Tagged: U Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:18 pm on 2021/09/25 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urtatu 

    Hiztegi Batua

    ad. urtatu1, urta, urtatzen || du ad. Ipar. Ureztatu. Bazihoan ubidea Otsobiko lepora, handik beheiti pentze guztiak urtatzen zituela. (Hiztegi Batua)

    urtatu2 adj. g.er. Urte askokoa.

    Orotariko Euskal Hiztegia

    1 urtatu.

    1. (-tha- H). Derretirse, deshacerse; consumirse. v. urtu. Bada arima galdua hanbat urthez, harria bezala bekhatutan urthatua dagoena eta egon dena […]. Ax 109s (V 73). Auhen hatsberapenez nola naizen urthatu. Harb (ed. 1690) ap. H. Doloretan urthatuak, / geure falta handiez, / harzen ditugu doluak, / egiñ tugun guziez. Arg DevB 217. Zure gorputz sakratua, / dezazula humilla, / gosez gero urthatua / hanbat pena dadilla. Ib. 123s.

    2. (AN, B, BN; H; -tha- SP, VocBN, Dv, H; h- Gèze). Ref.: A; Asp ANaf. “Rouir, en parlant du lin” VocBN. “Rouir” Dv. “Se dit de rouir, faire tremper dans l’eau des plantes textiles” H. “Dejar corromper el lino en agua para separar la arista” A. Sg. SP: “Urthatzea, étendre sur l’herbe. Behin athera lurretik sorhoan hedaturik idortzea”. v. urtarazi (6), urtaztu.

    3. (L, BN, S; Dv, H (+ -tha-); h- Lar, VocBN, Gèze, H, Foix; hurthatu H (BN, S)). Ref.: A (urtatu); Lrq (hurta, hurtatze) .
    Regar, rociar. ” Hurtatu, regar los jardines, conduciendo a ellos por zanjitas o canales el agua” Lar (s.v. hurtar). “Regar conduciendo el agua” Ib. “Arroser” Foix. Zunbait lore edo lili, bestiak oro beno arrangurozkiago nehork ehenatzen eta lantzen baitu, eta haren hurthatzeko denbora hartzen. AR 135. Nola Arabek, beren ogia, idorteak abiatzen direnean eraiten baitute, gero bortxatuak dira beren eskuz urtatzera. Prop 1880b, 306. Hurta ezazü ene bihotza zelüko ihitzaz. Ip Imit III 23, 5 (Ch, Ol, Leon busti, Mst busta). Xoragarri da bortua, / elurra bada urtua: / bazka gizenen badu autua, / uda negu urtatua. Lander EE 1900b, 392. Sendotu bitza euzko oraillak; / urtatu goiak naikoa, / ta azken zorian makurtuko da / arnaripean soroa. Loram Y 1935, 268. Urtatzen dira lur buztin dorpeak. Gatxitegi Laborantza 26. Urtatzen da ongarri meta, metatik atheratzen den jusarekin. Ib. 38. Edenetik ibai bat zen ateratzen baratzearen urtatzeko. Bibl Gen 2, 10 (Urt ihinztatzeko, Dv urztatzeko, Ur erregatzeko, Ol garastatzeko, Ker bustiteko, BiblE ureztatu; v. tbn. Gen 2, 6). Lotek Jordan-eko Zelaia ikusi zuen, dena urtatua. Bibl Gen 13, 10 (Dv urztatua, Ol urdun, Ker ur-lurra). Humedecer. ” Hurtatü, mouiller, humecter” Gèze. [Erre] hunen sendoerazteko aski da oihal busti baten ezartia eta haren ardüra hurtatzia. Ip Dial 78 (It bustitzea, Ur ezkotu, Dv hezatzea).

    4. Aguar. “Mettre de l’eau sur un autre liquide. Arno hurtatu frango salzen da ostatuetan, bien de vin augmenté d’eau se vend dans les cabarets” VocBN. .
    Mandozainaren arnoak ez zuen erraitekorik: ona zen, arras ona, den mendreenik urtatu gabekoa. Barb Sup 131.

    5. (S; h- S; Foix). Ref.: A (urtatu); Lrq (hurta, hurtatze) . “Bañarse” A. “(Aller aux) bains, huretarat, hurtatzera ” Foix (Lhande transcribe erróneamente hurtatera). “Prendre une série de bains, dans une station d’eaux” Lrq.
    Doniban goizean urtatzea eta landetako intzetan ibiltzea berriz euri-edo ekaitz-jainkoizuna ospatzeko. JMB ELG 81.

    6.Hurta, s’arroser, se mouiller (S)” Lrq.

    2 urtatu.

    (-tha- Lar Sup→Izt 11v; H (+ -th-)). (Part. en función de adj.). “Añejo, urthatua ” Lar Sup. “Devenir âgé, vieillir. Simeon eta ama urthatuak (Rob)” H. Arrazadura urthatua, narrio zahartua, zauri gaizkoatua, ezta pontu batetako midikuntzaz sendatzen. Ax 93 (V 63).

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [busti]: basi-basi egin, basitu, blai egin, blai-blai egin, busti, mela-mela egin, pelatu Ipar., tximu egin Gip., pelakatu g.e., melatu Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) ad. du; Ipar. regar, irrigar con agua, humedecer, rociar, aspersar (2) añejarse, envejecerse, hacerse añejo || adj. (ikus zahar) añejo/ja, añoso/sa, viejo/ja
    fr (1) ad. arroser (2) ad. vieillir || adj. vieux, vieille
    en (1) ad. water (2) ad. age || adj. mature
    port (1) ad. regar, molhar, aguar (2) ad. envelhecer || adj. envelhecido(a), amadurecido(a)

    Testuinguruan

    Gasnagile baten etxea, errekatxo batek urtatzen zuen aran loretsu batean kokatua zen. [Gorrail azeria, Mixel Thicoipé, Maiatz, 2008]

     
  • Maite 8:49 pm on 2021/09/17 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urgoitu 

    urgoitu, urgoi/urgoitu, urgoitzen || da/du ad. g.er. Harrotu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urgoitu.

    1. (SP, Lar Sup, H, A). Cansarse.Llenarse de fatiga, cansancio” Lar Sup. La fuente declarada de Pouvreau, Harriet y Azkue, y probable de Larramendi, es Axular. Galdez zaudete zer izanen den zuetzaz: noiz iltkiko zareten hortik. Igurikazue oraiño aphur bat, goiz urgoitu zarete. Ax 606 (V 389).

    2. “Prospérer physiquement, en parlant des personnes, des animaux ou des plantes” Dv.

    3. Enorgullecerse. Mende ontako aberatsei esaiezu ez dutela urgoitu bear, ez eta aberastasunetik entzindu ere. Ol 1 Tim 6, 17 (IBe ez daitezela handizkiak izan). Ikusten bainitun beren gaiztakeriaz urgoitzen: lotsagarriago ta areago. Or Aitork 42.

    Sinonimoak: ad. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [nekatu]: Ipar.abaildu, adikatu, ahitu, akitu, leher egin, lehertu, nekatu, hagoatu Ipar., unatu Ipar., sats egin Bizk., iraungi jas., anu egin g.e., kantsatu Bizk. g.e., augatu Ipar. zah.    

    [burgoitu]: hanpatu, hantu, harropuztu, harrotu, lainezatu, oilartu, prezatu Ipar., putzak hartu Bizk., laineza hartu Gip., burgoitu g.e., handipuztu g.e., handitu g.e., ilarraindu g.e., fiertu Ipar. g.e., haidortu Ipar. g.e., morgatu Ipar. g.e., urguilutu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. cansar(se), fatigar(se) (2) da/du ad. engreír(se), envanecer(se)
    fr (1) da/du ad. fatiguer, épuiser; se fatiguer, s’épuiser (2) da/du ad. s’enorgueillir, (familier) prendre la grosse tête
    en (1) da/du ad. tire; exhaust; get tired, get worn out, wear yourself out (2) da/du ad. make vain, make conceited; become conceited, become high and mighty
    port (1) da/du ad. cansar-se, esgotar-se, fatigar-se (2) da/du ad. embonecar-se, envaidecer-se, inchar-se

    Testuinguruan

    Zure jakinduriak urgoitu eta puztu zaitu. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:56 pm on 2021/08/31 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urguri 

    1. adj. Zuhurra. 2. adj. Adeitsua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urguri. (BN ap. A ). Discreto. “Delicado, discreto” A. Izneurtizlari bikaña ta olerkari ximen eta urguria zan orobat [Lizardi]. Zait EG 1950 (1), 9. Gizon urguri arri bostekoa gogor estutuaz, agur egin genion. PMuj Noni 72. Guk, beraz, nola ez dugu ikasiko urguri izaten? Zait Sof II 35. Laster oartu ginen zein zintzoa zen [mutikoa], ta zuzena, garbia, urguria, herabe aire batekin. Herr 2-2-1961, 4. Bere amodio gose-egarriak saminki oihukatuz, lotsarik gabe, halere urguri, bigun eta samurbera zegolarik. Lf ELit 69.

    Sinonimoak (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [adeitsu]: adeitsu, delikatu, fin, atsegin. Ant. trakets, zakar.

    [zuhur]: zuhur, sotil, urgoi, diskretu, zogi. Ant. indiskretu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. atento, -a, galante, deferente, cortés (2) izond. discreto, -a, prudente, comedido, -a, cauto, -a
    fr (1) izond. attentif, attentive, prévenant, galant, déférent, courtois (2) izond. discret, prudent, retenu
    en (1) izond. attentive, gallant, deferential, courteous, solicitous, thoughtful, gracious (2) izond. discreet, prudent, restrained, cautious
    port (1) izond. solícito, -a, atencioso, -a, galante, deferente, cortês (2) izond. discreto,-a, prudente, contido, cauteloso

    Testuinguruan

    Ni isiltasun urguri batean babestu nintzen, badaezpada ere. [Biodiskografiak, Iban Zaldua (Erein, 2011)]

    Marta benetan zen oso neska urguria eta zentzuzkoa; hori ez zegoen ukatzerik, erabaki zuen Rekexok. [Euliak ez dira argazkietan azaltzen, Joxemari Iturralde, (Erein, 2000)]

     
  • Maite 8:35 pm on 2021/08/26 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urdamutur 

    iz. Heg. Mitxoleta. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urdamutur.

    1. (B ap. A ; Lcq 48). Amapola. “(Papaver dubium), amapola” Lcq 48. “Cúpula truncada en forma de hocico de lechón (Bot.)” A (parece que proviene de la descripción que hace Lacoizqueta (48) del fruto de la amapola).
    Urdamutur (amapola) gorrijak. Altuna 78. Urdamuturra baño gorriago jarri ziran neska-mutillak itz auek entzun zituztenean. Jaukol Ipui 17. Urdamutur edo amapolak, odol barriaren irudi emonaz. Erkiag Arran 11. Lili-margul ta urdamutur garaiak bildurik. “Papavera” . Ibiñ Virgil 35. urdemutur (L-ain, B; VocB). Ref.: A; Izeta BHizt2. .
    “Planta en sembrado, raíz corta, hoja ancha, flor encarnada” VocB. “Clase de hierba o planta que crece en las huertas. Gure baratzean urdemutur landare orrek kalte aundie iten du” Izeta BHizt2. . “(Ranunculus silvestris), urde-muthurra ” Zerb GH 1931, 225. “Populage, plante, urde-muthur ” T-L. Lore hori pollit bat xabal-xabala nork ez du ikusi landarexka baten puntan? Urde-muthurra… Zerb GH 1931, 225.

    2. urdemutur. “(L-sar), arado de reja y orejera reversibles” JMB At (s.v. atun).

    Sinonimoak: iz.

    [urdamutur] : mitxoleta (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Heg.) amapola (Papaver rhoeas)
    fr iz. coquelicot
    en iz. poppy
    port iz. papoula, papoila

    Testuinguruan

    Urdamuturra baño gorriago jarri ziran neska-mutillak itz auek entzun zituztenean. [Jaukol Ipui 17. (Orotariko Euskal Hiztegia)]

     
  • Maite 10:37 pm on 2021/08/23 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urdetu 

    da/du urdetu, urde/urdetu, urdetzen || ad. g.er. Zikindu, lohitu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urdetu.

    1. (B; Lar, Añ), urdatu (Lh). Ref.: A; Izeta BHizt2 . Ensuciar(se). “Ensuciar” Lar, Añ. ” Ai dire gazte ergel oiek paretak urdetzen ” Izeta BHizt2. “Nere etxe polite urdetute” Ib. (c. sg. A; H). “Hacerse inmundo, puerco” A.

    2. Convertir(se) en cerdo, crecer (un cochinillo). Xerriak aldiz urdetzeko / Zahi philika bat askiko. Leon GH 1952, 293.

    Sinonimoak: ad. g.e.

    [zikindu]: lohitu, lokaztu, zikindu, baltsatu Ipar., lertzotu Ipar., likistu Ipar., lohiztatu Ipar., notatu Ipar., zetakatu Ipar., ugertu Bizk., teiutu Zub., orakatu jas., satsutu jas., lerdatu g.e., lupeztu g.e., tortikatu g.e., basatu zah., idoiztatu Ipar. g.e., istildu Ipar. g.e., makulatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. hacerse cerdo (2) da/du ad. emporcar, llenarse de porquería
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Ai dire gazte ergel oiek paretak urdetzen. [Izeta BHizt2.(OEH)]

     
  • Maite 9:21 pm on 2021/08/12 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urde 

    1 iz. Txerria. Urdeak urde-jana behar du. Urde ahardia: txerri emea. 2 adj. Zikina, lizuna. Are da lizunago eta urdeago bekatua. || Urde ohoina! || urde festa, urde-festa iz. Txerria hiltzen denean egiten den festa. Ik. txarriboda. || urde mutur, urde-mutur iz. Ipar. Urrebotoia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urde. Onom.: Sancho Urdea. (1258) Arzam 426. Maria Urdea. (1330) Ib. 426. (gral.; Lcc, IC 448v, Volt 107, SP, Deen I 277, Urt I 65, Ht VocGr, Lar, Mg Nom 68 (G), Añ, Arch VocGr , VocBN , Gèze, VocCB , Dv, H, Zam Voc ), urdi. Ref.: A; EI 88; Lrq; Etxba Eib; EAEL 85 . Cerdo. ” Urde, urdaonde, caecia etondo, que son las castas de los puercos ” (Fuero de Vizcaya, 1452). Arzam 426. “Puerco” Lcc. “Cochino, cerdo” Lar, Añ. “Porc, ne se dit que des grands porcs” Dv. ” Urde ilak uzkia otz (S), a muertos y a idos no hay amigos” A. ” Urde mainhatuak laguna nahi (BN-mix) […]. Se dice, por ejemplo, del autor de una fechoría que, por aminorar su responsabilidad, se empeña en presentar cómplices” Ib. Sg. EI 88, en BN-ciz-ad-lab distinguen xerri ‘cerdo pequeño’ de urde ‘cerdo grande’. Cf. Ech 34: “Urdeta, que quiere decir ‘sitio de puercos'”. Tr. De empleo general, aunque más usual en la tradición septentrional. En DFrec hay 7 ejs. de urde.

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    urde iz. Ipar.

    [txerria]: ganadu beltz, lauoineko, azienda beltz Ipar., bortako Ipar., estera Heg., txerri Heg., belarluze Bizk., zerri Ipar./Naf.

    urde izond. 

    [zikina]: likits, lohi, satsu, zikin, zikintsu Ipar., enas Heg., txerri Heg., ugerdo Bizk., ugertsu Bizk., zerri Ipar./Naf., endes Zub., teiu Zub., ahats zah., zital zah.    

    [moralarekiko garbia ez dena]: biziozko, haragikoi, haragikor, lizun, lizunkoi, lohi, zikin, biziotsu Ipar., likits Ipar., teiu Zub., indezente beh., satsu jas., limuri g.e., ahats zah., bizioso zah., desonest zah., debox Ipar. g.e

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zool.) cerdo, -a, cochino, -a, cocho, -a, gorrino, -a, marrano, -a, puerco, -a (Sus scrofa) (2)  izond. puerco, -a, cerdo, -a, asqueroso, -a; sucio, -a, grosero, -a; cicatero, -a, mezquino, -a
    fr (1) iz. cochon, porc, pourceau (2) izond. sale, dégoûtant, -e
    en (1) iz. pig, hog (2)  izond. dirty, filthy
    port (1) iz. (Zool.) porco, -a (2) nojento, -a, asqueroso, -a, sujo, -a

    Testuinguruan

    Urde zikina halakoa”, pentsatu nuen. [Hobe nuen etxean gelditu, Horace McCoy / Fernando Rey (Igela, 2002)]

     
  • Maite 10:50 pm on 2021/07/07 Permalink | Reply
    Tags: U   

    urdekeria 

    iz. Zikinkeria, lohikeria. Ikusten dugu gaiztakeriak, lapurretak, urdekeriak gainez egin duela munduan. Lasaikeria eta urdekeria itsusienak leku santuan egiten ziren. Haren ahotik ateratzen ziren urdekeriak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    urdekeria.

    1. (AN, L, BN, S ap. A ; Añ, Hb, Dv, H), urdakeria (Lar, Hb, H), urdankeria. Suciedad; cosa sucia. “Asquerosidad” , “suciedad”, “porquería” Lar y Añ. “Horrura, bascosidad” Lar. “1. cochonnerie, choses d’une saleté dégoûtante. Khen bitez begietarik urdekeria horiek, […] ces choses dégoûtantes; 2. aliments de mauvaise qualité, de mauvais goût, de mauvaise préparation. Hori da mahainerat ekhartzeko urdekeria?” H. “Cochinada” A. Tenplo gontan (gorputzean) nola daike agoanta desonestidadeain urdakeria? (186) LE-Ir. Urdankeriak sortüko dü phozoña janhariak ezarten ditügün untzietan. Arch Gram 35. (Urt, H), urdakeria (G, AN ap. A), urdikeri, urdankeri. Obscenidad, dicho o acción obscena. “Cohircinatio, elkharrekiko […] urdekeriak” Urt V 301. “Non ikhasiak dituk urdekeria horiek?” H. Urlia, zuk in duzu, ta ixiltzen duzu ladronkeria gau, urdakeria gau. (287) LE-Ir. Orregaitik lotsa izan biar gara infernuko urdekerija, eta pekatuben zikinkerija bilauben artian ibilten. Astar II 253. Gizonak emakumeakin beren buruak zikintzez nagaturik, elkarrekin egiten zituen ezin aitatu ditezkean urdakeriak. AA II 131. Lasaikeria eta urdakeriarik itsusienak leku santuan egiten ziran. Lard 333. Ezin erran ere ditazke haren ahotik ateratzen ziren urdekeriak. HU Aurp 47s. Au da urdakeri bat iñon ikusten eztana. Iraola 17. Itz loi ta urdikeri ta katarren marruak. EG 1952 (1-2), 53. Ele-eder dalako ori, eunetatik larogei ta emeretzi, gordinkeri, likiskeri, lizunkeri, urdekeri, ustelkeri besterik ez da. Or EG 1954 (5-8), 101. Erriak bere urdankeriz ta bazterrak bere sorginkeriz saltzen zitun, urdanga eder ta zoragarri arengatik. Ol Nah 3, 4 (Dv linburkeriez, Ker lillurakeriz, BiblE lohikeriez). (B), urdankeria (S). Ref.: Lrq (urdankeria); Izeta BHizt2. .
    Vileza, villanía, acción vil. “Infamie, action infâme” Lrq. “Urdekerie in dakute” Izeta BHizt

    2. Eta hori, zakurkeriaz, bardin du den bezala erranik ere, urdekeriaz; soldadoen arropa nahiz desohoratu, eta bereziki soldado aitzindariei afruntu egin. HU Zez 134s. Aitortu bear da Agata ta Joxe Migeli egindakoa urdekeri bat besterik eztela. Etxde Egan 1958 (3-6), 288. 2. (H), urdankeria ( -ri S? ap. A). Charcutería, productos derivados del cerdo. “Urdekeriarik etzaio lakhet, la cochonnaille ne lui plaît pas” H. “Salchichería” A. Cf. GAlm 1958, 61: “Urdekeria edo zerrikeria frantsesez ez da ‘cochonnaille’ bainan bai ‘cochonnerie'”. Saldaren orde, “charcuterie”. Ez ginakien hatik hitz hori eskuaraz “urdekeriak” erraiten zela. Herr 19-12-1957 4. Ez gira guti harritu irakurtuz haste-hastetik janen zituztela “urdekeriak”! GAlm 1958, 61.

    Sinonimoak: iz.

    [zikinkeria]: berdekeria, gordinkeria, haragikeria, lizunkeria, lohikeria, txerrikeria, zikinkeria, indezentzia beh., haragikoikeria g.e., haragikoitasun g.e., likinkeria g.e., limurkeria g.e., luxuria g.e., desoneskeria zah., likiskeria Ipar. jas., pailardiza Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cerdada, cochinada, guarrada, gorrinada; guarrería, marranada
    fr iz. cochonnerie, saleté, action malhonnête
    en iz. dirty thing, disgusting thing
    port iz. sujeira, nojeira, porcaria

    Testuinguruan

    Ikusten dugu gaiztakeriak, lapurretak, urdekeriak gainez egin duela munduan. (Hiztegi batua)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel