakurtzalia enuiatu gaberik. Tt Arima 3. Ezin ikusiz Clotilde enoiatu zen Aureliano. Mb IArg I 183. Dagizun [lan ori] aldi oro obeki ta bein ere enoiatu bage. Ib. 230. Biño ezkattezen enoitu (Lesaka, 1857). ETZ 251. Nere bortu gainetan baniz enoatzen. Ox 144. Atzerri hontan nola ez laite / ene gogoa enoa? Mde Po 79. Joan den igandean zortzi, gure nexkatxa gaztek eman zaukuten bigarren aldikotz komedia pollita. Bazen jende Jauregian eta nehor ez da enoatu. Herr 14-3-1957, 2. Eskualdun gaztea, ixilik ba zagon ere, etzen enoatzen. JEtchep 91.

    2. (Lar), enojatu (-du Lcc), enuxatu. Enojar(se). “Enojarse“, “estomagarse” Lcc. “Enojar” Lar. Ekusirik zala Sirena enojadu. Lazarraga 1142r. Onegaz enojaetan dogu / guk aren majestadea. Ib. (B) 1159vb. Zomait badaude ankartruk edo enuxatruk. Mdg 136.

    enojada. (Forma de fem.). Bakit jarriko zareana / nigana enojadea. Lazarraga (B) 1164vb.

    3. (-nh- Darric ap. DRA), enhoratu (Darric ap. DRA). “Enhoiatu, acariciar, mimar a un niño (Darric)” DRA. v. eneatu (2).

    Sinonimoak: ad. Ipar./Naf.

    [gogaitu]: gogaitu, nazkatu, nekatu, gohaindu Ipar., nardatu Ipar., pastikatu Ipar., antojatu Heg., aspertu Heg., gogait egin Bizk., debeiatu Zub., fastikatu g.e., ernegatu zah., eneatu Ipar. g.e., gogoan jo Gip. g.e., erdeinatu Ipar. zah., gogoetsi Ipar. zah., unatu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (GN/Ipar.) aburrir(se), fastidiar(se); cansar(se)
    fr da/du ad. (GN/Ipar.) (s’)ennuyer
    en da/du ad. (GN/Ipar.) become bored, get bored, get tired; get worn out, wear yourself out
    port da/du ad. (GN/Ipar.) entediar-se, anar-se; cota

    Nehor ez zitekeen enoatu edo aspertu hari beha.  [Luzaiden gaindi, Angel Aintziburu / Jean Baptiste Etxarren (Elkarlanean, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    enoatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:12 pm on 2019/07/09 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eskatimari 

    adj. Ipar. Liskartia. Suak pizten du ikatza, garrak egurra; orobat eskatimariak auzia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eskatimari (L ap. A; Dv).

    “Querelleur […] (Etcheberry)” Dv. “Pendenciero” A. Gizon eskatimariak phizten ditu liskarrak. Etcheberry 121. Suak phizten du ikatza, garrak egurra: orobat eskatimariak hauzia. Zerb IxtS 58.

    Sinonimoak: izond. Ipar.

    [liskartia]: iskanbilatsu, istilutsu, liskarti, liskartsu, mokokari, zalapartari, aharrari Ipar., kasailari Ipar., kalapitari Ipar./Naf., liskargile g.e., sesiante Heg. beh., zalapartero Heg. beh., bilakari Zub. g.e., atralakari Bizk. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (Ipar.) disputador, -a; pendenciero, -a
    fr querelleur, querelleuse; (familier) bagarreur, bagarreuse
    en (verbally) argumentative, quarrelsome; troublemaker
    port litigador, pendenciador(a)

    Suak pizten du ikatza, garrak egurra; orobat eskatimariak auzia. (Hiztegi batua)

    eskatimari (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:33 pm on 2019/07/06 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eragotzi 

    iz. eragotzi, eragotz, eragozten. 1 du ad. Heg. Zerbait egiten, burutzen edo erabiltzen ez utzi. Ik. galarazi 1; debekatu. Argia ikustea eragozten didatenak. Zerk eragozten dizu zoriontsu izatea? Euriak eragotzi zuen gau jolasa. Egitekoek eragozten badizute elizara etortzea. Ezkontza eragozten duen gauzaren bat ezagutzen badute. Itsasgizonik jakitunenak ere ezin eragotz lezake, ez, kontrako haizea. Bidea eragozten dioten sasiak. 2 dio ad. (nor osagarririk gabe). Norbaiten lasaitasuna edo ongizatea asaldatu. Ik. galarazi 3. Eragozten dizu hain berandu deitzeak? Zigarroen keak eragozten dizu? 3 du ad. Ipar. Zah. Egotzi, bota. Ez nire gainera eragotz zeure haserrea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [galarazi]: galarazi, baratu Ipar./Naf., enpatxatu Ipar. zah.
        [norbaiten lasaitasuna asaldatu]: galarazi, molestatu Heg. beh.
        [egotzi]: Ipar. zah.bota, egotzi, jaurti, jaurtiki, aurtiki Ipar., iraitzi Ipar., ohildu Zub.
        [debekatu]: Heg. debekatu, galarazi, gebendu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Heg.) impedir, dificultar, incomodar, no dejar (2) du ad. (Heg.) prohibir (3) du ad. (zah.) (Ipar.) arrojar, lanzar; hacer caer (4) du ad. [artaburuak, lekak…] (Ipar.) desgranar (5) du ad. (Z) obligar a, llevar a (6) du ad. injertar (7) dio ad./ du ad. (G) intranquilizar, turbar (8) dio ad./ du ad. molestar
    fr (1) du ad. empêcher, rendre difficile, ne pas laisser (2) du ad. (Heg.) interdire (3) dio ad./ du ad. gêner, déranger
    en (1) du ad. to impede, to hinder, to hamper, to prevent (2) dio ad./ du ad. to bother; to disturb; to incommode

    Iruñeko hainbat zinegotziri indarrez eragotzi diete balkoira ikurrina ateratzea  (Berria.eus, 2019-07-06)

     
  • Maite 10:18 pm on 2019/07/02 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezgaitu 

    iz. 1 du ad. Ezgai bihurtu. Arrangurak baino gehiago, amorruak ezgaitu ninduen; amorru biziak, gorrotoak. 2 du ad. Zuz., Admin. Adimen gaitasuna galdu duen adin nagusiko pertsona bat, epai judizial baten bidez, erabakiak hartzeko edo zerbaitetan jarduteko gai ez dela adierazi. Alabak ama ezgaitzea eskatu zion epaileari. 3 (Era burutua izenondo edo izen gisa). Ezgaituen erabakimena ezgaitze-epaiaren araberakoa izango da. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak

    [ezgaitu]: baliogabetu, balioa kendu. Ant. gaitu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. inutilizar, invalidar, incapacitar (2) ad. (Zuz.) [kargu publiko batean aritzeko edo eskubide batzuk izateko] inhabilitar, incapacitar
    fr du ad. rendre inutile ; rendre incapable/inhabilité ; rendre inapte
    en (1) du ad. to incapacitate, to disable, to make unfit (2) du ad. (Zuz.) to disqualify
    port (1) inutilizar, invalidar, incapacitar (2) inabilitar, privar, banir

    Bakarrik, ez zenuelako oraindik inor ezagutzen, eta guztiz groggy, jasotako botika-dosi itzelak erabat ezgaitzen zintuelako harremanetarako.  [Hauts haietatik, Unai Villena (Elkar, 2016)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    ezgaitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:29 pm on 2019/06/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errespetu 

    iz. Begirunea. Errespetu handiz mintzatu. Gurasoei zor zaien errespetua. Errespetua galdu dio. Tradizio luze batek gureganatu dituen izenek errespetua merezi dute. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [begirunea]: atzeratasun, begiramen, begiramendu, begirapen, begirune, edukazio, gizabide, gizalege, itzal, jendetasun, lotsa, ikustasun Ipar., ikustate Ipar., jauspen Ipar., jautsapen jas., begirantza g.e., betuste g.e., erreberentzia g.e., kortesia g.e., begirakizun zah., begitarte zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. respeto, consideración, reverencia (2) iz. [kortesiazkoak] (pl.) respetos, atenciones
    fr iz. respect
    en iz. respect
    port iz. respeito, reverência

    Errespetua da elkarbizitzaren oinarria. #gaurkohitza

    errespetu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:49 pm on 2019/06/13 Permalink | Reply
    Tags: E   

    epaite 

    iz. Ebakitzea. Hilabete honetan abiatzen dira belar epaiteak. Iratze epaiteak bukatzea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    epaite.

    1. (Como segundo miembro de compuestos). Siega. Lh trae “(BN, S; O), coupe, fauche (avec la faucille)”, pero lo que aparece en O Po 50 es ogi epaiten (v. s.v. ebaki). Hilabethe hunetan abiatzen dira belhar ephaiteak, zekhale eta garagar biltzeak. Dv Lab 207. Iratze ephaiteak akhabatzea. Ib. 210. Manex oriek maisu baitziran / belar-epaite lanetan. Or Eus 303. Mayik erraiten zion noiz zen iguzki, noiz euri, noiz fruituak zohi, noiz ogi ephaiteak, mahats biltzeak… JEtchep 21. Belar epaiteak, iratzeak, mahasti aitzurreak, ogi-joiteak eta holakoak. Larre ArtzainE 57.

    2. Juicio, proceso. Gipuzko guzia, auzi ta epaiterako nola zatitzen da? E. Urroz EEs 1915, 38.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) siega
    fr iz. coupe, fauche
    en iz. cut; [belarra] mowing
    port iz. sega

    Hilabete honetan abiatzen dira belar epaiteak. (Hiztegi batua)

    epaite (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:16 pm on 2019/06/08 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egurastu 

    ad. egurastu, egurats/egurastu, egurasten 1 da/du ad. Haizetan jarri; airea edo haizea hartu edo harrarazi. Arropa egurastu. Etxeko gelak egurastu. Zuloek eta zulo-lurrek egurastu egin behar dute landarea ondo hartzeko. Haizeak landa egurasten du. Ibai aldera joan ziren bi adiskideak egurastera. Giro ederra dago eta kanpoan egurastuz mintzatuko gara. 2 (Era burutua izen gisa). Egurastu bat hartzeko aitzakiarekin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egurastu (V, G ap. A; Lar, VocCB, Dv, H), egoaztu (G-goi ap. A), eguraztu. Tr. Exclusivamente meridional, documentado desde principios del s. XIX.

    1. Ventilar(se), airear(se). “2.º orearse. 3.º ventilar la casa. 4.º airear ropas. 5.º aventar trigo” A. Donostiako plaza berri eder bitorean egurasten diradela nai-erara, aspaldiko partez, gure gizon danza oniritzia […] eta soñu zar gogoangarriak. Izt D IV. Eguraztuaz baratzatxoa. Otag CancB III 333. Arpegia aizemalez (abanico) egurastuaz. Ag G 181. [Soineko] garbiak egurastu. A Ardi 25. Eguras ezazute bidea zuen arnas zerutarrarekin. Or Mi 69. Gure mandio zokoak egurastu dizkigu [Bretañatik datorren iparrak]. Lab Y 1933, 256. Egurastu lezake txurikiña sardez. Or Eus 60. Zuloak eta zulo-lurrak egurastu egin bear dute landarea ondo artzeko. Munita 59. Aizeak landa-mintza / egurasten, eun usai bidaliz. Gazt MusIx 79.

    (Lar, Dv, H), eguraztu, eraustu (G-to ap. Iz To). Tomar el aire; pasear. “Orearse, tomar el aire”, “espaciarse, recrearse andando” Lar. “Eraustu nauk, he tomado el aire” Iz To. Tr. Documentado ya en Iztueta, desde principios del s. XX aumenta su frecuencia. Donostiako andizkiak gozotoro egurastutzeko egiñak dauzkaten etxe eder begitango anitz. Izt C 117. Mendi tarte oetan geienean da egurastutzeko aize edendu ezetxoa. Ib. 24. Susana baratzara irten eta ibilli oi zan, egurastutzen. Lard 303. Izekoagaz egurastzera joan zan baten. Echta Jos 295. Inguruetako egurasteko ibil-lekuak agitz atsegingarriak. Bera EEs 1915, 213. Ontzi gañean egurastuaz. Zink Crit 61. v. tbn. Altuna 85. Egurastuten giñuazala Txomin Sasiren etxe ondora eldu giñanian. Kk Ab II 52. Poz-eztiz egurazten, bai, atseginkorra! Laux BBa 90. Gure abere gaxua zaldi-ariñakaz eguraztuten joialarik. Otx 122. Garagarril goiz batez / Eguras naiean. P. Etxeberria in Onaind MEOE 968. Goizutarren bat ez bada atera / egurastera gauean. Or Eus 320. Korikiar neskatx bakideak egurasten diran aitz-bizkartxo-muñoaren gañean. Zait Sof 193. Kanpoan egurastuz mintzatuko gera. Etxde JJ 74. Txalupan egurasten. Anab Poli 18. Aldentzen nintzan eguraztu-itxuran. Anab Aprika 66. Toki askotara egurastu eta pasiatzera. Osk Kurl 39. Gazteluko atarian egurasten zeudenak. Berron Kijote 45.

    2.Divertir, entretener“, “divertirse […] entreteniéndose” Lar.

    3. (A, que cita a Ur). (Uso sust.). Paseo, esparcimiento. Ikusi zuten Isaak arratsaldean egurastu bat bakarrean artzera irten zana. Lard 28. Geundela bakarrik jardinean egurastu bat artzen. (Dan 13, 36) Ur in BOEg 1500.

    Sinonimoak: ad.

        [aireztatu]: haizatu, haizeberritu, haizeztatu, aireztatu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. ventilar(se), airear(se) (2) da/du ad. tomar el aire, orearse, pasear || iz. desahogo, esparcimiento, recreo
    fr (1) da/du ad. aérer, ventiler (2) da/du ad. vanner, cribler [le froment]
    en (1) ad. to air, to get some air
    port (1) ventilar-se, arejar-se (2) passear

    Sarri egurastu arren, itxi usaina zerion. [Aurpegirik gabeko hiltzaileak, Henning Mankell (Juan Mari Mendizabal), Erein, 2009]

    egurastu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:35 pm on 2019/06/06 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eta abar 

    iz eta esamoldea|| Eta gainerakoak. Zezenak, behiak, txahalak eta abar. Olerkariak (Lizardi, Lauaxeta eta abar). Han biltzen ziren beren jaiegunetan otoitz egitera eta abar. || Borroka latz samarrak ditugu era askotako puntuetan, ikastola, erlijio, politika eta abarretan. Gezurrez eta abarrez beterik baitaude. (Hiztegi Batua)

    Ohar aurreratuak (Elhuyar hiztegia)

    • Euskaltzaindiaren Euskaltzaindiaren Hiztegiaren eta Hiztegi Batuaren arabera, eta abar luze bat kalko desegokia da: *etorriko direnak: Jon, Miren, Koldo, Asier eta abar luze bat  → etorriko direnak: Jon, Miren, Koldo, Asier eta abar, eta abar
    • EIMAk Ortotipografia lanean argitzen duenez (39 or.), eta abar deklinatu behar denean (eta abarrek, eta abarrekin…), ez da zuzena laburdura erabiltzea: *etab.ek, *etab.i…)

    Sinonimoak: lokuz.

        [eta gainerakoak]: eta beste, eta gainerakoak  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (beti mugagabean) etcétera, y demás
    fr (mugagabean) et cetera, et caetera
    en et cetera, etcetera; (abbreviation) etc.
    port (e as demais coisas) et cetera; (abrev) etc.

    Hamarka paper-zorro, oharrez, txostenez, kalkuluz eta abarrez beteak. [Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz (EHU, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    eta abar (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:22 pm on 2019/06/02 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eskudel 

    iz. Balkoi, baranda, zubi, zurubi eta kidekoen ertza babesten duen hesi modukoa. Zurubiaren burdinazko eskudelari helduta. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eskudel (V-oroz-arr-arrig-ple ap. A). Barandilla; pasamanos. Eskudel gain etzanik, / ametsetan sorgor. Zait Gold 30. Bein baño geiagotan atzitu dut eskuaz burnizko eskudela. Txill Let 132. Faruko eskudelatik (barandilla) ikuskizuna guzizkoa da. Etxde Itxas 117.

    Sinonimoak: iz.

        [baranda]: baranda (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. barandilla; pasamano, pasamanos, barandal
    fr iz. rampe, balustrade [d’escalier]
    en iz. banister
    port iz. grade

    Behin baino gehiagotan atzitu dut eskudela. (Hiztegi Batua)

    eskudel (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:06 pm on 2019/05/28 Permalink | Reply
    Tags: , E   

    etxelagun 

    iz. Bizilaguna. Bere hiru etxelagunekin egurastera atera zela. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    etxelagun, etxelaun.

    1. Coinquilino, vecino en una casa de varias viviendas. v. etxakide. Bi baserritar –etxelaunek– joan omentzien. (G-goi). “De la misma casa”. JMB Mund IV 129. Etxe-jaunaren utsunean, sendiko zenbaitzuk edo ontarako gaztigatuak izango diran bi etxe-lagunek [ikusi bearko dute]. “Dos vecinos”. EAEg 6-11-1936, 230.

    Compañero (de la misma casa), conviviente. v. ETXEKO LAGUN. Onekiko beldurra aizatu baitidazu egun: au bainun buruausterik miñena, nere etxelagun izaki. Zait Sof 31. Bere iru etxelagunekin egurastera atera zala. “Contubernales suos”. Or Aitork 196.

    2. Huésped. v. etxeliar. Poz-emoille bikaiña, etxelagun atsegin, bizkortzaille gozo. Ker EMeza 313 (ap. DRA). [Bentaria] ea etxe-lagunak zerbait agintzen ote zion itzuli zan. Berron Kijote 47.

    Sinonimoak: iz.

        [bizilaguna]: auzo, auzokide, auzoko, auzotar, bizilagun, barride Naf., etxekide g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [etxebizitza berean] compañero, -a (2) iz. [banako etxebizitzetan] coinquilino, -a
    fr colocataire
    en (UK) flatmate; (UK) roommate
    port companheiro de quarto

    Bere hiru etxelagunekin egurastera atera zen (Elhuyar hiztegia)

     

    etxelagun (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:12 pm on 2019/05/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erle 

    iz. Lau hegoko intsektua, gorputz iletsu eta arrekoa, taldean bizi dena eta eztia eta argizaria egiten dituena (Apis melifera). Erlearen ziztada. Erleen burrunba. Erle urduriaren antzera. Erle erregina: erle eme ugalkorra. Erle langileak: erle eme antzuak. Erle joan-nahiak, ez ezti ez abaraska (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erle (gral.; Volt 97 (h-), SP, Mic 5r, Urt I 69, Ht VocGr, Lar, Añ, Gèze, Lecl, Arch VocGr, VocBN, Dv, H), erla (V-gip). Ref.: A; Bon-Ond 146; VocPir 526; Lrq; Iz ArOñ (erla), R 400; Als, Ulz; Etxba Eib; EAEL 101; Gte Erd 156. Etim. Quizá originariamente *ez-; cf. ezti, ezko.

    1. Abeja. “Txútxari túf eta érleari klák, echar la saliva y tragarse la abeja” Iz R 312. “Erleak eldu dio (G-azp)” Gte Erd 156. Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos.

    Sanso Erlea (1200). Arzam 217. Arri ebilokiak oroldirik ez / erle uzatuak abaarik ez. RS 5. Erle joanak eztirik ez. RIs 31. Erle gazteak, gazte direiño, kanpoan dabiltza. Ax 179 (V 120). Erle ioan nahiak, ez ezti, ez breska. O Pr 146. Khearen ihesi erleak. Hm 229. Nola erleak ezin geldi baititezke ustelduretan. SP Phil 525. Ezko xahia erletik bezala. Bp I 144. Erlen eta xinaurrien exenpluen gainean. ES 185. Erlen eztia. Lg I 225. Zergatik erliak diren hiltzen. Egiat 178. Ala nola érle dilijénte injeniosa bere erlatégian. LE Matr5 294. Erliak egiten dabee erri bat. Mg PAb 180. Zelan dabillen erle bat egaz. Añ LoraS 90. Auzoan zariketan / dabiltzan erleak. It Fab 181. Ikusi zuen bere aoan erle-samalda andi bat. Lard 140. Zeren lixtorrek hiltzen baitute erle hainitz. Dv Lab 296. Erle eta xori mota guziek. HU Zez 118. Erlen erregiñak. Itz Azald 181. Erle burrunba ezti batekin. JE Bur 151. Lorea billatu duan erlea. Ag G 136. Erlea kofoinean iduria dena. Barb Sup 186. Erle gogatiaren eztia. Ldi IL 127. Erle batek dausi loraen ederra? Laux AB 41. Erle maratz langille urrezko gerrikodunak. Erkiag Arran 10. Erle edo leizarfin kafira. JEtchep 16. Erleren batek eldu didala. NEtx LBB 149. Hobe da ahurtara bat erle, zakutara bat uli baino. EZBB II 73. Dama gaztea, zuk badakizu / nik zaitudala naiago, / erle goseak udaberriko / lorea baño geiago. Ayesta 80. Gure inguruetako mendietan erle asko izaten zen. Ostolaiz 137. Erle urduriaren antzera. MEIG III 144.

    v. tbn. He Phil 106. VMg XI. Gy 189. Ur Dial 10. Ip Dial 27. Hb Egia 64. Elzb Po 187. AB AmaE 266. Zby RIEV 1908, 768. Azc PB 109. Urruz Zer 29. Ox 117. Jaukol Biozk 72. Enb 164. Tx B III 56. Etcham 172. Or Mi 17. MendaroTx 91. Kk Ab II 115. JMB ELG 82. Eguzk GizAuz 109. EA OlBe 26. Lf Murtuts 25. Zait Sof 5. JAIraz Bizia 35. Anab Poli 113. Basarri 13. And Auzta 101. Gand Elorri 34. Vill Jaink 73. Ibiñ Virgil 108. BEnb NereA 207. Berron Kijote 124.

    “Érle: 1) moscardón; 2) gargajo (R-is)” Iz R 403.

    2. (B, S), erla (V-gip). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib. Colmena, enjambre. “Erle hori erkhida dizügü, […] cette ruche (S-saug)” Lh s.v. erkhida. “Erlia daukagu alde onetatik” Etxba Eib. Opeko erlea enetzat / Maiatzekoa anajeentzat. “Enjambre de Abril”. RS 266. Erlia legez, mordo baten gizon ta andra naaste. fB Olg 67. Ementxe ipiñiko xuagu erle ori. And Auzta 101.

    (Fig.). Ipiñixuz erbestetik etorrijak eta gogoratu daikezu zelako erlia ibilli ixango dan emen. Kk Ab II 12

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) abeja (Apis mellifera)
    fr iz. abeille
    en iz. bee
    port iz. (Zool.) abelha

    Erle joan-nahiak, ez ezti ez abaraska (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    erle (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:54 pm on 2019/05/17 Permalink | Reply
    Tags: E   

    euritako 

    iz. 1 iz. Euritik babesteko jantzia. Euritakoa jantzi. 2 iz. Aterkia. Euritakoa zabaldu, ireki. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    euritako (G-bet ap. A), uritako (L, BN ap. A), euritarako (V-gip ap. Etxba Eib).

    Paraguas; capa para la lluvia. v. aterki. Goizerria denean gorriago ezen ez hori, eure euritakoa eztemala nehori. “Ton manteau de pluie ou ton capuchon”. O Pr 612. Felis, euritarako / ain zabal orregaz / erromerira, zelan / zoaz bero onegaz? AB Olerk 530. Neskatileak artuten dituz / emon da mutil zoroak / euritako bat, urrezko ebillak / ta urrezko errosarioak. Azc PB 117 (Ur PoBasc 303 guardasoltxu). Bere euritakoa eskuan eta makil-muturretik pardela bizkarrean. Mok 4. Eudi asko ari du ta euritakoa obe du artu. Alz Ram 32. Soingainekoak, burutakoak eta euritakoak jaso zituzten etxeko jaunaren morroin zaloinaren eskutik eta atera ziren zazpiak karrikarat. Mde Pr 138. v. tbn. Ag G 94. Urruz Zer 49. Euritarako: Urruz EEs 1912, 42. Uritako: Etcham 164.

    Sinonimoak: iz.

        [aterkia]: aterki, parasola Ipar. beh., guardasol Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. paraguas; capa para la lluvia
    fr iz. parapluie
    en iz. umbrella
    port iz. guarda-chuva, (de mujer) sombrinha

    Jendea bizkor igarotzen zen ezker-eskuin, euritako blaituetan bilduta. [Eguzki beltzaren sekretua, Alberto Ladron Arana (Elkar, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    euritako (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:51 pm on 2019/04/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eskuztatu 

    ad. du ad. Esku artean erabili; bereziki, tresnak eta gailuak, antolatzeko edo konpontzeko, artaz esku artean erabili. Mila aldiz eskuztatu dudan liburua. Erlojua eskuztatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eskuztatu (B, L, S, Sal, R; SP, Ht VocGr, Lar, Añ, Dv, H), eskustatu (BN-baig; H). Ref.: A; Satr VocP (eskustatu).

    1. Utilizar con las manos; palpar, tocar; manosear. “Lan bat eskuztatzea, examiner un travail” Ht VocGr 357. “Eskuzta zak kandela kori suara, beilatako (R)” A. Haur eskuzta ezazu, irakurtzen duzula, ez lehiaz, ez gaingiroki. Ax 20 (V 11). Eztu egundaino nehork Iainkoaren lege saindua eskuztatu eta frogatu non ezpaitu milla ontasun eta laudorio lege hartzaz erran. Ib. 504 (V 325). Loreak zimeltzen eta ihartzen dira eskuztatuz. SP Phil 201 (He 203 eskuetan erabilzeaz). Hek eskuztatzen eta irakurtzen ditudanean. Ib. ã 4v. Ez bide da nihor izatu hark bezanbat Axularren liburua eskustatu eta beretu duenik. Lander RIEV 1911, 591. Iduri zaut gure hil gaixoen ganik hurbiltzen nizala, eta nolazpeit eskuztatzen bezala ditudala. Ardoy Kat 31 (ap. DRA). Aztatu ta eskuztatu ditekena. Vill Jaink 34. Konbentuko liburutegitik eskuztatzen zitunak, berriz, beti lasterka ikusten omen. Gazt MusIx 164. Bestek eta nik mila aldiz eskuztatu dugun liburu baten zokorik zokorenean gordea. MEIG VIII 100. Denbora bateko paperak eskuztatzen hasi orduko. MEIG VI 157.

    2. Tratar. Geu argi-argiro eraso ta txarto eskuztatuteko. “Tratar mal”. (1893). AG 163.

    3. Tratarse de. Baña aldi bijen antza da bijetan lagi batez eskuztatuten dala (1893). AG 167.

    Sinonimoak: iz.

    [eskuztatu] : (1) eskukatu (2 ) haztakatu, haztatu, igurtzi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. palpar, tocar; manosear, sobar; manipular
    fr du ad. palper, toucher, tripoter, manipuler
    en du ad. to touch; to handle; to pet
    port du ad. apalpar, tocar; mexer, pegar, esfregar; manipular

    Loreak zimeltzen eta ihartzen dira eskuztatuz. SP Phil 201   (Orotariko Euskal Hiztegian)

    eskuztatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:57 pm on 2019/04/10 Permalink | Reply
    Tags: E   

    etorkor 

    adj. Inoren iritzietara erraz etortzen dena. Gizon etorkorra eta otzana. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    etorkor (c. sg. A; VocB; -th- SP (que cita a Ax), Ht VocGr 371 -> Lar, HeH Voc, Dv, H), torkor (B ap. A).

    1. Dócil, obediente; condescendiente, tolerante. “Humilde” Lar. “Emea, eztia, errexki erabil daitena, erranen egilea” HeH Voc. “Obéissant, facile à manier, diriger” H, que cita a ES y He. “Persona que se aviene al dictamen ajeno, humilde” VocB. Azkue cita a Ax y Dv. Citado como neol. de Azkue en Eusk 1919-1920 (II), 92. v. etordun; esaneko. Gure Iaungoikoa baita hain on, bihotz bera, miserikordios, pazienziatsu eta ethorkor. Ax 68 (V 45). Mundu guztian eztelarik Eskualduna baino […] naturalezaz ethorkorragorik. ES 399. Billakatu baitzen haiñ amulsu eta ethorkor guzien aldera. He Phil 185 (SP 184 begitartetsu). Zure zerbitzariari emanen diozu beraz bihotz bat ethorkorra. Dv 3 Reg 3, 9 (Ol adikor). Etimologia deritzaion yakintze ori etorkorra (condescendiente) da. A Eusk 1919-1920 (II), 5. Emazteak beren senarrai etorkor izan bitez. JBDei 1919, 167. Guziakin etorkor eta otzana. Txill Let 96.

    2. (-th- O-SP 227 -> SP, H y A). “Fruict ou herbe qui croît abondamment” O-SP.

    3. “Ethorkorra, qui est frequent ou enclin à venir” O-SPAd 883 -> SP

    Sinonimoak: izond.

    [esanekoa]: esaneko, obeditzaile, manaerraz Ipar., obedient Ipar., obediente Heg., esangin Bizk., etordun g.e., manukor g.e., manakor Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. dócil, obediente; condescendiente, tolerante
    fr izond. obéissant, -e ; facile à manier, condescendant, -e
    en izond. docile; obedient
    portizond. dócil, obediente

    -Nola sartu zara nahaspila honetan? [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    etorkor (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:29 pm on 2019/03/21 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erantzi 

    iz. 1 du ad. (Soinekoak eta kidekoak) soinetik kendu. Atarian kapa erantzi zuen. Gona erantzi zion. Soineko guztiak erantzi eta biluzik gelditu zen. Oinetakoak erantzi zituenean. Txapela erantzi. Haren aurrean denok erantzi beharko genuke txapela. Armak erantzi bitartean. 2 da ad. Biluzi. Bere soinekoez erantzi zenean. Eta jantzia badago, erantz dadila. Zuhaitza hostoz erantzi da. Zure argiaz erantzirik, ilunpea ageri dute. Harrotasun-bide zituen lau gauzatxoez erantzia.(Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

        [biluzi]: larrugorritu, erauntzi Ipar./Naf., pikarraitu Zub., biluzgorritu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. [arropa] quitar(se) (2) da/du ad. (Heg.) (aurrean duen izen-sintagmak -z kasu-atzizkia har dezake) desvestir(se), despojar(se); desnudar(se) (3) da ad. desprenderse, despojarse
    fr (1) du ad. [arropa] ôter (2) da/du ad. (se) déshabiller, (se) dépouiller, (se) dénuder, (se) dévêtir
    en (1) du ad. to take sth off, to undress, to strip; to remove [clothes] (2) da ad. to undress, to strip, to get undressed; to take off [your clothes]
    port (1) tirar, (formal) despir-se (2) despir-se, despojar-se,

    erantzi (Argazkia: sara alba9, Flickr)

     
  • Maite 11:17 pm on 2019/02/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eskukatu 

    ad. du Eskuztatu, esku artean behin eta berriz erabili. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eskukatu (Lar, Añ, Dv ->A, H).

    1. Tocar con las manos; manosear (prop. y fig.). “Manosear” Lar y Añ. v. eskuztatu. Mendibururen kondaira zar-zar bat nere begiez ikusi-ta eskukatzeko. Lh EEs 1915, 233. Ain baitago eskukatua [zuur-itz ori], alperreko aitatzez ain andeatua! Ldi IL 87. “Mukulurik ez badu”, diago ukimenak, “ez dut eskukatu; ta eskukatu ez badut, ez dut sumarazi”. Or Aitork 257.

    Eskuka beza irakurleak oiartzuarraren hizkeraz Altunak hitzaurrean utzi digun ohar pila. MEIG V 106.

    2. (H). Luchar, pelear.

    Sinonimoak: ad.  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    1. eskuztatu, haztakatu.
    2. maneiatu, erabili, manipulatu, trukatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. tocar con las manos, manosear
    fr du ad. manipuler, manier, tripoter
    en du ad. to touch with your hands; to handle
    port mexer, pegar

    Eta, eztuIka antza eginda, goitik beheiti bi eskuekin eskukatu zuen bere bizarra; dukeak zer erantzungo zain gelditu zen bere hartan astiro. [On Kixote Mantxako, Miguel de Cervantes / Patxi Ezkiaga (Erein, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Maite 11:20 pm on 2019/02/12 Permalink | Reply
    Tags: E   

    epaiketa 

    iz. Epaitzea. Ik. jujamendu. Epaiketa batean bi lekukok gauza bat aitortzen badute, haien aitortzea egiazkoa da. Auziaren epaiketa. Epaiketa gertatu zen aretoan. Epaiketa gabe kondenatua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    epaiketa.

    1. Juicio, proceso. Epaiketa, juizio batean bi yakillek, testiguk, gauza bat aitortzen badute, aien aitorrera egiazkoa da. Ir YKBiz 321 (421 azken-epaiketa). Aitak eztu iñor epaitzen; epaiketa osoa Semeari utzi dio. Ib. 106.

    Acción, trabajo de dar un veredicto. Epaiketan jaun auek ziran: Aitzol, Jose Ariztimuño apaiza alegia, berez tolosarra. […]. Eta beste biak, Jose Olaizola eta Txomin Olano, nere musika-erakuslea, iaioa benetan. Alkain 26.

    2. “Incisión” Lar.

    “Desmonte, baso epaiketa” Lar

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [epaitzea]: epaitze, jujamendu Ipar., juizio Heg., judizio jas., epaikunde g.e.
        [ebakia]: g.e. ebaki, ebakidura, moztura, epaitza Ipar., piko Bizk., epai zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zuz.) juicio, proceso (2) iz. incisión; corte, tala
    fr iz. procès, jugement
    en iz. trial
    port iz. juízo

    Kataluniako prozesu subiranistari epaiketa (Berria.eus)

    epaiketa

     
  • Maite 8:05 pm on 2018/12/31 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezbide 

    iz. g.er. Bidegabea, bidegabekeria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezbide (V-gip, G-nav ap. A), ezpide.

    1. (Sust.). Sinrazón. “Sin razón” A. Ezpidea, absurdua, bizitzaren ezpide borobilla, dio Camusek. Txill EG 1957 (7-8), 67. Bazekiat, besteko, ezkondu den batentzat ezbide aundia dela au, ta bizitza txatxukeritan ondatzea. Txill Let 86. Munduaren ezbidea! Eta Zoriaren gogorkeria ankerra! Ib. 64. Ta erori egin da, alere. Nola konpreni diteke orrelako ezbidea? Ib. 100. Ezbidetan abarrots, / andi eroena. “Que se provoquen alborotos sin ningún sentido”. Atuxa Mugarra 66. Ezpidea ere hor dabil ibili jende tartean itzuli-mintzulika arratsalde aspergarri horietan. Lasa Poem 83.

    2. “Ezpide, qui ne compte pas” Lf Gram 91.

    Sinonimoak:  iz. g.e.
        [bidegabekeria]: bidegabe, bidegabekeria, injustizia, zuzengabekeria (UZEI Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan:

    es  iz. (Heg.) sinrazón, locura
    fr iz. déraison, folie; aberration
    en iz. injustice, wrong, outrage
    port iz. ilogicidade

    Nola konpreni daiteke horrelako ezbidea? (Orotariko Euskal Hiztegian)

    ezbide (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:15 pm on 2018/12/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezurte 

    iz. Urritasun urtea. Zazpi urte on horiek bukatutakoan, berebat zazpi ezurteak ere hasi ziren. Aurten ezurtea da, ez dago sagarrik, ez ezer. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezurte (V, G). Ref. A; Gte Erd 50.

    Año de escasez. […] Ezurteko gauzea, iraupen bagea (V-m), cosa de año estéril, sin duración” A. “Año alterno en que hay poco manzano (Aya)” Garate 5.a Cont RIEV 1935, 349. “Aurten ezurtia da, ez dago sagarrik ez ezer (G-azp)” Gte Erd 50. v. ezune.

    Zazpi urte on oiek bukatutakoan, berebat zazpi ezurteak ere asi ziran. Lard 54. Ondorengo zazpi ez-urteetarako ganbaraetan gorde ditzan. Ib. 54. Alde guzietatik zetozen Ejiptora jakiak erostera, eta ezurteen gaitza arintzera. Ur Gen 41, 57 (Urt gosetea, Ol gosete aundia, Dv gabearen gaitza, Ker gosea). Ez-urtea izanik bere. “Ni el año fuese muy abundante”. Or Tormes 77. Urte a ezurtea zan ogitan. Ib. 83. Eskola-maisuak ordea, gure artean yaiotakoak, ezurtetako eguberri-udareak bezain urri ditugu. A Y 1934, 17. Lorraldi ta ezurte luzeak irakatsi bai-natxionate ori naikotzat izaten. Zait Sof 105.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. año de escasez
    fr iz. year of scarcity
    en iz. année de rareté
    port iz. ano de escassez

    MARIA LUISA.- (Goibel) Zu bezalako lagun onak garesti erosten dira azokan! Bai-urteak aspaldi joan ziren, eta orain ezurte latzean nago ni buru-belarri sartua! [Txakolin, txakolin, arrosa eta klabelin, Goenkale, 2001] (Egungo Testuen Corpusa)

    ezurte (Jatorrizko argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 11:42 pm on 2018/12/13 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erreustu 

    ad. da/du ad. Zub. Urduritu.   (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erreustu (S). Ref.: A; Lrq. Inquietar(se). “Erreüst et erreüste, s’énerver et s’inquiéter” Lrq. Orai gaitz txipi batek erreüsten bazütü, zer eginen dü ifernüko süiak? Ip Imit I 24, 6.

    Sinonimoak: ad. Zub.

    [urduritu]: arazotu, arduratu, axolatu, espatu, estutu, kezka eman, kezkatu, larritu, urduritu, arrangura izan Ipar., gogoetatu Ipar., grinatu Ipar., kexatu Ipar., arbindu Bizk., artegatu Bizk., malmetitu g.e., ekurugaiztu Zub. jas., antsiatu Ipar. g.e., axolduritu Ipar. zah., hagorandu Ipar. zah., estu Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Z) inquietar(se)
    fr da/du ad. (s’)inquiéter, (s’)énerver, (se) soucier, (se) préoccuper
    en da/du ad. to get nervous/anxious; to worry, to concern
    port inquietar-se

    Orain gaitz txiki batek erreusten bazaitu, zer egingo du infernuko suak? Ip Imit I 24, 6.  (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    erreustu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:56 pm on 2018/12/09 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erreus 

    adj./iz. Balio ez duena, akastuna. Arkume erreusa etxean jan ohi dugu, ez baita on, ez saltzeko, ez aurrerako. Zuk batutako intxaurretatik erdiak baino gehiago erreusak ziren. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 erreus (-üs S; Dv, H). Ref.: A; Lrq. Inquieto, impaciente. Birjina egiazko bat bethi erreüs da zerbait gaiza goraren ikhustian eta enzütian. Bp II 96. Ezi hanitx jente badira gaizak bere gogara juaiten etzaitzen bezañ sarri erreüs edo laxü gerthatzen beitira. “Impatientes”. Mst III 7, 2 (SP despazienziatzen, Ip khexü). Gizonak zerbait gaixtoki desiratzen badü, berhala bere beithan erreüs bilhatzen da. “Inquietus”. Mst I 6, 1 (Ip erreüs; SP asaldatzen da, Ch altaratzen). Ezin egon batekin bezala zagon, ülün eta erreüs. Const 19.

    “(Foix), affligé, affecté” Lh.

    2 erreus (V-gip), erreux (AN-gip), errauts, rehus. Ref.: SM EiTec1; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg. “Pieza no útil, reusada” SM EiTec1. “Se dice de la persona o la cosa que no sirve […]. Zuk batutako intxaurretatik, erdixak baño geixago, erreusak ziran”. Etxba Eib. “Erréus bat, erréusa, babá-erreusak, ardí erreusa, estropeado” Iz ArOñ. “Gorriñak jotako edo puxkat usteldutako tomate aleei esaten zaie. Tomate erdixak erreusak die aurten” Elexp Berg. En AN-gip se dice de la cría abandonada por la madre. Cf. VocNav s.vv. reús y rus. v. errefus (2). Orrék egína ta emána / ene amóres dá, Jesus, / ni ermatéko beregána, / naiz izánik errehús. LE Kop 176. Humíla dá Jesus / humíla Maria; / ez naike ni rehús / ta bekataria / izán bano subér, / nola alzindaria / suberboéna Luzifér. Ib. 52. Gaiñera ematen nun / zerrikume errautsa; / naiz ez umezurtza, / baiñan medra-kaitza. MendaroTx 39 (la interpr. no es segura). Ango aragi erreusak, birikak, arrai erdiustelak, ikusi zituanean bereala esan zun: “Emen aberats gutxi dago”. JAIraz Bizia 34. Bakarren batzuk pentsatu arren / ote dan gauza erreusa, / mutu-aldiko denbora ez da / izan naigabetan utsa. Insausti 146.

    Sinonimoak: izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [urduria]: Zub.urduri, errefus Ipar., kexu Ipar., ekurugaitz Zub., kiriotsu jas., nerbioso Heg. beh.
    [akastuna]: akastun, koskadun, koskatsu, markets, hozkadun Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. (Z) inquieto, -a, impaciente (2) 1. izond. inservible, estropeado, -a; desechado, -a; defectuoso, -a, con tara || 2. iz. rechazo || 3. iz. (Teknol.) pieza defectuosa
    fr (1) inquiet (2)  inutilisable, abîmé, cassé; défectueux
    en (1) worried, uneasy, troubled (2)  unusable, useless; defective, faulty
    port (1) inquieto, -a, impaciente (2)  imprestável, inútil; defeituoso, enguiçado

    Eta moda batzuek, batez ere askatzaileak direnek, beldurra eragiten dute, gizakiaren barneko zerbaitekin aurrez aurre paratzen gaituztelako, eta erlijioa bezalako maskarek bere zerizanean erantzita ikusten dutelako beren burua, erreus. [Moda, Anjel Erro (Berria.eus, 2012-12-09)]

    erreus (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:29 pm on 2018/12/06 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eztialdi 

    iz.  1 iz. Barealdia. Ekaitz osteko eztialdia. Eztialdi baketsua. Bere oinazearen eztialdietan. 2 iz. Erleek eztia egiten duten garaia. Eztialdia datorrenean erleak oso indartsu edukitzea komeni da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eztialdi (G, AN, L, BN, R, S ap. A; Dv).

    1. Calma, sosiego. “Répit, calme momentané” Dv. Onezkero yaikita, aize-itxasoei agindu egin zien; ta eztialdi ederra etorri zan. Ol Mt 8, 26 (Or MB 134 eztialdi; Lç sosagu, He kalma, TB eztitasun, SalabBN eztitarzun, Dv jabaldura, Ip eme, Or, Ker, IBk, IBe barealdi). Eztialdi paketsu ta ameskor au Madalen ezagutzearekin etorri zitzaion. Etxde JJ 162. Etzezakean pozbide ta eztialdirik arki bere barren mingostuak. Ib. 32 (v. tbn. 107, 123, 260). Gau ondoren eguna dator, ekaitz ostean eztialdia. Onaind in Gazt MusIx 149 (v. tbn. 71).

    2. Luna de miel. Bere gizon gaztiaz ortik ziar ezti-aldia eginda, atzo etorri ziran etxera. Kk Ab II 90. Azken makala ezkonbarriok euren ezti-aldiari emon yeutsena. Bilbao IpuiB 17. Martitzen goizean urten yuen euren ezti-aldia egitera. Ib. 14 (v. tbn. 13).

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [barealdia]: barealdi, lasaialdi, jabalaldi Ipar., jabaldura Ipar., nasaialdi Bizk., lasaibide jas.
        [ezkonberrien bidaia]: ezkon-bidaia, eztei-bidaia

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. mielada, época de gran producción de miel (2) iz. calma, reposo, sosiego; [mina, gaixotasuna] alivio (3) iz. luna de miel
    fr (1) iz. calm; calmness; peace (2) iz. honeymoon
    en (1) iz. repos (2) lune de miel
    port (1) repouso, descanso (2) lua-de-mel

    Ekaitzaren ondoren eztialdia dator.  (Elhuyar Hiztegia)

    eztialdi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:16 pm on 2018/12/03 Permalink | Reply
    Tags: E   

    euskaraldia 

    iz. Euskaraldia 2018an Euskal Herrian euskararen erabileraren alde abiatu den ekimen bat da, herritar euskaltzaleak aktibatuz hizkuntza ohiturak aldatu asmo dituena. Guztira, 196.000 lagunek eman dute izena Euskaraldian.

    Euskaraldia (Argazkia: Wikipedia)


    Helburua:

    Euskaldunen hizkuntza ohituretan eragitea eta beren harreman sareetan euskara gehiago erabiltzea izango da Euskaraldiaren lehenengo helburua. Hizkuntzaren normalizazioaren ardura pertsonen eta entitateen artean partekatua denez, bestetik, 2019an, mota guztietako entitateek euskararen erabilera babesteko eta bultzatzeko neurriak hartzea izango da beste helburua. Aktibatu aditzak «praktikan jartzea» esan nahi du. Hizkuntzaren erabilerari lotutako kontzeptua da, euskaraz hitz egiten dakitenek edota euskara ulertzeko gaitasuna daukatenek euskara erabil dezaten lortu nahi delako.[1]

    Hamaika egun horietan, 16 urtetik gorako herritarrei proposamena egin zaie, ahobizi eta belarriprest rolak hartzeko. Ahobizi ulertzen duten guztiei euskaraz hitz egiten dieten euskaldunak dira (baita ezezagunei lehen hitza, gutxienez, euskaraz egiten dietenak ere). Belarriprest, berriz, gutxienez euskara ulertzen duten kideak dira, euskaraz aritzeko gai direnei hizkuntza horretan jarduteko gonbidapena luzatzen dietenak. Antolaketan, auzo, herri zein eskualde bakoitzeko euskaltzale taldeak ari dira, bai eta bestelako elkarte, enpresa zein erakundeetakoak ere. (Euskaraldia, Wikipedia)

    Azaroaren 23an hasi zen ariketa gaur iluntzean amaitu da, ekitaldi instituzional batekin. Antolatzaileek Euskaraldiak 365 egunez iraun dezan nahi dute. (Berria.eus, 2018-12-03)

    euskaraldia (Argazkia: berria.eus)

     
  • Maite 10:46 pm on 2018/11/14 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezamihilu 

    iz. Ginbaildunen familiako landarea, lore horiak ematen dituena (Anethum graveolens). Ik. aneta. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [ginbaildunen familiako landarea]: aneta Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Bot.) eneldo (Anethum graveolens)
    fr iz. (Bot.) aneth (Anethum graveolens)
    en iz. (Bot.) dill (Anethum graveolens)
    port iz. (Bot.) (hierba) aneto, luzendro (Anethum graveolens)

    Ezamihiluak topatu genituen bidean. 

    ezamihilu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:52 pm on 2018/11/13 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ekuru 

    adb. Batez ere Zub. Geldirik, lasai. Ekuru egon. Hemen daramat eguna ene baitan ekuru (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztgian

    ekuru (R-uzt, S (-kh-); -kh- SP, Dv, H), ekuri (R), ikuru (S), ukuru (S; -kh- Dv), ukhu. Ref.: A (ekuru, ekuri, ükürü); Lh (ekhü); Lrq; Iz R 298; Gte Erd 134.

    1. (Uso pred.). Paciente, tranquilo; quieto. “Quietus” SP. “Ekürü nüzü (S), estoy quieto” A. “Egon adí ékuru” Iz R 298. “Ekürü, ikürü da (S), ekürü egon zite (S)” Gte Erd 134. Auko zorigaitzari ekuru eta onari aiduru. “Souffre en patience”. O Pr 54. Zenbat nizan / zutan izan / beti tink eta ekuru. ‘Fermement et patiemment’. O Po 7. Pierris, uku egon zite, / eta ez jo zure emaztia. AstLas 52. Üdüriz ükhürü dabila, hurian untziak bezala. Chaho AztB 10. Ükhürü segürki zaude. Ib. 11. Ago ukhuru eta beha. Arch Gram 57. Haietarik zunbaiten ixil eta ekürü egon-eraztia neke zen. Const 29. [Su-mendia] erdian dugula dardar egin gabe, gagozan ekuru. Or Poem 527. Urbidetako ura ordea / berde zen, eta ekhuru. Mde Po 80. Itxas-ertzean orra aunitz / galduko naizenaz ekuru begira. “Miran de la ribera seguras”. Gazt MusIx 135. Hatsaphatsaka juan ordüz / eztiki gitian ükhü. ‘Lasai gaitezen geldi’. Casve SGrazi 32.

    (Como adj. pleno). Ükhürü segürki zaude, ükhürü, izar ükhüru ororeki, ekhi xuri mündüko begi argia! Chaho AztB 11.

    2. (Uso sust.). Tranquilidad. “Sosegua, gelditasuna, geldialdia, ukhuria” HeH Voc. Bare bare gelditu yakon barrena, ekuruz bete, denduz josia. Erkiag Arran 193.

    Sinonimoak: adond. Zub.

        [geldirik]: geldi, geldirik, kieto Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. (batez ere Z) quieto, -a; paciente, tranquilo, -a
    fr adb. (batez ere Z) calme, tranquille
    en adb. still,  calm, quier, tranquil, serene
    port adb. (batez ere Z) quieto, -a; paciente, tranqüilo, -a, sossegado, -a

    Hemen daramat eguna ene baitan ekuru (Hiztegi Batua)

    ekuru (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:17 pm on 2018/10/24 Permalink | Reply
    Tags: E   

    estimatu 

    ad. 1 du ad. Aintzakotzat hartu; eskertu. Zentzua da gizakiak gehien estimatu behar duen gauza. Bere burua gehiegi estimatzen du. Mespretxatzen dute estimatua izatea merezi duena. Asko estimatzen dut zure borondatea. —Nahi al duzue tragoxka bana? —Ez jauna; lan orduetan edatea galarazia dugu, baina estimatua dago. 2 (Era burutua izenondo gisa). Jainkoaren alaba estimatuen eta maiteena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [prezatu]: aintzakotzat eduki, aintzakotzat hartu, aintzat eduki, aintzat hartu, balioetsi, buruan hartu, estimu egin, ezertan eduki, ezertan hartu, gogoan hartu, hartakotzat eduki, kontuan eduki, kontuan hartu, kontuan izan, prezatu Ipar., baloratu Heg., kontu atxiki Bizk., goietsi jas. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. estimar, apreciar, valorar, agradecer (2) du ad. estimar, sentir afecto/cariño, considerar (3) du ad. estimar, considerar, juzgar, pensar; tener/dar por
    fr (1) du ad. estimer, apprécier (2) du ad. avoir de l’estime pour
    en (1) du ad. [eskertu] to appreciate; to be grateful to/for, to be thankful to/for (2) du ad. [afektua sentitu] to have esteem for, to hold in esteem, to esteem
    port (1) estimar, apreciar (2) estimar

    —Nahi al duzue tragoxka bana? —Ez jauna; lan orduetan edatea galarazia dugu, baina estimatua dago.  (Hiztegi Batua)

    estimatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:14 pm on 2018/10/20 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egutera 

    iz.  1 iz. Leku eguzkitsua; eguzkiak jotzen duen aldea. Ik. eguzki-begi; ibargi. Baserri batzuek eguteran daude, besteak laiotzean. Eguterako itxitura batean ipini genuen. 2 adj. Eguzkitsua. Leku eguteran. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egutera (V, G, AN-gip). Ref.: A; Iz UrrAnz, Als, To; JMB At 65; Gte Erd 86.

    I (Sust).

    1. Lugar soleado, parte soleada; lugar orientado al Sur. “Sitio soleado” A. v. tbn. Izt C 234 (sin trad., en una lista de cosas relacionadas con la agricultura). v. EGUZKI-BEGI. [Mizpira] eguteran egiña, / ez da izango miña. Izt Po 118. Eguterako istura batean ipiñi genduan. Ayerb EEs 1917, 80. Ama Birjina Arantzazukoak / eguteran ttu laioak [= leioak] (AN-araq). A CPV 948. [Baserri-etxe] batzuk egutera ederrean; besteak, laiotz añubean. Elizdo EEs 1929, 49. Egutera artan, eguzki bero. Or Eus 300. Eguterara begiz-begi sakon-unean egoteaz gañera, ezkerreko mendi-bizkarrak eskutatzen zun itxasaldeko aizealdietatik. TAg Uzt 153. Eguterako mats-mordoak margoztu. “Apricis in collibus”. Ibiñ Virgil 60. Eguteran gerizak, ospelean masustak. EZBB I 89. Ospel aldetik txaga pranko bazan […]. Egutera alderdian azpitan bakarrik. JAzpiroz 67s. Eguterako soroetan gora. BBarand 21. Osiñaundiko egutera eta ospela. AZink 20.

    Barruko gauzak baiño ormaz kanpoko zerak, izadiaren eguteran egozan gauzak gurago zituan Nikanor-ek. Erkiag BatB 35.

    Beraren baratzan arkitzen zan tokirik eguteraenekoan. Izt C 162s.

    2. (G-goi-nav). Ref.: A; A Apend. “Oriente” A. Ipar-eguteran Franziya, Egutera ta ego aldetik Naparro, oso ego aldean Araba, eta ego albotik Bizkaia daukala Gipuzkoa dago. EEs 1915, 13. v. tbn. Bera ib. 214. Euskara pixka bat zabala, pixka bat eguterantza abiatua, Axularren alderantza alegia, erabilli nai izan dudala. Vill Jaink 11.

    II (Adv.).

    1. Cara al sol, en lugar soleado. Ainbat gizon batu dira barlan, egutera. Erkiag BatB 193.

    2. Egutera, keiari, / ba-nengoan, begira. “De cara al oriente“. Gand Elorri 183.

    III (Adj.).

    Soleado, orientado al Sur. Ereiten bada paraje egutera edo beroan. Agric 80.

    Sinonimoak: iz./izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

       iz. [leku eguzkitsua]: eguzki-begi, ibargi g.e.
       izond. g.e. [eguzkitsua]: eguzkitsu, ibargi g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. solana, lugar orientado al sol; lugar orientado al sur (2) iz. oriente (3) adb. soleado, -a
    fr iz. endroit ensoleillé
    en iz. suntrap; sunny spot
    port iz. solário,

    Eguzkia irten nahian ari zen laino horixken artetik, eta eguraldia eramanerraza zen eguteran, haizeak ez zuen-eta jotzen. [Azkenaz beste, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    egutera (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:22 pm on 2018/10/14 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezantza 

    iz. Ipar. Gasolina. Ezantza xorta bat baizik ez zait gelditzen beribilean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezantza. Gasolina. Bortz pinta ezantza baizik etzaizkit gelditzen [berebilean] […]. Hau orai ixtorioa […] Loiolarat ez baginite hel-ahal ezantza eskasez! JE Ber 51. Ezantza-xorta bat. Ib. 51 (v. tbn. 73). Langilia untsatto erre da herritar baten motoaren plomützen ari zelarik. Ezin erran zer ünphiltüz, motoko ezanza sütan jarri eta arphatü zaio. Herr 13-6-1963, 3. Ez dakit […] nehork ordaindu diozkan […] [otoarekin] erre ezantzak. Xa Odol 49. Xahaku hortan atxikitzen da / bertsularien ezantza. Mattin in Xa EzinB 86. Ezantza edo beste erregailu faltan. Larre ArtzainE 136.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [gasolina]: gasolina Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) gasolina
    fr iz. (Ipar.) essence
    en iz. (Ipar.) petrol (Br); gasoline, gas (Am)
    port iz. (Ipar.) gasolina

    Deitura berriak jarri dizkiote ezantzari (Berria.eus, 2018-10-13)]

    ezantza (Argazkia: Ekhi Erremundegi)

     
  • Maite 10:20 pm on 2018/10/11 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elaire 

    iz. Ipar. Lagunarteko ezaguna. Elaire naiz harekin. Elaire dut hura. Elaire gara biak. Guti edo aski elaire ginen, bidean solas eginak behin edo beste. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 elaire (L, BN, S ap. A; -lh- Dv, Lh), elaide (-lh- S ap. Lh <- Foix), ulaide (V-m, arc ap. A).

    Con relación a una persona, el que tiene algún trato con ella que no llega a amistad; ‘tratarse, tener una cierta relación, hablarse’ se expresa en unos casos mediante -kin elaire izan, en otros con elaire izan (es decir, elaire gara, zarete, dira) y aun con elaire dut. “On applique ce qualificatif à soi-même ou à autrui: Elhaire naiz harekin, elhaire dut” Dv. “Elhaire gütüzü (Sc), elhaire gira (L, BN), somos algo amigos, tenemos cierto trato” A. “Koñatak dira, baiña eztira ulaide, son cuñadas, pero no se tratan” Ib. “Ezaguna baino geiago ta adiskidea baño gitxiago” A LEItz 130.

    Tr. Comienza a aparecer en textos septentrionales a fines del s. XIX; en el s. XX se encuentra tbn. al Sur, en Olabide y Zaitegi. La forma más empleada al Norte es elaire; elaide se encuentra en Inchauspe, en un texto baztanés recogido por Azkue, Olabide, en el primer Zaitegi (luego elaire) y en Mirande.

    Ministro protestantekin berekin elhaire gira. Prop 1880a, 379. Jinkoareki berareki eta haren aingürieki elhaide izatia desira ezazü. Ip Imit I 8, 1 (SP familier, Mst nabasi, Leon adiskide). Asko jaun aphez eta gizon jainkotiar, zoinekin elhaireago baikinen bertze batzuekin baino. Ducq 397. Guti edo aski elaire ginen. HU Zez 183. Elhaire dutenek diotenez. Eskual 11-4-1902 (ap. A). Aizkide ta elaideengandik ez entzindu. Ol Imit I 23, 5. Erri artan, txerria iltzerakoan, adiskide ta elaideai puskak bidaltzeko oitura zen (B). “Contertulios”. A EY II 344. Koblaria xori-hegaztinekin hain elhaire izaitea ez da batere harrigarri. Lf ELit 193. Zer entzungarri litzakit elaide-nabasiarengandik atsegiñez, adiskideok? Zait Sof 95. Zahartu zuhurren egoitzak / bele iragarleen elhaide. Mde Po 88. Lehen, biziki elhaireago ziren, lagun xahar okituak, eta kasik kidekoak. Herr 24-1-1959, 1. Noizean-beinka, adiskide ta elaire aberats okituek esku-erakutsiz laguntzen zuten. Zait Plat 21.

    2 elaire (Sal, R, -lh- L-ain, S ap. A; Bera).

    Tono, modo de hablar, manera de modular la voz. “Lenguaje, modo de hablar” A. Aren olerkien berarizko barne-igimena kantetarako, irakurpenaren betibateko elaire berdiñik gabe. Gazt MusIx 168.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [azaleko adiskidea]: ezagun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) conocido, -a
    fr iz. (Ipar.) connaissance
    en iz. acquaintance
    port iz. (Ipar.) conhecido m, -a

    Buruaz ezagutzazko keinu adiskidetsu bat egin zion, aspaldiko elaire bati egin ohi zaion bezala [Benito Cereno / Billy Budd, marinela, Herman Melville / Jose Ramon Vazquez (Alberdania-Erein-Igela, 2012)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    elaire (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:34 pm on 2018/09/18 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eroskeria 

    iz. Mesede, diru edo opari truke norbaitengandik zilegi ez den eran zerbait lortzea.

    funtzionario eroskeria, funtzionario-eroskeria Zuz. Administrazio publikoaren aurkako delitua, mesederen baten edo lehentasunezko trataeraren baten truke, epaile edo funtzionario publiko bat erostean edo epaile edo funtzionario publiko batek hori onartzean datzana. Funtzionario-eroskeria eta agirien faltsutzea. (Hiztegi Batua)

    Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan

    iz. Helburu bat lortzearren, opariz edo diruz norbaiten mesedea erostea. • funtzionario-eroskeria. ZUZ. Kohetxoa.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. soborno
    fr iz. subornation, corruption
    en iz. bribery
    port iz. suborno

    Badakit zuetako askok edozer egingo zenuketela idazlanetarako gaiak zeintzuk izango diren jakitearren, baina horretan ezin dizuet lagundu; ez daukat ideiarik ere eta, izango banu ere, badakizue ez dudala eroskeriarik onartzen. (Hiztegi Batua)

    eroskeria (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Cristina Fernandez Argentinako presidente ohia auzipetu dute, eroskeriagatik.

    eroskeria (Argazkia: EFE, eitb.eus-etik hartua)

     
  • Maite 8:56 pm on 2018/09/13 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erle(-)belar 

    iz.  Ezkaia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ERLE-BELAR (-lh- SP, Urt II 36, Dv, H, A). a) Tomillo. “Thym” SP. Erle belharraz, zein baita belhar xume eta khiratz bat, egiten den eztia. SP Phil 196 (He 198 erle-belhar). Tomillo edo erle-belar ori leiotik zintzilik jarri kanpoko aldetik, ta ez omen da moskitorik sartzen. Ostolaiz 151.

    b) (S ap. A <- Alth Bot; Foix ap. Lh). Hiedra terrestre. “Lierre terrestre” Alth Bot 10.

    Sinonimoak: iz.

        [ezkaia]: elar, ezkai, xarbot Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es tomillo
    fr thym
    en thyme
    port tomilho

    Tomillo edo erle-belar ori leiotik zintzilik jarri kanpoko aldetik, ta ez omen da moskitorik sartzen. Ostolaiz 151. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    erle(-)belar (Argazkia: feministjulie, FlickrCC)

     
  • Maite 11:53 pm on 2018/08/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erlakizten 

    iz. iz. Zaldarra. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erlakizten (G, AN), erlakaizten (G-goi-to; Lar, H), erlakazten (V-gip), erlakasten (V-gip), erlakezten (V-gip), erlekizten (G-to), erlekisten (G-azp-to), elekesten (V-gip), elekirten (G-goi). Ref.: A (erlakaizten, erlekisten); Iz ArOñ (erlákasten), To (erlekizten), UrrAnz (erlakaztena); EI 147; Elexp Berg (erlakezten).

    “Divieso mayor” Lar. “Cirro, divieso sin ojo” A. “Divieso” Iz UrrAnz. Gogoan daukazuna; gogoan… eta erlakiztenaren titipuntan. SMitx Unam 83. Egunero ondo-ondo garbitzen diran umeak, gutxitan izaten dituzte erlakiztenak. EgutAr 22-1-1964 (ap. DRA). Erlakaizten bat irten, eta gaxo arkitzen omen zan. Olea 286. Garai artan, erlekizten edo bixikak asko izaten ziran. JAzpiroz 42.

    Sinonimoak: iz.

        [zaldarra]: zaldar (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Med.) forúnculo, furúnculo, divieso
    fr iz. (Med.) furoncle
    en iz. furuncle, boil
    port iz. Med furúnculo m

    Erlakiztena lehertu zitzaion (Elhuyar hiztegia)

    erlakizten (Argazkia: Grook Da Oger, Wikimedia Commons)

     
  • Maite 10:36 pm on 2018/08/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    esteiari 

    adj. Dohakabea, zorigaiztokoa. Bekatari esteiariak. Negarretan herrestatu ondoan bizitza esteiari bat. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    esteiari (S ap. A; O VocPo, SP, Gèze, Dv, H), esteari (BN-ciz, Sal ap. A; VocBN Dv), ezteiari (S y Foix ap. Lh).

    Desgracido, miserable. “Misérable” O VocPo. “Esteari, (adj.), dans un état de souffrance grande et continue; esteari da aspaldian gizon hori, depuis longtemps cet homme est en grandes souffrances” VocBN. “Atribulado, miserable” A. “Esteari, paciente […]” Ib. “Déplorable” Lh. Azkue da erróneamente asteiari citando como ej. el proverbio 301 de Oihenart, donde se lee esteiari. Cf. Balad 176: haiek biek nik narabila / Urrutian eztezari, tal vez error por ezteiari. Eta Iainkoaren zerbitzari egiazkoak gure begien aitzinean esteiari hiltzen edo martirizatzen dakuskigunean-ere ez gaitezela […] deskonsola. Lç Adv ** 7r. Gizon gaztea andrekari, higa daite esteiari. O Pr 195. Esteiari izan denari bethiere, on derorkona hanitz zaio apur badere. Ib. 692. Lekaio alfer, xaz esteiari, aurten haur eder. Ib. 301. Afekzione esteiari eta miserable hek […] zure espiritua langiaraz […] lezakete. SP Phil 28 (He 27 miserable). Nik, bekhatore esteiariak. Ip Imit III 18, 2 (SP ondikozko, Ch dohakabe, Mst miserable). Ene izate esteiaria. Ib. 21, 3. Nigarretan herrestatü ondoan bizitze esteiari bat. Ip Hil 7. Eta zunbat ediren zütien [Bastillan] esteiari uste hetarik?. Mde Pr 49.

    Sinonimoak:  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    adond. [dohakabeki]: dohakabero g.e., dohakabeki Ipar. zah.

     iz./izond. [ezindua]: elbarri, elbarritu, enbalditu, ezindu, perlesiadun, paralesiatu Ipar., paralitiko Ipar., perlesiatu Ipar., herbal Ipar./Naf., elbarridun g.e., alderdikatu Ipar. g.e., hebain Ipar. g.e., balditu Ipar. zah.

    izond. [dohakabea]: asturugaitz, dohakabe, ondikozko, zorigabe, zorigabeko, zorigaiztoko, zoritxarreko, malurus Ipar., malerus Zub., ertun g.e., desditxatu zah., ditxagabe zah., miserable Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. (Z) desgraciado, -a, atribulado; desdichado, -a; persona que padece alguna tribulación (2)
    fr malheureux, malheureuse adj, malchanceux, malchanceuse adj, misérable adj
    en unfortunate, wretched adj
    port desgraçado(a), desgraçado(a), infeliz

    Negarretan herrestatu ondoan bizitza esteiari bat. (Hiztegi Batua)

    esteiari (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:21 pm on 2018/08/06 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egarritu 

    iz. egarritu, egarri/egarritu, egarritzen 1 da ad. Edateko gogoa etorri; egarri izan. Bidean egarritu ziren. Egarritzen zen bakoitzean. 2 du ad. Egarria piztu. Lanak egarritzen du. Bidearen luzeak egarritua. 3 (Era burutua izenondo gisa). Euren eztarri egarrituak ardo zuriz bustitzen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egarritu (gral.; SP, Urt Gram 363, Ht VocGr 425, Lar, Añ, Lecl, Arch VocGr, Gèze, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Etxba Eib; Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 24.

    Tener sed, venirle a uno la sed. “Egárrittu-ketan, ponerse sediento” Iz ArOñ. “Biziki egarritia niz (BN-arb)” Gte Erd 24. Cf. EGARRI IZAN. Tr. Documentado desde Leiçarraga, se emplea tanto al Norte como al Sur. Ur hunetarik edaten duen guzia egarrituren dun berriz. Lç Io 4, 13 (He, LE, Dv, EvS, Leon, Or, IBk egarritu; TB, Ol, Arriand, Ker, IBe egarri izan). Nola hordiak anhitz edanez egarritzenago baitira. Ax 292 (V 194). Nik emanen dudan uretik edanen duena ez da behin-ere egarrituren. Lg II 137. Egarritu zan Mika bat. VMg 84. Berriz egarritu ez nadin. Lard 376. Nuiz ikhusi zütügü gosetürik edo egarritürik. Ip Mt 25, 44 (Ur, Echn egarritua). Egazti triste egarritua. AB AmaE 177. Engoitik egarrituak dire. HU Zez 71. Egarritzen zanak. Ag G 24. Euren eztarri egarritubak ardao zuriz bustitzen. Kk Ab I 34. Gosetzen edo egarritzen haizen aldi guziez. Barb Leg 64. Egarrituko dala / ni ez naun arritzen. MendaroTx 250. Eusko-gogoz egarriturik degun Erri eder onetxi. Etxde AlosT 7. Nola egarritu iturburua bere barrenean daukana? Or QA 147. Piska bat egarrituak giñan. Uzt Sas 353. Biak egarrituak eta ura edan omen zuten. JAzpiroz 93. Egarriturik zure zai dezu, / lur zikoitz, belar igarra. AZink 176. v. tbn. It Fab 32. Zub 105. Ir YKBiz 68. TAg Uzt 258. Zerb IxtS 50. And AUzta 40.

    (Lar, Añ, H), egartu (Añ). Dar sed. v. egarriarazi. Egarriak edan-arazten, edanak egarritzen. EZBB I 83.

    Sinonimoak: ad.

        [egarri izan]: egarri izan, egarriak egon (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. (hed.) tener ansia (de), tener deseo (de); producir ansia (de), producir deseo (de) (2) da/du ad. tener sed, venirle a uno la sed; producir sed
    fr (1) da/du ad. avoir soif, éprouver de la soif ; donner soif (2) da/du ad. (hed.) avoir envie, désirer
    en (1) da/du ad. [irrika izan] to be thirsty for, to long/thirst for (2) da ad. to be thirsty; to become thirsty (3) du ad. [egarria eragin] to make thirsty; to produce thirst

    Egarria piztu zait!

    egarritu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2018/07/29 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ederki 

    adb. 1 adb. Edertasunez; behar den bezala, (oso) ongi. Ederki eta egoki elkartzen ziren haren ariman jakinduria eta apaltasuna. Aretoa argiz eta lorez ederki apaindua zegoen. Jauregi bat txit ederki eraikia. Abeslariek ederki kantatu zuten Goikoetxearen meza. San Agustinek ezin ederkiago dioen bezala. Gaztelaniaz ere ederki zekien. —Zer moduz? —Ederki, Jaunari eskerrak. Hirurok elkarrekin ederki biziko gara. Ederki, Petiri, ederki. Ederki bazkaldu eta gero. 2 adb. Adkor. Oso, asko. Ederki edanda. Ederki astinduta bidali zuen. Hau bai dela adarra ederki jotzea! Nagusia horretan iaioa zen, aspaldian ederki saiatua. Masailak ederki gorritu zitzaizkion hitz haiek entzutean. Ederki kostatako garoa guk ekartzen genuena. || ederki eman ere Inola ere ez, ezta pentsatu ere. Engrazia damutu?, ederki eman ere!, ez duzue ezagutzen urdanga hori. Besteek ere guk bezala jokatuko luketela uste al duzue?, ederki eman ere! (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [edertasunez]: ederkitxo, galanki, poliki, polikiro, polikitxo, ederkixko Ipar., polikiño Ipar., polikixko Ipar., ederto Bizk., galanto Bizk., polito Bizk., eijerki Zub., ederkiro g.e.
        [oso]: alde batera, begietaraino, betean, bete-betean, ederto, erabat, guztiz, hagitz, oso, osoki, oso-osorik, osorik, osoro, plei-plei, sits eta bits, txit, zeharo, anitz Ipar., arras Ipar., arrunt Ipar., biziki Ipar., gain-gainetik Ipar., tinketz Ipar., tutarrez Bizk., osotoro Gip., alde bat L-N, txoil Naf., guztiro g.e., osotara g.e., betero zah., konplituki zah., seko Gip. beh., net Ipar. g.e., soberanoki Ipar. g.e., tint Bizk. g.e., alde guztiz Ipar. zah., beteki Ipar. zah.
        [asko]: asko, ederto, franko, galanki, hagitz, galanto Bizk.
        [primeran]: ederkitxo, ederto, zoragarriki, zoragarriro, ederkixko Ipar., bapo beh., espezial beh., ederkiro g.e., majo Heg. beh., sano Bizk. beh., primeran Gip. beh.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. de manera hermosa; bien, magníficamente; ampliamente (2) adb. bien, mucho, abundantemente, cumplidamente; muy
    fr (1) adb. bien ; très bien (2) adb. beaucoup, abondamment
    en (1) adb. beautifully; nicely; well (2) adb. very well, well; hard
    port (1) adb. de manera hermosa; bien, magníficamente; ampliamente (2) adb. bien, mucho, abundantemente, cumplidamente; muy

    Ederki ibili gara gaur!

    ederki (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:22 pm on 2018/07/23 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errabero 

    iz.  Esne jetzi berria. Errabero apartsua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    errabero. v. errebero.

    errebero (V, G, AN, BN-baig; Dv, Foix ap. Lh), errabero (V-gip, BN-lab, B, Sal, S, R; Aq 356), erro-bero (V), arrebero (Hb ap. Lh). Ref.: A (errebero, errabero, erro-bero); Lrq (errabero, errebero); Iz ArOñ e Izeta BHizt (errabero).

    1. Leche recién ordeñada. Etorri bedi nai dubenian, errebero pixka bat edo marrubi batzubek artu bidez. Sor Bar 18. Sukaldera sartu-ertenka dabil jatxi berririko errebero apartsua karriatzen. Etxde JJ 92. [Gatuak] etxetan esne ona edaten zuten, erra-bero goxo hartarik. JEtchep 35. Aurthen arnoa merkhe da / […] Andrek ere edaten dute / erreberua bezala. “Arno onaren gozoa” (ap. DRA).

    2. “(V-m) calentito” A.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. leche recién ordeñada
    fr iz. lait cru, lait récemment tiré
    en iz. milk fresh from the cow
    port iz. leite recém ordenhado

    Orduan aurkitu dut errabero hitza: esne gordina, jetzi berria, egosi gabea. Eta gogoratu naiz Katalunian onartu berri dutela erraberoa saltzea.  [Garro eta esnea, Angel Erro (Berria.eus, 2018-07-22)]

    errabero (Gaurko hitza, Domeinu Pubikoa)

     
  • Maite 11:51 pm on 2018/07/19 Permalink | Reply
    Tags: E   

    etsipen 

    iz. 1 iz. Itxaropena erabat galdu duenaren egoera. Ik. etsi gaizto. Etsipenean erori. Judasen etsipena eta urkatzea. Oi, heriotza aurrean, etsipenaren nekea! 2 iz. Zerbaitetara etsi duenaren edo amore eman duenaren egoera. Ik. etsi on. Zure borondatea etsipenez onar dezadan. Nahigabezko eramankizunetan, etsipena. || etsipena eman Gaixoez mintzatuz, sendatzeko itxaropenik ez eman. Ik. hiletsi; etsia eman. Sendagileak eriari etsipena eman. Gaitzaren berri jakin zutenean, etsipena eman zioten amona xaharrari. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    etsipen (V-oroz-gip, G-goi-to ap. A; H), etxipen (V-oroz ap. A).

    Desesperación; resignación. “1.º aceptación, consentimiento. 2º pesimismo, desengaño [cita un ej. de etsipena eman]” A. v. la cita de MIH 338 s.v. 1 etsi. v. etsidura, etsimen, etsimendu. Tr. Documentado al Sur en Iztueta y en textos del siglo XX. También en Etchamendi y Xalbador. En DFrec hay 23 ejs.

    Augustok bere soldaduetan ikusi zebanean ainbesterañoko etsipena […]. Izt C 261. Argatik alako etsipenean emakumea mintzatu zitzaion. Lard 224 (v. infra ETSIPENEAN). Geuria ixan da etsipen (desengaño) andija! Altuna 92. Naigabezko eramankizunetan etsipena. ArgiDL 111. Yudaren etsipen ta urkatzea. Ir YKBiz 482. Etsipenari laster ateak idekitzeko. TAg Uzt 246. Etsipen osoan bizi ziran. Ib. 266. Nork zekien hergatik etsipenez zeren egitera prest zatekeen? Mde Pr 157. Nork bere gurutzea etsipenez eta alaiki eramatea. Etxde JJ 217. Zugana biderik etzegola etsipen alperra sartu baitzitzaidan. Or Aitork 122. Etsipen-leize illun onetara. Txill Let 81. A zer nolako etsipenean erortzen den! Vill Jaink 134. Bere buruari etsipena biarrian ebillen, bera bakarrik zala kulpagarri. Etxba Ibilt 458. Artzai zanaren etsipen-bertsoak datoz emen. Berron Kijote 153. Orregaz jausten dana / bera da zapaldu, / ta bere etsipenagaz / besteren bat galdu. Ayesta 71. Zearo etsipenak jota, ezertarako eta iñorako ez giñala gelditu giñan. AZink 85.

    v. tbn. Ldi BB 36. Etcham 94. Erkiag Arran 128. Gand Elorri 159. Ibiñ Virgil 59. Xa Odol 197. Lasa Poem 105. Zendoia 147.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [itxaropena galtzea]: desilusio, ernegazio, etsi, etsi gaizto, etsimendu Ipar., galen jas., desespero g.e., etsimen g.e., desesperazio zah., kamusada BN g.e.
        [etsi ona]: etsi on

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. desesperación, desesperanza; defraudación, decepción (2)  iz. resignación
    fr iz. désespoir, découragement ; résignation, renoncement
    en iz. despair; resignation
    port iz. desespero, desesperação, desesperança, desânimo; decepção (2) iz. resignação

    Nola deskribatu ahal dizut etsipen hura! [Emakume ezezagun baten gutuna, Stefan Zweig / Eduardo Matauko (Igela, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    etsipen (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:54 pm on 2018/07/18 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erlama 

    iz. Erle erregina. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erlama. “Reine des abeilles” H. v. erlaita. Erlama-antzera. Or Eus 304.

    Sinonimoak: iz.
    [erlama] : erle erregina (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. abeja reina
    fr iz. abeille reine
    en iz. queen bee
    port iz. abelha rainha.

    Sei erlama elkar ziztaka [Maider Galardi F. Agirre Berria.eus (2018-07-18]

    erlama (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:13 pm on 2018/07/16 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ekortu 

    ad. ekortu, ekor/ekortu, ekortzen 1 du ad. g.er. Erratza pasatu. 2 du ad. Fis., Teknol. Ekorketa egin. Hodi horretan elektroi izpi batek lerroz lerro ekortzen edo garbitzen du pantailaren barneko geruza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ekortu (S ap. A; VocS (s.v. balayer); -kh- Lecl, Dv, H (ekhorztea)). Etim. v. egordi.

    1. Barrer. Leiçarraga (Decl ã 7v) da ekhortzia como equivalente suletino de eskobatzea. “En BN on le prend aussi au sens de ‘balayer, frotter un plancher'” H. Gelak ekortu enituen egunean, sarthu zaitzat arrotzak etxean. O Pr 608. Amonak sukaldea txukun du ekortzen. “Barre”. Or Eus 124. Etortzen da bada, eta etxea utsik, ekortua (garbitua) ta apaindua arkitzen du. Ir YKBiz 167s.

    2. “(S), aplanir la braise en la brisant” Lh.

    Sinonimoak: ad. g.e.

        [eskobatu]: erraztatu, eskobatu, isastu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. barrer (2) du ad. (Inform.) barrer, realizar un barrido
    fr du ad. balayer
    en du ad. to sweep
    port varrer

    Twitterrek etxea ekortu du, azken asteetan milioika kontu ezabatuz. [@sustatu, Twitter]

    ekortu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:35 pm on 2018/05/16 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezkon-nahaste 

    iz.  g.er. Adulterioa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

             ezkon-nahaste. Adulterio. Ezkon-nahaste lotsagarri au. Etxde JJ 126. Zigortu zezakean emaztearen ezkon-nahastea. Ib. 129.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [adulterioa]: izorkeria g.e., adulterio zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) cime, sommet (2) terrasse
    fr (1) cime, sommet (2) terrasse
    en (1) summit, peak (2) flat roof; balcony
    port (1) cume, cume (2) terraço

    Ezkon-nahaste hark oihartzun handia izan zuen herrian.

    ezkon-nahaste (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 11:55 pm on 2018/05/11 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erdiuharte 

    iz.  Penintsula. Iberiar erdiuhartea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [penintsula]: penintsula (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Geogr.) península
    fr iz. péninsule
    en iz. peninsula
    port iz. (Geogr.) península

    Grezia erdiuharte handia zen, non lurmuturrek itsasoa atzerarazten zutela baitzirudien, eta golkoak alde guztietatik irekitzen zirela, hura berriro hartzeko bezala. [Legeen espirituaz II, Montesquieu / Iñaki Iñurrieta (Klasikoak, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    erdihuarte (Argazkia: Ander Alegria, Flickr CC)

     
  • Maite 11:54 pm on 2018/04/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    egitate 

    iz.  Egitea, egintza. Nire hitz, gogoeta eta egitate guztiak badakizki. Jainkoaren graziaren egitate azkarraz. Gure bizio eta egitate gaiztoak. Egitate arbuiagarria. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:  iz. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [egintza]: egin, egintza, ekin, ekintza, egikera Bizk., egitada Bizk., egikai g.e., egikari g.e., egikunde g.e., eginbide g.e., akto zah., akzio zah., eginkari zah., egitura zah., egikune Heg. g.e., egipen Bizk. g.e., egite Ipar. zah.
        [jokabidea]: g.e.jokabide, jokaera, jokamodu, jokamolde, ibilmolde Ipar., portaera Heg., portamen Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. acción, acto (2) iz. (Ipar.) modo de actuar, conducta (3) iz. efecto (4) iz. (Fil.) (Log.) hecho
    fr iz. traitement, procédé, façon de faire
    en iz. action, act
    port (1) iz. ação, ato (2) iz. (Ipar.) conduta

    – Justiziaren egitate batzuk krimenak izaten dira; krimen batzuk justiziazko egitateak dira.  [Nik ere Germinal! egin gura nuen aldarri, Koldo Izagirre (Susa, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    egitate (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:03 pm on 2018/03/31 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eustazpi 

    iz. g.er. Euskarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eustazpi. Base, fundamento. Iraskunden eustazpiyak ixango dira: […]. Eusk 1919-1920 (I), 40. Errian oñak doguzala yokatu bear dogu, ez egazkiñean erri gañetik jira-biraka ibillita, eustazpi bako lana izango litzake ta. GMant Y 1933, 190. Lege orren eustazpi ta oñarria zein izango litzake? Eguzk GizAuz 181. Arrantzalearen untzia, txikia betiere, kilinkolonka ibili dabil oiñarri sendo bage, eustazpi ziriñaren azal-azalean. Erkiag Arran 116. Orregatik berorregatik da olerkari aundi Bergili ere, menderik mende eutsi diona eta oraindik bear dute izan gure lan guztien eustazpi eta oiñarri. Ibiñ Virgil 25.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [oinarria]: asentu, egarzola, egonarri, fundamentu, oinarri, zimendu, zimentarri (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. apoyo, base, fundamento, sostén, soporte
    fr iz. base, fondation, appui ; socle
    en iz. foundation
    port iz. apoio, sustentação

    Arloan sartuz, bada: historia edo kultura ororen eustazpianatura baita, natura bera ere ordea izpi ri tuaren agerketa, hots, bideak jarraitua izan behar baitu naturatik historiara, Hegel-ek geologia eta klimatologia “razional” bitxienak asmatu ditu, arrazen teoria ez gutxiago bitxiaren oinarri. [Volksgeist – Herri gogoa. Ilustraziotik nazismora, Joxe Azurmendi (Elkar, 2007.)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

     

    eustazpi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:52 pm on 2018/02/28 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elurtza 

    iz.  Elur-erauntsia; elur kopuru handia. Elurtzarik ikaragarrienekin ere. Elurtzan biluzik sarturik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    elurtza (G-azp), elurtze (S; -lh- SP (sin trad.), Dv, H (L), A), edurtza (V-gip), edurtze (V-arr-gip). Ref.: Lrq (elhurtze); Etxba Eib y Elexp Berg (edurtza); SM EiTec2 134; Gte Erd 24 y 89.

    Tr. Documentado en textos vizcaínos de los ss. XIX y XX, además de en Mirande. En DFrec hay 4 ejs. de elurtza.

    Nevada; nieve caída. “Elhurketa ou elhurtze, quantité de neige” Dv. “Grande quantité de neige” H. “Cúmulos de nieve que duran en las umbrías. Kerizpietan, udabarrixan aurrera irauntzen eben edurtzak” Etxba Eib. “Glaciar, acumulación de nieve. Mendiarte aretan batzen dan edurtzia, izotz biurturik bere astuntasunan bultziagaz, etortzen da ibai bat bezela” Ib. “Edurtzekin Asturiastik trenak etorri ezinda ei dauaz” SM EiTec2 134. “Ori da elurtza (G-azp)” Gte Erd 24. “Mendian edurtza itzala euen (V-gip)” Ib. 89. “Mendian edurtze andia dao (V-arr, G-goi), […] edurtze handie dago (V-arr)” Gte Erd 89. “Edur haundia. Nieve en abundancia, lugar con mucha nieve. Gorlan izan gaittun. Han jaon edurtzia” Elexp Berg. Neguko edurtza ta lei otz andiak. Añ NekeA 225. Edurtzan billosik sarturik. Añ MisE 107. Kana betean beukan edurtzea. AB AmaE 390. Deabruak, edurtzan erpe-markak itxirik. A Ezale 1897, 5b. Edurtzak ixoztuta mendi, baso ta nai-ñun. Enb 41. Edurtzan emen bixi ezinda / Ango lurmenak topetan. Ib. 122. Ixil berak didatzi edurtze ganian. “Sobre la nieve”. Laux BBa 18. Mendi, lur, elhurtza guritan / dizdir argizari zuritan. Mde Po 88.

    (Bera), elurtze (H), edurtza (Zam Voc). Nevada. “Erori zen gabaz elhurtze handi bat” H. Jausi edurtza andiak. AB AmaE 368. [Iaungoikoaren] agindupean bizi dira aizea ta trumoia, ekaitz, euri, txingor da edurtza zuri zuria. Ag AL 142. Emeko uzabak eta bere etzekoak, edurtzerik ikaragarrienakaz be, domeketako mezea eta sarriyaune-artzea ezteuriez isten. Akes Ipiñ 19.

    Sinonimoak: iz.

        [elur-erauntsia]: elurte (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. nevada; temporada de nieves
    fr iz. temps de neige, quantité de neige, grande chute de neige
    en iz. [erauntsia] snowstorm; snowfall
    port iz. nevada

    Bizitza elurtzaamaigabea iruditu zait, zuritasun horretan betiko noraezean ikusi dut neure burua, etxe eta haitzuloen babesik gabe, suaren epeltasunik gabe, izututa eta izoztuta. [Pendrive, Arrate Mardaras (Susa, 2013)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    elurtza (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:37 pm on 2018/02/26 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ebatu 

    ad. [Oharra: Euskaltzaindiak, ebatu-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, forma hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. oratu]. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal hiztegia

    ebatu. v. 1 oratu.

    Sinonimoak: iz.
    [ebatu] : e. oratu, heldu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es asir, agarrar, coger, apresar
    fr saisir, prendre
    en to seize, to grab, to grip, to take hold of
    port segurar, agarrar

    Eta gela batean
    bi ohe bakar pegatuta
    har dezaten arnasa
    izaretatik ebatuta.
    Eta aurrean, bilutsik eta garbi ikusteko elkar
    dutxa zuri bat.

    [KoiLarak, Izaro (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    ebatu (Argazkia: izaromusika.com)

     
  • Maite 11:34 pm on 2018/02/22 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errebolta 

    iz.  Matxinada, jazarraldia. Diru garbi eta ohore handiak eskaini dizkie erreboltan parte hartzen dutenei. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    errebolta (H), errebuelta (SP, H), erreboilta (S ap. Lrq).

    1. Revuelta, alzamiento. Jaunaren hitzaren plazan / errebolta garbi-garbia / predikatzen du elizan. Monho 38. Maiatzeko hilaren bigarrenian / errebolta izan dugu Madrillako hirian. FrantzesB I 25. Frantzian errebuelta / zenbait du asirik, / ogei eta bost urte / ditu konpliturik. Ib. 20. Kontrariorik gabe, erreboltarik gabe, bekhaturik gabe bere sujet dohatsuen amodioarekin. Jaur 184. Israeltarren errebolta eta gaztigia. CatS XII (tít). Erreboluzionea da errebolta autoritate zibil suerte guzien kontra. Elsb Fram IX. Ezen bekatua Jainkoaren kontrako errebolta bat da. Lap 379 (V 173).

    2. errebuelta (G, B). Revuelta, curva. v. bihurgune (4). Bat-batean, gu buru giñala, errebuelta batean, beltzak aurrez aurrez. Auspoa 292, 211. Nik bein batez, errebuelta batean, esku beretik zetorren batekin, muturrez mutur aariak bezela jo nuen. JAIraz Auspoa 143, 107. Geure eskumatik errebueltan zan eta lar belozidade ekarren aurretik etorren orrek. Gerrika 167.

    3. errebuelta. Réplica. Txiboak beste baten deitu zidan txio, / isilldu nuen laster esanaz adio; / baña zuk nola dezun jotzen txorrotxio; / errebuelterako [sic] nik ez det balio. AB AmaE 404.

    Sinonimoak: iz.
    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. revuelta, alzamiento
    fr iz. révolte, sédition
    en iz. revolt, uprising; mutiny
    port iz. revolta, alçamento, levantamento, levantada

    Erretiratuen erreboltak ez du atzera-bueltarik. 

    errebolta (Argazkia: Marisol Ramirez/Argazki Press (Berriatik hartua)

     
  • Maite 7:48 pm on 2018/02/09 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elurbizi 

    iz. Elur-jausia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    elurbizi. “Alud” PMuj. En DFrec hay un ej.

    Sinonimoak: iz.

        [elur-jausia]: elur-jausi, elauso Ipar., elurbildu Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. alud, avalancha
    fr iz. avalanche
    en iz. avalanche
    port iz. avalanche, avalancha, alude

    Lurmentzen duenean, teilatu-hegaletik behera elurbizi txikiak gertatzen dira.

    lurbizi (Argazkia: meteopt.com)

     
  • Maite 10:05 pm on 2018/02/01 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezeduki 

    iz. i 1 adj. Ezer ez duena, behartsua. Behartsu ezedukiak. 2 iz. Bizk. Ezer ez izatea, behartasuna. Ezedukian bizi dena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [behartasuna]: behartasun, eskaletasun, eskekotasun, gabezia, miseria, txirotasun, erromeskeria Ipar., erromestasun Ipar., lazeria Ipar., nekezia Ipar., pobreza Heg., pegorreria BN, pobrezia Ipar./Naf., pobretasun, landertasun jas., eskalego Ipar. g.e., kaukezia Ipar. g.e., ezedukitasun Bizk. g.e.
    ezeduki iz./izond.
        [behartsua]: arlote, behar, behartsu, erromes, eskas, pobre, premiadun, txiro, behardun Ipar., gabe jas., lander jas., onbehar jas., beharti g.e., noharroin zah., deusgabe Ipar. g.e., kauke Ipar. g.e., miserable Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. pobre, necesitado, -a, desharrapado, -a, desheredado, -a, desposeído, -a (2) iz. (B) pobreza, necesidad
    fr (1) iz./izond. nécessiteux, -euse ; pauvre (2) pauvreté, pénurie
    en (1) iz./izond. needy; poor (2) poverty, need
    port (1) iz./izond. pobre, necessitado, -a (2) pobreza, necessidade

    Ezedukian bizi da.

    ezeduki (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:27 pm on 2018/01/11 Permalink | Reply
    Tags: E   

    elkor 

    iz. 1 adj. Idorra, antzua. Soro, landa elkorrak. Euri gozoak gozatzen ez duen lur elkor bat bezala. Gorrotoaren azala, lurrik elkorrena. 2 adj. Irud. Adimen elkorra. Zein elkor bihurtu dizun zilarrak bihotza! Hemingway-ren kontatzeko modu soila, elkorra itxuraz. 3 adj. Zikoitza, zekena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [agorra]: agor, ihar, lehor, eihar Ipar., siku Bizk., idor Ipar./Naf.
        [gorra]: Ipar. g.e.gor, sor zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. sordo, -a (2) izond. seco, -a; duro, -a; estéril, árido, -a (3) izond. (hed.) mezquino, -a; avaro, -a
    fr (1) izond. terrain desséché/durci, -e ; terrain stérile (2) izond. dur, avare, sourd
    en (1) izond. [lurra] arid, dry (2) izond. [zekena] mean, stingy
    port (1) izond. surdo(a) (2) izond. seco, -a; árido, -a  (3) izond. (hed.) avaro, -a

    Euriak gozatzen ez duen lur elkorra (Hiztegi Batua)

    elkor (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:18 pm on 2018/01/09 Permalink | Reply
    Tags: E   

    errun 

    ad. errun, errun, erruten du ad. (Arrautzak) egin. Errun du oiloak. Lau arrautza errun ditu. Arrautza errun berriak dira hoberenak txitatzeko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 errun (G-bet, AN-gip-5vill, B, BN, S; Urt III 85, Lar, Añ, Lecl, VocBN, Gèze, Dv, H), erroin (B, L-ain), erron (AN, L, BN-arb; SP, Dv, H), errin (R-uzt). Ref.: A (errun, erroin, erron, errin); Lrq; Iz Ulz (errón), IzG (erron); Gte Erd 21.

    Poner (huevos). “Erroitea, pondre. Oilloak erron du” SP. Kokodatzez dago eta eztu erruten. “Cocodaque, & ne pond pas”. O Pr 568. Eskua xuri, nola / arraulze berri erruna. O Po 32s. Arraultzia zuela errun. Arch Fab 175. Nere gizak erron zautan arroltze bat. Gy 149. Jinkollo berri hoiek errüten dütie arraultziak. Ip Dial 8 (It, Ur, Dv egiten). Arrak [erleak] hiltzen dituzte erroteko aroa goaten denean. Dv Lab 294. Zoin oilarrek erron du arroltze eder hau? Elzb Po 210. Amabi arraultze ta iñoiz amalau ere erruten ditiñate. Or Mi 22. Ollo baltzak arrautza zurijak erroin. Otx 38. Errole gaitza baita [ulitxa], zortzi edo hamar bat mila arroltze sasoinka erroten ditu. GAlm 1957, 25. Oilo zuriak arrautz beltza errun artean, etsai iraungo dute. Zait Plat 16. Kattalin, Kattalin: / ollo xuriak erron din / beltxak ere mokoan din. / Arrek ez badu erroiten, / ire bizkarrak pagaturen din. (Ae). Inza NaEsZarr 2358 (en la versión de Inza Eusk 1927, 153 erro-in din). Oilo beltxak arroltze xuria erruten. EZBB II 76. Bere arroltze hoberenak errunak dituen oilo zaharraren iduriko. Larre ArtzainE 143.

    Orrek errun dik. “Este ha puesto su huevo (ha fracasado)”. Or Eus 306.

    2 errun.

    1. “(V-ger), manga, anchura de una embarcación. Orekan egoteko erruna ospitala da, la manga en que está a la rema (para sostener la lancha en la cala en equilibrio) es el ospital” A.

    2. “(V), el banco del medio de la lancha” A.

    Sinonimoak: ad.

    [errun] : arrautza(k) egin (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. poner [huevos] (2) iz. (Itsas.) manga [anchura de una embarcación]
    fr du ad. pondre
    en du ad. to lay [eggs]
    port du ad. pôr

    Oiloak bost arrautza errun ditu.

    errun (Argazkia: taringa.net)

     
  • Maite 9:57 pm on 2018/01/05 Permalink | Reply
    Tags: E   

    emabatzarre 

    iz. Haur egin eta hurrengo hamabost inguruko jaiegunetan ama berria ikustera bere adiskide emakumeak joaten dira, bezuza zerbait eramaten diotela: txokolatea… (Orotariko Euskal Hiztegian, moldatua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ATSO-BESTA (AN-5vill), ATXO-BESTA (AN-5vill). Ref.: A EY I 342; VocNav (achobesta). “Aur egin ta urrengo amabost inguruko yaiegunetan ama berria ikustera bere adiskide emakumeak yoaten dira, bezuza zerbait eramaten diotela: txokolatea, azukerrezauak, oiloren bat. […] Ikustaldiak ere bere izenak ditu: atso-lor (G-azp), atso-lorreta (V-m, G-to), atso-besta (AN-5vill), […]” A EY I 342. “Fiesta con que celebran la octava de un bautizo las comadres de un barrio” VocNav. v. ATSO-LOR. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    ATSO-LOR (AN-gip ap. A). “Visita a la recién parida” A. v. ATSO-BESTA. Kopaxka batzuk patar, [txokolate] ari bultzatzeko, eta noizbait bukatu uan gure atsolorra. Ataño TxanKan 159.

    Diario de Navarra

    Emabatzarre, Atondon jasoa 1549an: “conforme a la costumbre del lugar, cuando pare una muger suelen ir todas las mugeres a comer o a cenar un día que en vascuence lo llaman emabaçarre”. Nahi baduzu ikus zenezake ERLEA11n neronek jasoa (81 or) ATSOLORRA gauza berbera zela orain gutxi arte Goizuetan. (Diario de Navarra)

    Sinonimoak: iz.
    [emabatzarre] : atso-lor, atso-besta, atso-lorreta (Orotariko Euskal Hiztegian)

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia eta Google Translate):

    es Visita a la recién parida; Fiesta con que celebran la octava de un bautizo las comadres de un barrio
    fr Visite au nouveau-né
    en Visit to the newly born
    port Visita ao recém-nascido

    Emabatzarre hartan ez zen pattarra eta txokolatea falta.

    emabatzarre (Irudia: Mikel Belasko)

     
  • Maite 11:55 pm on 2017/12/21 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eutsi 

    dio ad. 1. Helduta, oratuta eduki. Zezenari adarretatik irmo eutsiz. 2. Dagokion edo nahi den egoeran, mugitu, erori, galdu edo suntsitu gabe, iraunarazi. Malkarretako lurrari arbolak eusten dio. Gal zorian zegoen hizkuntzari eutsi nahia. 3. Erasoari etsi gabe aurre egin. Bi orduz eutsi zieten zalduneriaren karga etengabeei. Eutsi mutilok! 4. (B) Bata bestearen ondoan, elkarri atxikita. Kaleko etxeak bata besteari deutsela daude. • EUTSI GOIARI. Animoa emateko erabiltzen diren hitzak. || NEGARRARI, BARREARI,… EUTSI. Negar, barre,… egiteko gogoa izanda, ez egiten ahalegindu. || NORK BERE HARIARI EUTSI. Nor bere aldera aritu.

    izond. Zekena. Behartsuentzat emankorra, etxekoentzat eutsia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.
    [sostengatu]
    gorde, irozo, mantendu, sostengatu, atxiki Ipar., entretenitu Ipar., mantenatu Ipar., sustengatu Ipar.
    [jasan]
    eraman, igaro, iragan, iraun, irozo, jasan, pasatu, egon Ipar., garraiatu Ipar., pairatu Ipar., eroan Bizk./Zub., nozitu Gip., igaran Zub., egari jas., aguantatu Heg. beh., bati egin Ipar. zah., padezitu Heg. zah., igurtzi Zub. zah.
    eutsi izond.
    [zekena]
    diruzale, zeken, zikoitz, zimur, zingor, soskari Ipar., xuhur adkor., dirukoi g.e., esku-labur g.e., ondasunzale g.e., zurkaitz g.e., zinkor Ipar. g.e., abarizios Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es ad. (1) sujetar, agarrar (2) sujetar, sostener, mantener, aguantar (3) aguantar, soportar, hacer frente (4) contener, aguantar (5) aferrarse a, agarrarse a; [esandakoa] mantener (6) pegado, -a, uno junto a otro, uno sujetando al otro ; izond. tacaño, -a, rácano, -a, avaro, -a
    fr (1) saisir, prendre (2) soutenir, maintenir, supporter (3) supporter, faire face (4) contenir (5) s’accrocher, maintenir
    en (1) to seize, to grab, to take (2) to hold, to support (3) to withstand, to resist, to stand up to (4) to suppress, to hold back

    eutsi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:04 pm on 2017/12/17 Permalink | Reply
    Tags: E   

    erkin 

    adj.  Ahula. Ik. kaden. Gizona berez da argala eta erkina. Mami gutxikoa eta erkina. Sustraian gaitza duen landarea beti izango da erkina, lur onean egon arren. Gogoa ahul eta erkin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 erkin (V, G; Mg PAbVoc, Añ, H), erkein (V-ple), erki (G-to-bet), irkin (V-gip). Ref.: A (erkin, erkein, erki); Etxba Eib; Iz ArOñ (írkiñ), Als.

    Débil (sentidos prop. y fig.). “Alicaído”, “débil”, “delicado” Añ. “Desmalazado, flacucho” A. “Desmedrado, flaco; (fig.), débil, inconstante” Etxba Eib. Duvoisin dice encontrarlo en Etcheberri de Ziburu, y cita Eliç 112: bista dezaken arima billuz eta erkhina; lo que se lee en realidad en esta pág. es <eikhiña>, sin duda errata por zikhiña, tal como aparece corregido en la ed. de 1666 (135); cf. Arren gure arima / Bekhatuez zikhiña (ib. 267). v. ahul, makal.

    Tr. Se encuentra en autores vizcaínos desde principios del s. XIX; entre los guipuzcoanos, aunque aparece ya en Jauregui, se documenta sobre todo en textos del s. XX, con mayor frecuencia en su segunda mitad. En DFrec hay 2 ejs.

    Argal, erkin ta itxuratik irtenda. Mg CC 219. Gauza ez batzuk, argal, erkin, aise apur batek oeraten ditubala. Mg PAb 59. Aumarik erkin, kaden edo argalena. Astar II 245. Gatxa daukan landaria beti izango da erkina. fB Ic III 348. Ene arima argal, erkin, kadenak. Añ EL2 172. Emengo gauza erkin txar kaltarkitsuen ondoren. Jauregui 236. Izatia ain erkin ta argala esetsi eta tentazinoietan. Ur MarIl 85. Leor ta itxasoz ezarri arren / Sare ez erkiñak. AB AmaE 40. Azaz ganeti erkinak / gaisoak ta ordiak. Azc PB 333. Mamin gitxikoa ta erkiña. Ag Kr 11. Landare erkiña. Ayerb EEs 1916, 33. Altsu naiz erkin, atzeak esango du zer naizen. A Ardi 92. Beste erkiñaren aldian gixon-itxurea yaukok beñipein. Kk Ab I 35. Neure lan au erkin eta txatarregia izango ez ete-dan. Eguzk LEItz 13. Txiro, erkiñak deritzaizkigun iyekiak. Y 1933, 2. Gari-izpi erkin batzuk. Munita 146. Gogoa aul eta erkin (flojo) billakatzen du. Etxde JJ 210. Bere gogo argal, erkin eta kadenak. Zait Plat 60. Erkiña ta sinplista [ideia]. Vill Jaink 42. Berez erkiña ta gaizpera. Gazt MusIx 60. Ire bizi erkin ori. NEtx LBB 252. Biki bat kentzean, bakar ori / geratu leike erkiña… Zendoia 163. v. tbn. Itz Azald 6. ForuAB 107. Enb 36. Erkiag Arran 118.

    (V-ger ap. A Apend), erken (V-ger ap. A Apend), irkin (V-ger ap. A Apend). Melancólico.

    2 erkin (R; Dv (R)), erki (Dv (R-vid)). Ref.: A; ContR 518; Iz R 306; EAEL 252.

    1. (Aux. intrans.). Salir. “Érkin ádi xokáltetik, sal de la cocina” Iz R 306. “Euri egin gáian eguzkia érkin ziá (R-uzt), después que llovió, salió el sol” Ib. 394. v. ilki. Erkin zen bein kolako erinzale bat eritra. Hual Mt 13, 3. Iguzkia erkitiari. Ib. 13, 6. Etsetik erkitian. CatR 17. Erkin zitzabein otso bat. Mdg 169.

    D. Arturo erkin ledin diputao. Mdg 136.

    2. (Aux. trans.). Sacar. “(R; Bon), sacar y también salir” A. “Érkin zan sútik eltxánoa (R-uzt), saca del fuego […]” Iz R 394. “Érkin zan izórrotik (R-is), sácalo de raíz” Ib. 403. Erkiten ziolarik ezpata. Hual Mt 26, 51. Erkin zaun nabaja gaztiari. Mdg 125s.

    Anitxek bizia erkiten dei makila getarik, ebaki eta saltan. Mdg 131.

    3 erkin (B). Ref.: A; Izeta BHizt.

    1. De parto, con dolores de parto. “Ardi ori erkin dago” A. “Beia erkin dago. Baitugu bizpairu erkin” Izeta BHizt. v. erkale.  Hiru egun hartan erkin zagon emazte gaixo bat. Ardoy SFran 165. Ardi bat bi bildotxekin, / […] urruntxago bida erkin. Xa Odol 99.

    2. erkina (H; -kh- VocBN -> Dv, H). (Sust.). “Erkhiña, état des femelles quadrupèdes prises de souffrances annonçant la délivrance prochaine” VocBN. Horra nun mandoa hasten den sekulako erkiña-urkumietan eta eroririk lurrerat han tarrataka ehaiten lau hatzez. Intzaurreta Herr “Laminak” (ap. DRA).

    4 erkin. “(V-arr), dedo índice” A.

    5 erkin. “(?), lomo o grosor de pan, libro, colchón, etc.” A.

    6 erkin.Arazo” A Apend (que no indica fuente ni a cual de los significados de arazo se refiere).

    Sinonimoak:izond. Ipar.

        [ahula]: ahul, argal, maiskar, makal, maskal, mehe, mengel, enul Ipar., erpil Ipar., flako Ipar., malet Ipar., mendre Ipar., kaden Bizk., meko Bizk., herbal Ipar./Naf., aloxo g.e., gelbera g.e., magalo g.e., debil Heg. beh., enkel Ipar. g.e., entoil Ipar. g.e., flux Ipar. g.e., hozkil Bizk. g.e., makar Bizk. g.e., txakil Bizk. g.e., gelge Gip. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (batez ere B) débil, delicado, -a
    fr izond. chétif, -ive ; faible
    en izond. weak; fragile, delicate
    port izond. (batez ere B) fraco, a; delicado, -a

    Orain neure burua aurkitzen dut erkin, zaurgarri, hauskor. [Labartzari agur, Txillardegi] (Ereduzko Prosa Gaur)

    erkin (Argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 10:33 pm on 2017/12/05 Permalink | Reply
    Tags: E   

    etxekon 

    iz. 1 iz. Gip. eta Bizk. Etxebizitza bat baino gehiagoko etxean bizi den norbaitentzat, aldameneko etxebizitza. Etxekoneko neskatilak. 2 iz. Gip. eta Bizk. Etxebizitza horretan bizi den pertsona. Ik. etxekoneko. Etxekonek alde egin zuten gu ezkondu baino zerbait lehentxoago. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    etxekon (V-m, G-azp-to), itxekon (V-gip). Ref.: A (etxekon, etxekun); Inza EsZarr 176; Elexp Berg2 (etxekon).

    “Coinquilino, vecino que vive bajo el mismo techo, en vivienda contigua” A. “Etxekona, vecino (G-azp)” Inza EsZarr. “Itxekonak alde zeben gu ezkondu baiño zeoze lentxuao” Elexp Berg2. v. etxegozki. Cf. etxepe.

    (V-gip), etxekun (V-och-ger-m), etxokon (V-gip). Ref.: A Apend (etxekune); Elexp Berg (etxekon etxokon). (En casos locales de decl. sing.). “Etxekune (V-m), casa contigua, pared por medio. Etxekunekoa da ori. Etxekuneko (V-och-ger-m), de dos viviendas” A Apend. “[En Asteasu, Larraul, Cizurquil y algunos pueblos ribereños del Oria es] auzo (vecino), quien reside en un inmueble distinto; se llama etxekonekoa al que habita un piso de la misma casa” BEcheg RIEV 1925, 204. “En los caseríos, la vivienda contigua, la que está bajo el mismo techado. En la calle, el vecino del mismo piso. Joan etxekonera eta gatza ekarri” Elexp Berg. v. etxepe. Etxekoneko Santusek eskatu ziolako, morroi bialdu ninduan illabete baterako Santus jaunaren etxera. Zubill 48. Etxekoneko Erramun Jauregi. Ib. 74. Etxekonean dagoala uste al dek Amerika? TxGarm BordaB 148.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B/G) coinquilino, -a, que vive bajo el mismo techo pero en distinta vivienda; vecino, -a
    fr iz. colocataire; voisin, voisine
    en iz. (UK) neighbour, (US) neighbor
    port co-inquilino, -a; vizinho(a)

    Esnea ta irine bagenduzke, etxekonetik zartagie ekarri ta ahie ingo genduke. (Esaera zaharra)

    etxekon (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:02 pm on 2017/11/21 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezain 

    adj. Bizk. Itsusia, itxura eskasekoa. Aurpegi ezaina. Hitz ezainak. Bekatu asko eta ezainak. Lohikeria ezainak. Askok ezain eta lotsagarritzat zutena. Oniritziaren begietan gauza ezainik ez da (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezain (V-m-gip ap. A; Mic 6v, Lar, Mg Nom, Añ (V), H), ezai (Lar Sup, H).

    1. (Aplicado a acciones) feo, sucio, deshonesto, vergonzoso; (aplicado a personas) feo, desfigurado. “Disforme, entero ezaina (V), txit itsusia (G)” Añ. “Nefando” Ib. “Laid, vilain” H. Tr. Atestiguado en autores vizcaínos ya desde Refranes y Sentencias; se documenta principalmente en el s. XIX. Lo emplean tbn. algunos autores guipuzcoanos modernos.

    Oneretxien begietan gauza ezairik eztan. RS 242. Ekusteagaz gauza ezaiñak. “En ver cosas torpes”. Cap 105. Ukieta ezaiñakaz. “Con tocamientos torpes”. Ib. 104. Eztago bera baño itxusi ta ezañagorik bere arpegi ta korputzian. Mg PAb 178. Jangoikuari egin deutsan ofensa ezaña. Mg CO 55. Lotsatuten dabeen akzinoe ezañak. Ib. 118. Krutzean josirik egoala geratu zan ain ezain ta ikaragarria ze ez eukan gizonen antzik. Añ EL1 213. Ze pekatu ezaina […] laguna gaiski juzgetia. fB Ic II 226 (v. tbn. pekatu ezain en CrIc 47, Mg CO 166, Añ EL1 139, CatBus 51, Itz Azald 103). Ipuin loi eta ezainak. Astar II 144. Berba ezain edo desonestoak. CatBus 25. Arpegi […] itxusi ta ezaña. Ur MarIl 28. Bere gizirudia, loi ta ezaña, autsez ta pekaz betea. Ag G 260. Nora oa ezain likits ori? “Indigne et sordide”. Or Aitork 165. [“Sofiste”] itza bera itsusi ta ezain gertatu da edonongo izkuntzetan. Zait Plat 112. Lotsagarria ala ezaiña al da iñorentzat lan egitea? Erkiag BatB 179.

    v. tbn. JJMg BasEsc VI. Zav Fab RIEV 1907, 95. AB AmaE 366. Azc PB 127. A BGuzur 119. Echta Jos 15. Eguzk LorIl 99 (ap. DRA). Otx 11. Mde HaurB 37. Arti MaldanB 202. Ibiñ Virgil 109.

    (Uso adv.). “Ezain emon, sentar mal (V). Aretxek emoten deutso ezain” A Apend. Ezain ta dongero dirudi […] beragandutea […] arroturik. Añ LoraS 59s. Piesta eguneetan […] dabiltzala txito ezain. fB Olg 125.

    2. “Fealdad, itsustasuna, ezaña, kemengea” Lar. Eder-ezaina ta on-gaizkia begi batetik ez al dute ikusiko? Zait Plat 124.

    Sinonimoak: izond. Bizk.

        [itsusia]: itsusi, sastar, zatar Heg., motz Bizk., zantar Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (B) [ekintza edo gauza] feo, -a, sucio, -a, deshonesto, -a, vergonzoso, -a; [pertsona] feo, -a, desfigurado, -a
    fr izond. (B) laid, -e, difforme
    en izond. ugly
    port izond.[ekintza edo gauza] feio(a), sujo(a), ƒ desonesto(a); [pertsona] feio(a), adj desfigurado(a)

    Oniritziaren begietan gauza ezainik ez da (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    ezain (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:36 pm on 2017/11/08 Permalink | Reply
    Tags: E   

    entenga 

    iz.  Hamalauren bat zentimetroko iltzea. Arropak lurrera bota eta eskopeta entengan zintzilikatu zuen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    entenga (V, G, AN), intenga (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ; Asp Leiz2 (entengatu).

    “Entenga (V-arc, Gc, AN), entenga-untze (V-gip), clavo de siete pulgadas o más de largo” A. “Amalau zentimetro inguruko [untze] biribillak entenga [izena dute]” EEs 1930, 25. Arropak zintzilika ipintzeko, gelako ateen atzean, ziri edo entenga batzuk besterik garai artan ez genduen ezagutzen. Zubill 76. Egur arrek bere puntan iltze edo entenga luze bat zeukan. Ib. 89. Moztu zuan entenga aundi bat. BBarand 181.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. clavo de siete pulgadas o más de largo
    fr
    en
    port

    Zaharrena bera da, zaharrena bera da: ongi iltzatua geratu zaio esaldi hori Donatori, eta entenga herdoildu batek bihotza etengabe zulatuko balio bezala sentitzen ditu hitzok. [Argi-itzalen neurria, Xabier Artola (Elkar, 2011)]

     

    entenga (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:00 pm on 2017/10/25 Permalink | Reply
    Tags: E   

    ezordu 

    iz. Desordua. Ezorduan etorria. Gaueko ezorduan aterata. Baserrian lanerako ezordurik ez dagoelako. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezordu (V, G, B). Ref.: A; A Morf 126; Elexp Berg; Gte Erd 168. Deshora, hora intempestiva. “Ezorduan etorri zan (V-arr, G-azp), ezorduetako ibillerak dira oiek (G-azp), beti ezordutan ori! (G-azp)” Gte Erd 168. Au, zubira yuan zan ezorduan areetaiko salatari bat lagun ebala. Kk Ab II 175. Ua iñarraustera ta eramatera atera giñan gaueko ez-orduan mutikorik bigurrienak. “Nocte intempesta”. Or Aitork 43. Kanpantorreko ezkilloiak dilin-dalan ekin eutsan ez-ordu zan sasoian. Erkiag Arran 170. Baserrien, barriz, bearrerako ez-ordurik sekule be eztagoala-ta, gazterie aurrez asi zan Bilborantza. Akes Ipiñ 23.

    Sinonimoak: iz.

        [desgaraia]: ezoren Ipar., desgarai g.e., desordu g.e., ezgarai g.e., desoren Ipar. g.e., destenore Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es deshora, hora intempestiva
    fr heure indue
    en inconvenient/wrong time, inopportune moment
    port fora de hora

    -Nor dabil ezordu hauetan? [Konpainia noblean, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2004) ] (Ereduzko Prosa Gaur)

    ezordu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

    Save

     
  • Maite 10:52 pm on 2017/10/24 Permalink | Reply
    Tags: E   

    eite 

    iz.  Antza, itxura. Haur horrek aitaren eitea du. Haurrak eite handia du aitarekin. Badute elkarren eitea. Etxeak bazuela ikusi berria zuten komentu baten eite. Ez zuen oraingo neskato gazteen eiterik. Bi anai-arreba biritxi, hein bereko eta eite handikoak. Poemaren eitea eta gaiak ezagutzeko. Herri bakoitzak badu bere bizitza, bere eitea eta izaera, gizakumeak bezalatsu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [itxura]: aire, egitura, irudi, itxura, karantza, kera, planta, tankera, aparantzia Ipar., egindura Ipar., kara Ipar., mustra Ipar., egitamu Bizk., traza beh., kuntza g.e., azalpe zah., presentzia zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. semejanza, parecido (2) iz. apariencia, forma (3) iz. (BN) venta
    fr (1) iz. ressemblance (2) iz. apparence, forme
    en (1) iz. [antza] resemblance, likeness (2)  iz. appearance
    port (1) iz. semelhança,  parecido  (2) aparência

    Herri bakoitzak badu bere bizitza, bere eitea eta izaera, gizakumeak bezalatsu. (Hiztegi Batua)

    eite (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

    Save

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel