Updates from Maite Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:13 pm on 2021/09/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    xirribika 

    iz. Ipar. Arrabita. Gotzon Garatek dio euskaraz idaztea xirribika jotzea bezala dela. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    xirribika.

    1. (L, BN; Dv, H (L)), xirribita, xirribit (L), xirribinka, xiribika (Arch VocGr (s.v. arrabita)), txirribika, xirrinka, xirririka (BN-baig), xirriika (BN-lab), xirrika, zirribika, zirrika. Ref.: A (xirribika); Lh (xirribika, xirririka, xirribit) . “Violon” Dv. “Violín” A. “Vocablos que denotan instrumentos, tales como txirribika por violín, que parece no ser indígena” A CPV 257. “Violon, rebec” Lh. v. arrabita, txarrabeta. Tr. Documentado sólo en la tradición septentrional.

    Hauk dira zeruko alosiaren iduria […] ezagutzera emaiten darokun xirribika, edo suntsuna. ES 187. Xirribika eta organo iotzaille guzien aita. Urt Gen 4, 21 (Dv arrabita, Ur, Ker zitara). Entzun zuen xirribika eta eltzagor eta dantza otsa. HeH Lc 15, 25. [Ene bulunbarien] hertzetarik xirribiken zurda hazkarrenak [egin ditezke] . Hb Egia 132. Sala eder bat bada bertze mundurako, / Lekhua frankorekin kontradantzeko, / Galtxa gorri berbera xirrika yotzeko. Hb in BOEl 103. Hasi zen xirribika edo arrabita joiten. Prop 1880b, 35. Xirola, ttunttuna eta xirribika. Elzb PAd 55. Xirribika edo klarinet soinuz. Zby RIEV 1908, 84. Xirribinka edo . violoncelle deitzen den tresna batez. JE Bur 184 (93 xirribinka). Urhatsik ez ditake han egin xirribit zerbeit, xirula edo guziz “phonographe” direlakoetarik entzun gabe. Zerb Metsiko 348. Xirribinka joz. Leon Imit IV 1, 8 (SP gitarra, Ch, Mst harpa). Eskale itsu xahar bat, xirrinka bat besopean. Leon GH 1926, 523. Martin Tipulak ikusi zuen xirribika edo arrabita bat…; jostatu zen bere harekin, harat hunat kirrinkaraziz. JE “Martin Tipula” (ap. DRA). Zirribika batek balio ditu beti lau sos. Ib. (ap. DRA). Asi dire gure organoak lehenik beren xirola guziekin, gero xirribitekin, gero aphaleko xirribitekin eta okarinarekin. Herr 5-11-1959, 1. Eskuara guti baliatzen da egun guzitako ogiaren irabazteko. Oraiko moldetan, eskuara jakitea da, zirrika jotzen jakitea bezalatsu. Herr 9-6-1960, 1. “Makolina” erdi-piano, erdi-xirribika soinu-tresna bitxi bat. Lf ELit 336. Nola dildira eta kanta lezakete xirribika-kordek? Lf in Zait Plat XV. v. tbn. He Phil 377. HU Aurp 189. Xirribita: Zerb IxtS 54. Xirribinka: GAlm 1952, 11.

    2. Tamboril. “Tambourin” Hb (Lhande transcribe erróneamente xiri-).

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [arrabita]: arrabita, zarrabete g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) violín
    fr iz. (Ipar.) violon
    en iz. (Ipar.) violin, fiddle
    port iz. (Ipar.) violino

    Testuinguruan

    Xirribika eta gitarra ziren egitarauan eta jende andana bildu da soinu hauen entzuteko. [ITSASU, SINADURARIK GABE, “HERRIETAKO KRONIKAK: LAPURDI” (2005-04-14, 4. orr.), Herria — 2001-2005]

     
  • Maite 10:18 pm on 2021/09/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    urtatu 

    Hiztegi Batua

    ad. urtatu1, urta, urtatzen || du ad. Ipar. Ureztatu. Bazihoan ubidea Otsobiko lepora, handik beheiti pentze guztiak urtatzen zituela. (Hiztegi Batua)

    urtatu2 adj. g.er. Urte askokoa.

    Orotariko Euskal Hiztegia

    1 urtatu.

    1. (-tha- H). Derretirse, deshacerse; consumirse. v. urtu. Bada arima galdua hanbat urthez, harria bezala bekhatutan urthatua dagoena eta egon dena […]. Ax 109s (V 73). Auhen hatsberapenez nola naizen urthatu. Harb (ed. 1690) ap. H. Doloretan urthatuak, / geure falta handiez, / harzen ditugu doluak, / egiñ tugun guziez. Arg DevB 217. Zure gorputz sakratua, / dezazula humilla, / gosez gero urthatua / hanbat pena dadilla. Ib. 123s.

    2. (AN, B, BN; H; -tha- SP, VocBN, Dv, H; h- Gèze). Ref.: A; Asp ANaf. “Rouir, en parlant du lin” VocBN. “Rouir” Dv. “Se dit de rouir, faire tremper dans l’eau des plantes textiles” H. “Dejar corromper el lino en agua para separar la arista” A. Sg. SP: “Urthatzea, étendre sur l’herbe. Behin athera lurretik sorhoan hedaturik idortzea”. v. urtarazi (6), urtaztu.

    3. (L, BN, S; Dv, H (+ -tha-); h- Lar, VocBN, Gèze, H, Foix; hurthatu H (BN, S)). Ref.: A (urtatu); Lrq (hurta, hurtatze) .
    Regar, rociar. ” Hurtatu, regar los jardines, conduciendo a ellos por zanjitas o canales el agua” Lar (s.v. hurtar). “Regar conduciendo el agua” Ib. “Arroser” Foix. Zunbait lore edo lili, bestiak oro beno arrangurozkiago nehork ehenatzen eta lantzen baitu, eta haren hurthatzeko denbora hartzen. AR 135. Nola Arabek, beren ogia, idorteak abiatzen direnean eraiten baitute, gero bortxatuak dira beren eskuz urtatzera. Prop 1880b, 306. Hurta ezazü ene bihotza zelüko ihitzaz. Ip Imit III 23, 5 (Ch, Ol, Leon busti, Mst busta). Xoragarri da bortua, / elurra bada urtua: / bazka gizenen badu autua, / uda negu urtatua. Lander EE 1900b, 392. Sendotu bitza euzko oraillak; / urtatu goiak naikoa, / ta azken zorian makurtuko da / arnaripean soroa. Loram Y 1935, 268. Urtatzen dira lur buztin dorpeak. Gatxitegi Laborantza 26. Urtatzen da ongarri meta, metatik atheratzen den jusarekin. Ib. 38. Edenetik ibai bat zen ateratzen baratzearen urtatzeko. Bibl Gen 2, 10 (Urt ihinztatzeko, Dv urztatzeko, Ur erregatzeko, Ol garastatzeko, Ker bustiteko, BiblE ureztatu; v. tbn. Gen 2, 6). Lotek Jordan-eko Zelaia ikusi zuen, dena urtatua. Bibl Gen 13, 10 (Dv urztatua, Ol urdun, Ker ur-lurra). Humedecer. ” Hurtatü, mouiller, humecter” Gèze. [Erre] hunen sendoerazteko aski da oihal busti baten ezartia eta haren ardüra hurtatzia. Ip Dial 78 (It bustitzea, Ur ezkotu, Dv hezatzea).

    4. Aguar. “Mettre de l’eau sur un autre liquide. Arno hurtatu frango salzen da ostatuetan, bien de vin augmenté d’eau se vend dans les cabarets” VocBN. .
    Mandozainaren arnoak ez zuen erraitekorik: ona zen, arras ona, den mendreenik urtatu gabekoa. Barb Sup 131.

    5. (S; h- S; Foix). Ref.: A (urtatu); Lrq (hurta, hurtatze) . “Bañarse” A. “(Aller aux) bains, huretarat, hurtatzera ” Foix (Lhande transcribe erróneamente hurtatera). “Prendre une série de bains, dans une station d’eaux” Lrq.
    Doniban goizean urtatzea eta landetako intzetan ibiltzea berriz euri-edo ekaitz-jainkoizuna ospatzeko. JMB ELG 81.

    6.Hurta, s’arroser, se mouiller (S)” Lrq.

    2 urtatu.

    (-tha- Lar Sup→Izt 11v; H (+ -th-)). (Part. en función de adj.). “Añejo, urthatua ” Lar Sup. “Devenir âgé, vieillir. Simeon eta ama urthatuak (Rob)” H. Arrazadura urthatua, narrio zahartua, zauri gaizkoatua, ezta pontu batetako midikuntzaz sendatzen. Ax 93 (V 63).

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [busti]: basi-basi egin, basitu, blai egin, blai-blai egin, busti, mela-mela egin, pelatu Ipar., tximu egin Gip., pelakatu g.e., melatu Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) ad. du; Ipar. regar, irrigar con agua, humedecer, rociar, aspersar (2) añejarse, envejecerse, hacerse añejo || adj. (ikus zahar) añejo/ja, añoso/sa, viejo/ja
    fr (1) ad. arroser (2) ad. vieillir || adj. vieux, vieille
    en (1) ad. water (2) ad. age || adj. mature
    port (1) ad. regar, molhar, aguar (2) ad. envelhecer || adj. envelhecido(a), amadurecido(a)

    Testuinguruan

    Gasnagile baten etxea, errekatxo batek urtatzen zuen aran loretsu batean kokatua zen. [Gorrail azeria, Mixel Thicoipé, Maiatz, 2008]

     
  • Maite 11:27 pm on 2021/09/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    kukuldu 

    ad. kukuldu, kukul, kukultzen || 1 da/du ad. Ezkutatu, desagertu. 2 da/du ad. Kikildu, uzkurtu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kukuldu. Tr. La forma kukuldu se documenta en Iztueta y en un ej. de Herria , y kukildu en S. Mitxelena y T. Etxebarria. Hay kukuildu en Goyhetche, y kukundu en Lafitte y en un ej. de Herria . Kukullu, que aparece en Mendaro Txirristaka, podría tratarse de errata.

    1. (SP, Ht VocGr 349, Lar, Izt, Hb, H (G)). Desaparecer, esconderse. “S’affubler, se musser dans son manteau. Kukuldurik dabilla ” SP. “Desaparecer” Lar e Izt. “1. couvrir, se couvrir d’un voile, d’un manteau, de quelque objet qui empèche d’être vu. […] Ezin ezagutu zuten zergatik kaparekin kukuldua zan osotoro, […] il était entièrement couvert du manteau. 2. se cacher, disparaître aux yeux. Kukutu, kukuldu zen agertu orduko, sitôt apparu, il disparut” H. “Cacher, se cacher” Lh. v. kukutu. Urak […] berezitzen ditu Erri bietako mugak, alik eta, berreun ta sei deztatuko bidean joanik, lur-azpira kukuldutzen dan arteraño. Izt C 78. Iturriaren urak usterik gitxienean kukuldutzen [dira] . Ib. 87.

    2. (V-ger-arr-m-gip, L, B), kukildu (V-gip), kukuildu. Ref.: A; Lh; Iz ArOñ; Etxba Eib (kukuldu, kukildu); Elexp Berg (kukilddu). Acurrucarse, agazaparse, encogerse. “1.º (He), agazaparse; 3.º (V-ger), entumecerse de frío” A. “(L), s’engourdir” Lh. ” Otzakin kukilduta, etxe zulotik urtetzen ez dabela bizi da ” Etxba Eib. ” Etxe zuloan kukildutzia ez da ona.” Ib. “Neguko txorixa dirudi, otzak kukulduta” Ib. (s.v. negu ). ” Sutondoan kukulduta dago negu guztian ” Ib. v. 1 kikildu, kokildu . Yauzten da […] / lehoiñ larrita hazkar bat: / Kukuilltzen da artzaiña biri-biribilla. Gy 322. kukundu. “Rabougrir, kukundu, korkoildu ” T-L. Arbola hori kukunduko da, haren fruituak ez dira ez ugari eta ez goxo izanen. Herr 29-12-1966, 4.

    3. (G ap. A), kukildu (V-gip ap. Etxba Eib), kukildutu (V-gip ap. Etxba Eib), kukundu. Acobardarse. “Amilanarse. […] Bestian arrokerixen bistan, kukilduta geldittu zan ” Etxba Eib. ” Arruen aurrian kukildutzia, txarrena ” Ib. v. kikildu, kokildu. Bañan kukullu zituan biak / Paulinoren erasuak. MendaroTx 428. Jarria zeukan / Kondeak urkamendia, / aren bildurraz kukiltze-arren / mendekoen kutizia. SMitx Aranz 68. Ama lagun, ekaitzak / ez gaitu kukiltzen! Ib. 236. Ez da desohore zazpi urtetan denen ez jakitea, eta maiz ikusten dira adin hortako jakintsun goiztiarrak geroxago kukultzen eta iraungitzen. Herr 17-11-1966, 4. Koittaua, kukilduta, ez zan ausartu ikararik eittera izara artetik. Etxba Ibilt 467. Gerla piztu zenean gure kalonjea barna hunkitua izan zan, bainan etsitu gabe eta neholaz kukundu gabe. Lf ELit 223.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [ezkutatu]: ezkutatu, gorde, kukutu Ipar., ostendu Bizk., ostu Bizk., ezabatu zah.    

    [kikildu]: adoregabetu, kikildu, koldartu, txepeldu, uzkurtu, makaldu Bizk., oilotu Bizk., ikarakortu g.e., kubildu Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. esconder(se), desaparecer (2)  da/du ad. acobardar(se); encoger(se); acurrucarse
    fr (1) da/du ad. cacher, disparaître (2)  da/du ad. se dérober; se blottir
    en (1) da/du ad. hide, conceal, disappear, go missing (2)  da/du ad. become frightened, become intimidated ; curl up, nestle
    port (1) da/du ad. esconder-se, desaparecer (2)  da/du ad. acovardar; acuaninhar-se, aconchegar-se

    Testuinguruan

    Ez zirudien hotzak kukultzen zuenik. [Berria, 2014-01-14, «Olibondoaz», GOIZALDE LANDABASO [Iritzia]]

     
  • Maite 10:51 pm on 2021/09/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    barrunbe 

    1 iz. Barruko aldea; bereziki, pertsona baten barrualdea. Zer ikusiko duzu gizon eta emakume apaindu horien barrunbeari begiratzen badiozu? Zuk, o sabel gaiztoa!, daramatzazu zeure barrunbera gure neke eta izerdi guztien irabaziak. Barrunbeko mamia harrak janik dagoela. Bere barrunbeak esaten diona. Zer zegoen eliz barrunbe hartan? Sartu ginen oholez itxitako barrunbe batean. 2 iz. Gorputz bateko barne-hutsunea. Giza gorputzeko sabel barrunbea. Digestio barrunbea. Sudur barrunbeak. 3 (Denborazko testuinguruetan). Zer probetxu duzu gauza horiekin, baldin dena utzi behar baduzu egun gutxiren barrunbean? (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    barrunbe.

    Tr. Atestiguado fundamentalmente en la tradición guipuzcoana, ya desde Larramendi. Hallamos barrunpe en Iztueta (que tbn. usa barrunbe), Mujika y Uztapide. En en DFrec hay un ej., de barrunpe . (G-azp-to; Lar, H), barrunpe.
    Interior, parte de dentro. “Albergue, cubierto, resguardo de casa, venta, &c, etxa barrunbea, atarbea ” Lar. “Albergar, hospedar, acoger, etxa-barrunbea, atarbea eman, barrunbean, atarbean artu, sartu ” Ib. ” Barrunbe guzia egosi egin zaio (G-to), se le ha carcomido todo el interior” A. ” Etxe orrek barrunbe ederra du (G-azp)” Gte Erd 43.

    (Fig.).Espíritu, alma; conciencia.

    Interior del cuerpo; estómago, tripa.

    Recinto, local. “Techo, techado, barrunbea ” Lar. “(A la) inclemencia, etxakanpoan, barrunbez kanpoan ” Ib. “Aquartelamiento, gerratarien ostatua, etzauntza, barrunbea ” Ib. “Cobertizo” Ib

    Informazio gehiago: barrunbe (Orotariko Euskal Hiztegian)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [norberaren barrualdea]: barren, barru    

    [barrua]: barne, barren, barru, barna jas., barrun g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. interior, espíritu, alma, conciencia (2) iz. cavidad; hueco; interior (3) iz. albergue, cubierto, resguardo, techado; recinto (4) iz. (Biol.) cavidad
    fr (1) iz. intérieur, esprit, âme, conscience (2) iz. (Biol.) cavité
    en (1) iz. cavity (2) iz. [leku estalia] cover, shelter
    port (1) iz. interior, espírito, alma, consciência (2) iz. cavidade (3) iz. abrigo, coberto, abrigo

    Testuinguruan

    Bere barrunbeak esaten diona. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:04 pm on 2021/09/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    irenster 

    Irensteko zorian.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    IRENSTER. A punto de tragar. Itsasoa gaitz zen eta bietan irester gintuen. Prop 1886, 245.

    Sinonimoak: iz.

    [irenster] : irenstear

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es a punto de tragar
    fr sur le point d’avaler
    en about to swallow
    port prestes a engolir

    Testuinguruan

    Itsasoa gaitz zen eta bietan irenster gintuen. Prop 1886, 245. (mold.)

     
  • Maite 11:04 pm on 2021/09/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    laba 

    iz. Harri urtua, sumendietatik ateratzen dena. Sumendiaren laba. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    laba. v. 1 labe; 2 lau.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [laba]: laba (Geol.).

    [laba]: e. labe

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Geol.) lava
    fr iz. lave
    en iz. lava
    port iz. lava

    Testuinguruan

    Hamar lekutatik irteten ari da laba. [berria.eus]

     
  • Maite 10:36 pm on 2021/09/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    mihuri 

    iz. Ipar. g.er. Bihia, alea. Mahats mihuriak. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    mihuri. v. mihauri.

    mihauri.

    1. (L, B; Lar, H (+ miauri)), mihuri (BN-mix-baig; VocBN ), muhuri (S; Casve), miauli (AN-gip), minauri (B; A), mirauli (G-to, AN-gip), minaurri (B), miaurri (B), miauldi (B). Ref.: A (miauli, miauri, minauri, mirauli, mihuri, muhuri); Lrq (muhuri); Izeta BHizt2 (miauri) . Grano (de frutos). “Abierto, la castaña, nuez y otras frutas cuando llegan a tal sazón, miauria ” Lar. “Grano de castaña. Miaulitan dago, está desgranándose” A. “Grano de castaña. Miauri oiek bildu. […] Miñauriek bildu zakure ” Izeta BHizt2. “Grain (fruit)” Casve. Mindegia egiterakoan hezkurra eta gaztaina mihauria buztantzera uzten dira. Dv Lab 339. Aihena halere haboroetan untsa lilitü da, morkhuak eta muhuriak untsa hazi. ArmUs 1900, 72. Mahats-morkho batetan zer ikhusten da? Bi gaiza: muhuriak eta muhuri-lothgiak, xankhoak. Eskual 17-11-1905 (ap. A). Xiruli, / xirula, / negu bethean mihuri, / xoxoek huntzan uztaila. Ox 132. [Aasea] beresietan miauri edo gaztaña landarakaz estrabeak egin eta gero onekaz otzarak, zaranak eta otarrak egiteko egokia da. Onaind EEs 1931, 55. Nola mahats mihuriak molkoan. Gatxitegi Laborantza 164. ” Mihauria, miauria, châtaigne, noix que se détache de son enveloppe et tombe de l’arbre. Gaztaña mihauriak eztira izaten ohi hoberenetarik, les châtaignes qui tombent de l’arbre sortant de la bogue ne sont pas d’ordinaire des meilleures” H.

    2. Hollejo” Lar. “Il se dit encore de l’enveloppe elle même qui reste sans le fruit” H.

    3. ” Mihuri (Sal), pequeñito (se dice de las pulgas). Kuso-miuri bat ” A.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [alea]: ale, bihika, bihi Ipar., grano Heg., garau Bizk., pikor Ipar./Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) grano [de los frutos]
    fr iz. (Ipar.) graine [de fruits]
    en iz. (Ipar.) grain [of the fruits]
    port iz. (Ipar.) grão [das frutas]

    Testuinguruan

    Mihauri aunitz bildu ditugu.

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel