Updates from Maite Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 9:39 pm on 2021/06/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    atxeter 

    iz. Ipar. g.er. Sendagilea. Jan eta hotz, ez da atxeterra poz (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    atxeter. Etim. En último término de lat. archiater . (S ap. A; SP, Gèze, VocCB ; ax- SP, Dv, H, A). Médico. “Atxetera (O), médecin. Midikua, dotora” SP. “Aberen atxeterra (S), albéitar” A. La forma con fricativa que traen Duvoisin, Harriet y Azkue se debe a su interpretación de la grafía <-x->, ambigua en Oihenart. Penak handi badituzu atxeterrik aski duzu / Sarri sendoturen zira larruiori oso duzu. E 190. Zauri baninz larruian bada atxeter herrian. Ib. 190. Ian eta hotz, ezta atxeterra botz. O Pr 258. Atxeter zekeneti, abokatu goseti, eta partida bien konseilu deneti, begira adi nola asaieti. Ib. 488. Ez min guziegatik atxeterretara, ez iharduki orogatik auzitara. Ib. 589. Ezi balitu Iainko-atxeter / […] / Izenez Phebus daritzanak, / Hartan egin ber’ esku-lanak, / Eta luen ikertu eta lotu, / Segur da zatela sendotu. O Po 52. Atxeterrek janerazten die zunbait aldiz barazkal aitzinian khorpitzetik liberazteko. Ip Dial 11 (Dv midikuek, It eruskiñak, Ur osagillaak). Ahal den aldi oroz behar da deithu aberen atxeterra. Ib. 80 (Dv, It, Ur abere sendatza(i)lle). Atxeter bat degu emen, mediku bat, oiukirik parragarrienak erdi frantzes erdi euskeraz ematen dituen gazte buru-arin bat. A Ardi 89s. An batzu begi-sendatzaile, bestetzu ortzaginlari, bestetzu barneko eritasunen atxeter (osagile) omen. Zait Plat 13.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [sendagilea]: mediku, osakin, sendagile, sendakin, osagile Bizk., bedezi Zub., sendalari g.e., osalari Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Ipar.) médico, -a
    fr iz. médecin ; toubib (fam.)
    en iz. doctor
    port iz. doutor, -a

    Testuinguruan

    Jan eta hotz, ez da atxeterra poz (esr. zah.). (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 6:23 pm on 2021/06/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    ziztatu 

    ad. ziztatu, zizta/ziztatu, ziztatzen || 1 du ad. Ezten batez edo zernahi gauzaki puntadunez zulatu. Ik. ausiki1 2; heldu1 11. Akuiluaz idia ziztatzen. Arantza zorrotzek erruki gabe ziztatzen gaituzte. Ziztatzen zion bihotza gabezia horrek. Lotan nengoela suge batek ziztatu ninduen. 2 du ad. Xiringa baten bidez, sendagai bat gorputzean barneratu. Ik. xiringatu. Bihotzari laguntzeko, sendagaia ziztatuko diogu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ziztatu. Tr. Entre los vizcaínos es escaso (sólo hallamos algún ej.moderno). Hay part. zizta en Loramendi. En DFrec hay 2 ejs.

    1. (G-goi, AN, BN, S, R), sistatu (AN, BN; VocBN , Gèze, Dv, H (s.v. sastatzea)), zistatu (Lar), ziztetu (B), siztatu (BN), tsistatu (Gèze), tzistatu (S; Gèze, Dv (S), Foix ap. Lh.). Ref.: A (sistatu, siztatu, tzistatü, ziztatu); Izeta BHizt2 (ziztetu).
    Punzar, pinchar, picar, aguijonear (sentidos. prop. y fig.). “Donner des coups avec une arme pointue” VocBN. “2.º […] punzar. Zizta zak bei ori akuillo orrekin, punza a esa vaca con ese aguijón, […]; 3.º (G-goi), acribillar. Azak oso ziztatuak dauzkagu aurten, este año tenemos las berzas completamente acribilladas” A. “Pinchar. Ziztetu ta odola purrusteka” Izeta BHizt2.
    Egia delakoz latz, nekez dügü nahi ezagütü, argi denian dügü maite, ta harez lotsa zistatzen dianian. Egiat 195. Hantik orai izkontzia elhorri adarraren pare; ez jakin nontik hari loth, alde güzietarik dialakoz txistatzen. Ib. 107. Orratxikin bátes zistátzen egótea báti gau ta egún guzián. LE Doc 280. Zistatzen ta zilatzen du tela orratzak, baña zistatus ta zilatuz aisatzen du bordadura . (306). LE-Ir. Uli-muki batek haiñ du tormentatzen, / ehun tokitan sistatzen. Ib. 300. Eltzo pozoindunek eta bertze asko marmutzek sistatzen dituztelakotz egiten dute hori. Dv Dial 42 (Ip tzistatzen dütielakoz; It zulatzen, Ur zulatuten). Arrantze askok sistatu. Dv LEd 117. Sistatzen, zaurtzen, odoztatzen zituen bere hitz zorrotz eta ozpinekin protestanten bilkhuia galdu eta ozarrak. Hb Egia 116. Gure aztuera eta traizioz zistatutako Biotza. EE 1884a, 573.
    ( s. XX.) Egia da naigabetasunak ta atsekabetasunak zistatzen […] duana. Kortazar Serm 277. Jon Doni Petriren bihotzari kontra, bizar handi harek sistatzen ninduela! Barb Sup 16. [Ezkurño batek] jauzian jautsiz, xuxen xuxena, / sistatu zion sudur gizena. Ox 117. Nere mutilla balaz ziztatuta ikustean. Or SCruz 104. Zuei aragiek ziztatzen ditizuen akullo orietan. Or Mi 77. Ziztailluz eriotza ziztatuki erlearen indarra ta eztiaren funtsa yakin nai duzte? Ib. 31. Adarretarik tiratzen, / akuluttoaz sistatzen. Etcham 190. Jauna, segur [erle-ume] guziak lehertu ditudala. –Zertako? –Sistatzen baininduten. Barb Leg 64. Zizta du ta, ene! Odol-ttantta atera. Loram 132. Otsa maiztu-ala, / gezi urdiñek / ziztatua dakus / illuna Gaztek. Ldi UO 29. [Odolkiak] pertzean sar, irakin, orratzaz ziztatu. Or Eus 138. Beatxingarra du ziztatua. Ib. 314 (ref. al picotazo de una culebra). Leengo naigabealdiak ziztatzen zioten berriro kolko-barrena. TAg Uzt 150. Lotan nengola suge batek ziztatu omen niñun. Amez Hamlet 43. Zakhur zahar bat errekan. / […] / Noizean noiz, arrantzaleen / hamu tzarrek sistatzen zuten. Mde Po 57. Sasietako elorriek alde orotarik sistatzen zuten. Mde Pr 165. Hartaz [txirristaz] norbait ziztatzen zuelakoa egin zuen gero, eta norbait hura hilotz erortzen zelakoa. Ib. 135s. Sistatzen zion bihotza gabetasun horrek. Mde HaurB 49. Zuk ziztatzen zenun [nire anima] zauri giñarrean. Or Aitork 134. Leiatsu, azkor, urrun-miñez, zeregin gorrien akullu errukigabeak ziztatuta bezela. Erkiag Arran 84. Idiak oihuz eta, halabeharrean, gorphutzean ziztatuz dira abiarazten. Larz GH 1960, 230. Oin-azpiko zana ziztatzea odola izuri dezan. Ibiñ Virgil 103. Likori-ren oroitzapenak, ordea, biotz guzia ziztatzen dio. Ib. 62. Aren biotza kezka larriak ziztatuko zuan arrazkero gau ta egun. NEtx LBB 27. Pantxo, zertako duzu mustatxa beltx hori? / Zer probetxu dakarken erradazu niri: / musua emaiten duenetz sistatzen, / ala xoilki kilikatzen? Nazabal “Neskatxa kuriosa” (ap. DRA). Makilaz sistatzen, lehertzen, iraultzen, puskatzen. GH 1970, 379. Hari desberdindun zainak ziztatzen. MEIG IX 123. (en colab. con NEtx) (Ref. a los ojos, etc.)
    Susmo txar batek ziztatu zion une artantxe Balendini begitartea. TAg Uzt 143. Odei beltz izugarrien artetik, itxaropenaren irriñoak ziztatu zion begininia. Ib. 128. Lañopetik ustegabe begininia ziztatu digun argizpia bezela. Ib. 285. [Irudi] berri batzuk ziztatzen zioten orain irudipena. Ib. 256. Zuek, suge-biperak, bati sista, bertzeari asiki ari zineztelarik. Barb Sup 123. Mando batekin auzi, / asto gainerat jauzi; / buztana latzek hezi; / hau sista, zera jasta… Ox 118 (ref. a la mosca). Golkoan emaiten du [erle-umea] beraz Jon Doni Petrik, eta berehala, oihuz ere hasten: Atx! Denak sista ari zaizkit! Atx! Barb Leg 64. Animar, tentar, azuzar. “Tenter” Lh. “Sistatzen ari dira pilotaria (BN-arb), pelotariari aupaka ari zaizkio (G-azp)” Gte Erd 14.
    Inguruan ari zeizte haurrideak, aitak, ezagunak, sistatzen: –Emazie hor, zerri gorriak! Jo gogotik! JE Bur 31. Zirikaldi edo tentazioak izatea ez da, ba, pekatua. Irabazpide askoren itturburua da zirikaldia. […] Jaungoikoari atsegingarri zitzaiolako, zirikaldiak zu ziztatzea bear izan zan. Inza Azalp 149. Aizatu ta ziztatu ta zirikatu zuen gazteen arteko asarrea. TAg Uzt 49. “(R), sajar” A.

    2. Fulminar, ziztatu” Lar.

    3. Apuntar, clavar (los ojos…). Amaren altzotik aldegin nai zun egiñalean eta eriz itsas-zabala ziztatzen zun. ‘Elle faisait signe’ . Or Mi 146s. Illunabarrez, Migel ageri / Anbuleteko egira; / lênik begia zuzen zizta du / Gerriederren kabira. Or Eus 89. Begi oiek begi ôtan / zizta naute. Or BM 30. Begi oriek ziztatzen dutenak, nabari baietz, piperrak aosapaiari dagion min errea. TAg Uzt 45. Begiak zenbat eta geiago ziztatu, Xalbaten tankera biziagoa billatzen baitzion. Etxde JJ 241. Arrotzaren begietan bereak ziztatz. Ib. 244.

    4. Clavar. Otzean eztena sistatzea erabaki zun, au izaten baitzan bere osabarentzako ezin eramanik aundiena. –Zu, nunbait –ekin zion ozpinkeriz illobak– nire inbiditan zaude. Etxde JJ 13. Listorrak egualdi sargoritan gaiztoz anpatuta jarri oi diran bezela eztena nori ziztako. Ib. 181. Izangabeko gaiaren barnean ziztatzen den arantza zimurtsu inguruan. “Cada rugosa espina plantada en lo inexistente” . MEIG IX 119. (en colaboración con NEtx)

    5. Inyectar (una sustancia). Sendagaia ziztatuko diogu. NEtx Antz 97. Zaiñetan eta arterietan kimika gaikiak sistatzen zituzten. Etxde Egan 1961 (1-3), 95.

    6. Picar (un pez), morder (el anzuelo). Ez zekiat ze arrai ote dan oraintxe amua ziztatu dun ori. AGoen Agurea 49.

    7. siztatu. (Sust.). Bordado. Gona motz urdiñak ere, urrezko siztatuekin. Anab Don 130.

    XIXTATU (BN, B; VocBN, Dv, H; txistatu BN-ciz-baig, Sal, S; xistatu H (s.v. sastatzea), VocB; xiztatu BN; xixtetu B; txistetu AN-ulz). Ref.: A (xixtatu, xiztatu, txistatu); Lrq (txistat); Satr VocP (xixtatu); Iz Ulz (txistétuz); Izeta BHizt2 (xixtetu). Pinchar, punzar, picar, aguijar (sentidos prop. y fig.). “Enfoncer une arme pointue dans un corps” VocBN. “Piquer avec une petite pointe” Dv. “Medikuak aunditsua xixtatu zitan bezain laster, nere oiñazeak gan zituken (B), en cuanto el médico me pinchó el divieso, […]” A. “Txistatu: 1.º sajar un divieso, una ampolla; 2.º (Chaho), picar. Gizon auher hori, kabaleak bezala, txistatü behar dizügü; bestela erdoillak jan lirozü (S), tenemos que aguijonear a ese hombre perezoso, […]” Ib. “Pinchar; también azuzar” Satr VocP. “Txistétuz, pinchando. Nik main nionén zapaldi ederra sesiei t’etzitein txistetiko, yo hubiera aplastado bien el zarzal y no me hubieran pinchado” Iz Ulz.

    *Andre melindrosa desmaiatzen zena txistatzen bazue eri-punta orratxusteas . (322) LE-Ir. Xistatuz iskilinba batekin. ECocin 11. Zure eztenaz min egiten düzie, bainan hiltzen ziraie, hartaz txistatzen düzienian. Arch Gram 29. Hunek ezpata atheratü züen bere soltazaliaren txistatzeko. Ib. 90. [Zikiro-azpia] bezperatik beretik, baratxuri gordinez ongi xixta zazu beraz! Barb Sup 4. (Goostia ukaldika igortzen dituzte). […] –Barka diezaguzu soberaxko xixtatu balinbaditugu. Ib. 60. Niri aldiz etzautak [hotzak] minik egiten, ez eta ere xixtatzen larrua. JE Bur 121. [Anderaño Ulia] batto ausik eta bertze bat xixta, / badabila, ortzi eta ximixta. Leon “Karrosa eta ulia” (ap. DRA). Baionetekin erhainen xixtatzen hasi. Zerb Gerlan 88. Zure undar artikulu horrek merezi du errespotu. Xixtatzen ziela, xixtatzen! Gazte 1957 (Agosto), 7. Norbaitek xixtatu eta zuk jauzi egin bizi-bizia eman botaren errefera; eta gero biharamunean zure buruarekin: “ixilik egon banintz bederen!”. J. Idiek urhats bat ere ez egin nahi, jo zak eta oihu, xixta eta pusa. Herr 17-9-1959 1. Egiak, arrosak bezala xixtatzen. EZBB I 84. Xinaurrien gainean jartzen bazare, ez harri xistatzen bazaituzte. EZBB II 134.

    Estimular. *Badirela sobera lasterkari beren buruak xixtatzen dituztenak erremedio espres batzuekin, pikuraz edo pastillaz. Gazte 1953 (Julio), 4 (ap. DRA). Haranek trenkatu du kintze ederrik bainan esku eskuinetik arrangura izanez, ez du arras usaian bezenbat xixtatu pilota. Herr 15-12-1960, 3.

    Puntear, coser. *Dena lili gorrail, matalaz perde batean xixtatuak bezala, berdin-berdina. JEtchep 43.

    Sinonimoak: ad.

    [ausiki]: ausiki egin, haginka egin, heldu, hozka egin, hozkatu, kosk egin, oratu, sastatu, ausiki Ipar., matxikatu g.e., mau egin Bizk. haur. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. punzar, pinchar, azuzar (2) du ad. [intsektuek] picar
    fr (1) du ad. aiguillonner, inciter, exciter (2) du ad. [intsektuek] piquer, mordre
    en (1) du ad. [sartu] to prick, to puncture (2) du ad. [intsektuek] to sting
    port (1) du ad. punçar; injetar, picar (2) du ad. [intsektuek] picar

    Testuinguruan

    Astea hasterako, %50 ziztatuta

    COVID-19aren kontrako txertaketa kanpaina aitzina doa; erritmoari eutsiz gero, aurki Hegoaldeko herritarren erdiek izanen dute hartua lehen dosia. Immunitatearen gaineko dudak asko dira oraindik. [Berria.eus, Juanma Gallego eta Uxue Rey Gorraiz (2021-06-12)]

     
  • Maite 10:07 pm on 2021/06/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    zirkuitulabur 

    iz. Zirkuitu elektriko batean tentsio desberdineko bi eroale konektatzean gertatzen den intentsitate handitze bat-batekoa. Antza denez, zirkuitulabur batek eragin zuen sua.  (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Zirkuitu-laburra edo kortozirkuitua zirkuitu elektriko, gailu elektriko edo linea elektriko batetik korronte elektriko handiegia igarotzen denean gertatzen den akatsa da. Potentzial desberdindun puntu biren artean inpedantzia elektriko nulu edo txikiegia egoterakoan gertatzen da, eta orokorrean kalteak sortzen dira, batzuetan larriak izan daitezkeelarik.

    Zirkuitu-laburrak, orokorrean, korronte elektrikoa zuzenean fasetik neutro edo lurrera igaro daitekeenean, bi faseren artean zuzenean igaro daitekeenean edo korronte zuzeneko zirkuituetan polo batetik bestera zuzenean igaro daitekeenean gertatzen dira, bidean kargarik aurkitu gabe. (Jarraitu irakurtzen)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Elektr.) cortocircuito
    fr iz. court-circuit
    en iz. short circuit
    port iz. curto-circuito

    Testuinguruan

    Aitaren lanparak jaia eten zigun une batez, zirkuitulabur bat egin eta argirik gabe utzi gintuelako. [Anne Franken egunkaria, Anne Frank / Josu Zabaleta (Erein, 2004)]

     
  • Maite 11:33 pm on 2021/06/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    basapiztia 

    1 iz. Piztia. Gizasemeak basapiztien antzera biziko dira etenik gabeko borrokan. Basapiztien erpea. 2 iz. Jendetasunik gabeko pertsona. Ik. basakristau. Tabernaria bihozgabe bat zela, eta irundarrak basapiztia batzuk. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    basapiztia. basapizti (G-to), basapisti (G-azp, AN-larr), basopizti (V-arr). Ref.: A (basapizti , basopizti); EAEL 90; Gte Erd 167. Animal salvaje; fiera. “Alimaña, animal dañino” A. v. basabere. Basa piztien antsia eta orroa beldurgarriak. Arr GB 48. Basa-piztiak besterik egundaño iritxi etzan toki izugarri batera sartu. Ib. 39. Baso piztien bildurtzake. Ag G 133. Al izatea eman zioten lurreko laurden gañean gizakiak ezpataz, gosez, izurriz ta lurreko basapistiz iltzeko. Ol Apoc 6, 8 (Ker basapiztiz, IBk basapiztien bitartez; Lç basa bestiez, He bestiez, TB basa animalez, Dv basabereez, Ur (V) pistijakaz). Nori otu lekiyo Barakaldoko Desiertuen bixi leitezela basapistiyek? Kk Ab II 152. Basa-piztijak baño bixi ezin lettekezala zirudijan mendi latz eta oiantsu batera eldu ziran. Otx 105. Gizasemeak basapiztien antzera, eten bako burrukan ibilliko dira. Eguzk GizAuz 191. Arrano, bele, putre ta basa- / piztien bizilekua. SMitx Aranz 84. Ez bildur izan arkaitz-arteko / basapiztien erpea. Ib. 28. Izan ere, Etxahunian, eiztariak esiturik duten basapiztia bezala bizi zen. Etxde JJ 183. Gorroto ta txarkeriak esitu ezpaniñute basapizti gaizkin baten antzo. Ib. 245. Basa-piztia> aukeran darabilen zaintzaileak bere esanetara dakarrenez, Atenaiko erria orrelaxe zerabilten sasi-iakitun aiek. Zait Plat 124. Onen iritziz, leen-gizonak basa-piztiak bezala bizi ziran bakartadean. Vill Jaink 186. Basa-piztiez ez izu. “Ni temeré las fieras”. Gazt MusIx 181 (Or ib. 197 piztien bildur gabe, Onaind ib. 203 ez ni piztien bildur). Ari zor diote giberriek, abelgorriek, gizonek, basa-pizti mota guztiek bakoitzak sortzerakoan iasotzen dituen bizi-indar izkutuak. Ibiñ Virgil 112. Basa-piztiaz inguratuak. Auspoa 77-78, 292. Mendiko basa-pizti bat bezin zauli. Ataño TxanKan 91. En DFrec hay 3 ejs. Animal, bruto (ref. a personas).
    Nongua da, ostera, etxebarruko egin gura yakun basapizti au? Ut ortik, auntzak jagoten mendira! Otx 146. Baña ari basapiztiaren atzaparretan erortzen utzi baño len. TAg Uzt 168s. Nola utzi ainbeste maite zuen Malentxori basapizti gaizto arien atzaparretara joaten? Ib. 188. Ikastolarik gabe ba-genitu / gure erriak, gure erriak, / basapizti biurtuko lirake / gizon guziak, gizon guziak. NEtx LBB 311. Guk basapiztiak esaten genien besteei. BBarand 76.

    Sinonimoak: iz.

    [piztia]: basabere, basihizi, larrabere, piztia, patari Bizk., basanimalia Ipar. g.e., bestia L-BN zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [animalia] animal salvaje, bestia, fiera (2) iz. (hed.) [pertsona] bruto, -a, bestia, animal, salvaje, fiera
    fr (1) iz. bête sauvage, fauve (2) iz. (hed.) [pertsona] brute
    en (1) iz. [animalia] wild animal, beast (3) iz. [pertsona] beast, brute, animal
    port (1) iz. [animalia] animal selvagem, besta, fera (2) iz. (hed.) [pertsona] bruto, -a, besta

    Testuinguruan

    Ez nauk hain basapiztia, badiat nire bihozñoa. [Ihes betea, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2006)]

     
  • Maite 10:50 pm on 2021/06/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    ehunki 

    1. iz. Mendea. 2. iz. Oihala, ehun zatia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ehunki.

    1. (Lar, Añ, H), ehungi, egunki. Siglo. v. mende. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX hasta mediados del XX en textos meridionales. En DFrec hay 2 ejs. Ez eunki osuan, / ez ogei urtian, / baizik eta Paskuak / etorri artian. Bil 30. Eunki onen asieran. Zab Gabon 85. Gizaldi bitan izan bazara / zeru lurretan andia, / eunki danetan izango zara / gure gomutagarria. AB AmaE 197. Egunkiaren egunkietan / beti iraungo dubena. B. Elizondo Eskual 14-7-1911, 4. Kistardiko lenengo eungian. Arriaga Lekob 5. Amairugarren eunki edo siglotik asita badituzte liburuak. Ldi IL 163 (164 eungi). Lenengo iru mende edo eunkietako kistarrak. Eguzk GizAuz 77. Eunki batzu barru lurra jo zun [Alostorreak] . Etxde AlosT 106. v. tbn. Brunet Lc 18, 30. Sor Bar 70. Otag in FrantzesB II 127. EE 1884a, 311 y 1885a, 458. Ezale 1899, 6a. J. Apraiz (eunki-urrun; ap. Alzola Atalak 143). Goñi 82. Ayerb EEs 1912, 49. EEs 1913, 193 y 1917, 136. Zink Crit 19. LEItz 87. ArgiDL 164. Etxeg Itzald II 163. Inza Azalp 94. Kk Ab II 164. JMB ELG 104. EA OlBe 34.

    2. Céntimo. v. ehunen. Amabireun, ogeta amabi makur eta ogeta amazortzi eunki edo zentimotan. Ezale 1898, 219b.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gizaldia]: gizaldi, mende, ehunkida g.e.    

    [oihala]: ehun, oihal, tela Heg., sorki g.e., estofa Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. siglo
    fr iz. siècle
    en iz. century
    port iz. século

    Testuinguruan

    Ehunki bat. Zorionak eta bejondeizula!

     
  • Maite 9:59 pm on 2021/06/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    mangazio 

    iz. Nekea, ahultasuna. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    mankazio. mangazio (G-azp). Cansancio, debilidad.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [nekea]: nekadura, unadura, kantsakizun

    [ahultasuna]: ahuleria, argaltasun, indargabetasun, makaltasun, ahuldura Ipar., ahulezia, herbaldura Ipar., herbaltasun Ipar., histura Ipar., mendretasun Ipar., erkintasun Bizk., kadentasun Bizk., makaleria Bizk., ahuldade Gip., kaden jas., flakia Gip. beh., erpiltasun Ipar. g.e., flakezia Ipar. g.e., flakotasun Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cansancio, debilidad
    fr iz. fatigue, faiblesse
    en iz. tiredness, weakness
    port iz. cansaço, fraqueza

    Testuinguruan

    Desafio horrekin herri kirolak deitu ohi diren horiek —bada hitz hori erabiltzearen kontra dagoenik eta ulertzekoak dira arrazoiak— hedabideetan hizpide izan dira egun batzuetan, eta erakustaldiaren biharamunean, mangazioa gorputzeko atal guztietara zabaldua zuela aitortu arren, baita azkazaletara ere, zintzo eta tente agertu zen Arria V.a ETB1eko Biba zuek! saioko platora, Maddalen Arzallus eta Xabier Sukiaren galderei erantzuteko pronto.. [Ikusteko baino entzuteko nahiago, Juan Luis Zabala (berria.eus, 2021-06-09)]

     
  • Maite 10:58 pm on 2021/06/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    haizu 

    ez haizu izan da ad. Ipar. Zilegi ez izan. Noizdanik ote da hori ez haizu? || Angeluko serora guztiak berdin: ez haizu inon eskola ematera.

    haizu izan 1 da ad. Ipar. Zilegi izan. (Aditza hirugarren pertsonan). Zotzetik da ziria, hazitik bihia; gezurra lege bada, haizu da gaizkia. Gezurrak haizu ziren. Neurriz kanpo hitz egitea inorentzat ez da haizu. Eskolan ez dela haizu euskaraz katixima. || Ala ez naiz haizu nahi dudanaren egitera?: ala ez zait zilegi nahi dudana egitea?. 2 zaio ad. Larunbata da, ez zaizu haizu ohea eramatea.

    haizu utzi Ipar. Baimendu, onartu. Debekatu zituen erlijiozko antzerki oro, besteak haizu uzten zituelarik.

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:

    [haizu] : ik. zilegi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. lícito, -a; permitido, -a
    fr adb. licite, permis ; libre
    en adb. licit; allowed, permitted
    port adb. lícito, -a; autorizado/a

    Testuinguruan

    Neurriz kanpo hitz egitea inorentzat ez da haizu. (Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 8:17 pm on 2021/06/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    atx 

    interj. Mina, ezustea edo nahigabea adierazteko hitza. Atx!, azken puntu hori ez bide da iduri lukeen bezain zuzen. || atx egin Intziri egin; kexatu. Min duenak atx egiten du. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    atx.

    1. (AN-gip, B, L, BN, S, R; VocBN , H). Ref.: A; Lh; Gte Erd 8. Exclam. de dolor. “Cri annonçant une souffrance, une douleur” VocBN . “Aïe! (cri de douleur)” Lh. “Min eman didazu! atx! (AN-gip, B, BN-arb-ciz-lab, S)” Gte Erd 107. v. 1 otx.
    Kopetara hor zaio / hezkur bat erortzen. / “Atx!” dio, “zerk nau hola / ni atzarrarazten?…”. Zby RIEV 1908, 761. Ahal duen bezala berriz xutitzen da eria, lagunari diolarik: Etzakiat baa… oi, atx, atx, eta sabela thorra. Ox 198. Oxalde, sabelari bi eskuz lothua, atx> eta aika. Ib. 197. Garrasika ari zen: atx, atx, ai ei! ai, ei!, gune zauritua gatz eta ozpinez bortizki torratzen zakotelarik. Zub 64. Etzakiat baa… Atx! Denak sista ari zaizkit! Atx! “Aïe!” . Barb Leg 64. (AN, L, BN-mix, S, R; H). Ref.: A; Lh. Exclam. de sorpresa, disgusto, etc. “¡Ca! de ningún modo! interj. de incredulidad” A. “(S), cri d’admiration. Atx! hou! (S), diantre!” Lh. Ken beraz; ken Errepublika… Nahi ez dutenen gatik. Atx, jaun minixtroa… HU Aurp 84. Atx!… Zer duzu? Buruan hatz, ez dea hala? HU Zez 86. Zertako ez dudan aire berean kanporat igortzen? Atx! Hori bertzerik da! Ongixko mainatzen nau gero! Barb Sup 151s. Bearrik lotua zegokela! Pasatzerakoan, nere kolkora: atx! oraintxe katea autsiko balikek… gaxo Erramun! TP Kattalin 181. –Atx! debrien arima! Erramun, hire ezpainetatik entzun ditanekin, badiat aski eremu madarikatu hek higuintzeko bizi nizeno. Zub 51. Atx! azken pondu hori ez bide da iduri luken bezain xuxen. Lf in Zait Plat XVI. Atx… Sobrasko erran diot… Larz Senper 54 (Vill ‘kontxo’).

    2. (Sust.). “Cri de doleur” Dv, que cita el ej. de Laph. Hainbertze orratz sistetan atx bat ez zuen egin gure sainduak. Laph 242. Bertzen minak atx guti. EZBB I 68.

    3. “2.º (V-m, R), interj. para llamar al cerdo. 3.º (Vc, G-goi), interj. para hacer retroceder al ganado” A.

    ATX EGIN (BN-baig, Sal, R ap. A). Decir ¡ay!; quejarse. “Ansia, anhelo. Atx egin (Sal, R), quejarse de dolor. Min duenak atx egiten du (Sal, R), el que tiene dolor suele hacer (decir) ¡ay!” A. “Min duenak atx itten du (AN-ulz), quien se queja es porque le duele” Inza Eusk 1928 (II), 102. Ta etxe zarragaitik atx egiñez iñoan: Etxe onen zoritxarra edo dok. Illuna ta tristea dok. “Quejándose” . Or Tormes 85. Eta minbera denak atx egiten… Larz Senper 100.

    ATX EGINARAZI. Hacer gritar, hacer quejarse. Hitz horiek itze batzu irudi sartzen ziren Frantsesen beharrietan, lehenik “atx” egin-arazten ziotela. “Lui faisaient faire d’abord ‘aïe!” . Ardoy SFran 104.

    ATX ERAGIN. “Atx eraginen diot, je lui ferai crier aïe” H.

    Sinonimoak: interj. Ipar.

    [ai!]: ai, aiei, ene, ene bada (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es interj. expresión utilizada para expresar asombro, sorpresa, dolor, etc.
    fr interj. expression utilisée pour exprimer l’étonnement, la surprise, la douleur, etc.
    en interj. expression used to express amazement, surprise, pain, etc.
    port interj. expressão usada para expressar espanto, surpresa, dor, etc.

    Testuinguruan

    Atx! – kexatu zen Imanol. [Ortzadarra sutan, Fernando Morillo (Elkar, 2003)]

     
  • Maite 10:52 pm on 2021/06/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    askazi 

    1 iz. Ahaidea. Bertze bat ere badut ezin ahantzia, sortzez ez izan arren gure askazia, umezurtz gelditurik gurekin hazia. 2 iz. Leinua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 askazi.

    Tr. Usado por autores septentrionales (en su casi totalidad bajo-navarros y suletinos) y roncaleses, lo encontramos tbn. en Mendiburu y, modernamente, en Ibiñagabeitia y Aresti. Debió ser usual también en áreas más occidentales, a juzgar por su aparición en canciones y relatos recogidos por Barandiaran en algunos puntos de Vizcaya y Guipúzcoa; cf. infra ejs. de JMB Mund .

    1. (BN-lab-ciz-mix, Sal, S, R; VocBN , Gèze, Dv, H), azkazi (R; Lecl (-kh-), Sb-Urq (-kh-), VocCB , H), askasi (SP (que cita a O)), azkasi (BN-ciz-mix, Sal, S, R), haskazi, askatze (Sal, R). Ref.: Bon; VocPir 152; A (askazi, azkasi, aizina, burzegi); Lrq; ContR 531; Iz R 285; Gte Erd 250. Pariente. “Cognatus. Pariente. Parent” Sb-Urq. “Parent” VocBN, Gèze. “Banian zerbait aizina deuri oilten zaitadala, askazia bainion” (R) A s.v. aizina. “Ez dut horren askazirik ezagutzen (BN-lab), familia eta askazien mezak (BN-ciz), askazi-adixkidek salan ürhentü die besta (S), aphezaren askazi zen” Gte Erd 250. v. ahaide.
    Arnega ezazuei […] aitaz eta amaz eta azkazi [en otra vers. askazi] guzuez. (Valle de Roncal, 1569). ConTAV 5.2.3. Eta arima haur beharrian ezpadago, aplikatuko daroztegu huntarzun hok, hunen askasi, ezpa ahaideren arimarik beharrenian daudezener. FPrBN 21. Beharrak izurriaren mañak . <manac> ditu: askazi-adiskidez gabetzen gitu. O Pr 82. Egizu so bat zure aitzinian ioan diren zure askaziak, adiskidiak eta zure ezagutiak. Tt Onsa 41. Haren askazi, edo beste arima beharretan direnegatik. FPrS 31. Hen berthüte ederrena dela, bere aita amen, askazi eta gehienen manü pian bizitzia. Bp II 36. –Noren behar dügü güziz othoitü? –Nork bere askazi, adiskide, eta honkigilen. Ib. 127. Adio erraiten zien aberastarzüner, kargier, uhurer, eta askazier orori. Mst I 18, 3. Natürak plazer hartzen dü, adixkide eta askazi hanitx ükheitiaz, etxe hunetik. Mst III 54, 6. Guraso moldakaitzetatik, aurride, senide edo askazi mukerretatik, auzoko gaistoetatik edo edozein beste saiets edo alde on edo gaistotatik. Mb OtGai 9, 78. Utzia bere dizipuliez eta azkaziez. AR 159. Etzuzun Ama Birjina hainbeste denboraz egon Seinta Elizabethen etxen haren askazi eta adiskide zelakotz xoilki. Ib. 382. Hügüna askazien artian. Egiat 223. Ez dute jende handiek beraz zeren gorritu / Gaztelu-dunen askazi direlakotz aurkitu. Monho 60. Ebiliren beitzira uhure handitan, / haren askazi nublen jauregi orotan. Etch 570. Etxandi Garindañe nin khexü bethi, / Haren amoria benin nik askazi. Ib. 640. Eztutuzie salduren / Askaziek utzi alhorrak. Arch Fab 171. [Zerbütxaria] Pierrak beharria muztü zianaren haskazi bat zen. EvS Io 18, 26 (Lç, He, TB, Dv, Leon, IBk, IBe ahaide, LE, Ol, Or aide, Ker senide). Bena askazi bezala bere boztarioaren erakusteko […], joan zen […] Elizabethen ikhustera. Ip Hil 77s. Txerkhatü zien auherki askazien eta ezagünen artian. Ib. 134. Eskualdunak nor eta zer garen / Ez dugu behar ahantzi: / Ekhialdeko jendaia zaharren / Ginela lehen azkazi. Zby RIEV 1909, 398. Eta azkazi eta adeskide anitxek egiten dei bazkariak xunto. Mdg. 137. Zerbait huntarzün ere, eta oro ützi, aitaren gainditik Tarban zütian askazier. Const 42. Erranik izan da, gizon kondenatuen askaziek borreroa erosten dutela. Mde Pr 77. Ugarteko lehendabiziko biztanleok […] Eskualdunen askaziak zirela uste izan dute jakintsu batzuek. Ib. 248n. Nunbaitik jina zen… Nehork ez dio behin ere askazirik ezagutu. Larz Senper 12. Iainkoen askazi maitea, Ioberen luzapen aundi ori! Ibiñ Virgil 43. Bertze bat ere badut ezin ahantzia, / sortzez ez izan arren gure askazia. Xa Odol 231. Jinkua diat aita, Andredena Mari ama, / Jandonahani gazaita, Jandona Petri kusi: / Horiek danak ditinau askazi, / loiten ahal diau ausarki. (BN-baig). Satr Ahaid 650. Anai-arreben eta askazien mina. Larre ArtzainE 325. Hizkuntzaren argia oparoago zabaltzen da ahaide hurbil eta urrutikorik aurkitzen denean, zenbait hizkuntza-familiatan gertatzen denez. Ez dugu guk horrelakorik, bakarka bait gabiltza oraindik ahaide eta askazi kontuan. MEIG VII 94.
    v. tbn. CatLan 89. UskLiB 24. CatS 126. Azkazi: CatS 16. Miembro de una casta. “Le había tratado de agote azkazia” (Pamplona, 1590) ReinEusk 90.

    2. (V-och, BN-baig; H), azkazi (G-goi). Ref.: A Apend; Satr CEEN 1969, 182; JMB At (azkazi). Parentela, conjunto de parientes; casta, linaje. “Race. Abrahamen azkaziakoa, qui est de la race d’Abraham” H. “Casta” A Apend. “Ascendencia, comunidad de sangre, parentesco” Satr CEEN 1969, 182. “Familia, parentela” JMB At. Españiak eremu hedatuak ditu / bi munduak erregek bere meneko tu: / zein da hetan komarka, non zure askasia / ez baita aiphatua eta handietsia? Dh in BertsZB 176. Inprudentzia eta banitate ariña / Hitzketeria eta kuriostasuna, / Ahaide hurbillak dire: / Haskasi [sic] bereko haur dire bedere. “Ce sont enfants tous d’un lignage” . Gy 257. San Benediten familia / Geroztik zein den hedatu! / Legegabeen askazia / Hark du jende on moldatu. Zby RIEV 1908, 610. Andra Geaxi: / Ekatzu nere orrazi; / Bestela galduko ittut / Zure ondorengo azkazi. (G-goi). JMB Mund II 60. Lanbreabeko etzanderea, / Ekasu nire iserea; / Ezpabe egingo dot sure askasia. (V-arr). Ib. 57 (cf. nota: “Askasia, askasie, azkazi, son palabras usadas sólo en esta leyenda”). Askazi> handi eta joria ziren Montresortarrak. Mde Pr 110. Madarikatu izan bedi, / zerorren askazia. / Ematen ezpadidazu / amaren artasia. Arti MaldanB 204. Gaineratiko Xiberotik arras desgune delarik, ez da harritzeko horko jendea ere poxi bat apartekoa baita, bai askaziz, bai jitez, bai euskalkiz. Lf in Casve SGrazi 15.

    3. “Askaziak, parents, père et mère” H. Han hasi ziren haren [Jesüs Kristen] desditxak eta haren askaziak bortxatü izan ziren haren eroaitera Ejiptarat. Bp II 32. –Non egon zen? –Nazaret Galileako bürgian bere askazieki. Ib. 33.

    2 askazi.

    (V-och ap. A ). Semilla, simiente. v. 2 hazi. Jakizu Perez, usteldu arren madaria, / Usteldu baga dagoan arte askazia; / Erein bedi au lur samurrean ta barria / Erneko jaku laster landara pozgarria. AB AmaE 460. Erein daiguzan guk bere euskal askaziak, / Iraun dagian euskaldun beti gure Erriak. Ib. 461. (Fig.). “(V-och), doctrina, enseñanza. Askazi txarra zabaldu dau orrek” A.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [ahaidea]: ahaide, familiarteko, senitarteko, haurride Ipar., senide Bizk., bernaje g.e., hurko Ipar. g.e., egoki Ipar. zah. pl.    

    [leinua]: enda, familia, leinu, kasta beh., hazi jas., adreri g.e., etxadi g.e., etxalde g.e., gizeli g.e., jatorri g.e

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. pariente (2)  iz. casta, linaje; raza; parentela (3) iz. semilla, simiente
    fr  iz. lignée
    en (1) iz. relative, relation, kin (2)  iz. lineage, stock (3) iz. seed
    port (1) iz. relative, relation, kin (2)  iz. casta, linaje; raza; parentela (3) iz. semilla, simiente

    Testuinguruan

    Ni hilen naiz / nire arima galduko da, / nire askazia galduko da, / baina nire aitaren etxeak / iraunen du / zutik.

    [Nire aitaren etxea, Gabriel Aresti]

     
  • Maite 11:14 pm on 2021/06/05 Permalink | Reply  

    burrunbari 

    adj. Burrunba egiten duena. Erle burrunbariak. Haien mintzoa, tupiki ozen eta txilin burrunbaria bezala, iraupen laburrekoa izango da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    burrunbari.

    1. (Dv, A). Retumbante, (lo) que hace un ruido continuado. “Tinniens, retentissant, qui fait du bruit par ostentation” Dv (→) A. v. burrunbatsu. Gizonen eta aingeruen mintzaia oroz mintza banintz ere, bainan karitaterik ez badut, soinu egiten duen kobre bat edo zinbala burrunbari bat iduri dut. Dv 1 Cor 13, 1 (Bibl zinbal burrunbaria; TB dunduritzen duen atabala, Ker arran-otsa, IBk ezkila tintilari, IBe ezkila tilintilari). Gizonen ta aingeruen izketa orotaz egiñarren, maitasunik ez banu, tupiki ozen ta txilin burrunbaria bezela nintzake. Ol ib. Yainko izentsu, Kadmeitar neskatxaren aintza ta Tzeu burrunbariaren kimu ori! Zait Sof 192. Haien mintzoa “tupiki ozen eta txilin burrunbaria bezala” iraupen laburrekoa izango da. MIH 41.

    2. (A). Alborotador, bullanguero. Beren solasetan burrunbari horiek egia eta gezurra nahastekatzen dituzte, jendea enganatuz. Herr 28-6-1962 (ap. DRA ).

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. retumbante, zumbador, -a, que hace ruido continuado
    fr izond. retentissant(e), bourdonnant(e)
    en izond. resounding, buzzing, humming
    port izond. retumbante, zumbidor, -a

    Testuinguruan

    Hondartzako moto burrunbari baten gainean, herriko mutiko gazte bat sekulako frustetan heldu zen. [Septentrio, Aurelia Arkotxa (Alberdania, 2001)]

     
  • Maite 10:18 pm on 2021/06/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    kinkun 

    adj. g.er. Sudur mintzoa duena. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kinkun. (L, B, BN-baig, R; T-L; khinkhun H), kinkon (AN-ulz). Ref.: A (kinkũn); Inza RIEV 1928, 153; Iz Ulz (kinkon).
    Gangoso. “Qui parle du nez” H. “Nasillant, nasillard” T-L. “Una persona que habla por las narices” Iz Ulz.
    Sudur-izki garbia, ez kinkuna. “Gangosa” . Or in Gazt MusIx 14. Erromako turutak aditzen ditu eta berehala, Turkoen soinu kinkunek emaiten diote arrapostua.GAlm 1952, 16 (ap. DRA).

    Sinonimoak: izond.

    [kinkun] : sudurkari (Elhuyar hiztegia )

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. gangoso, -a
    fr izond. nasillard, -e
    en izond. nasal, twangy
    port izond. fanhoso(a), fanho(a)

    Testuinguruan

    Halatan, sudur-ahots kinkun bat nagusitzen da nire atzeko jardun burrunbarian. [Zorion perfektua, Anjel Lertxundi, Alberdania, 2002]

     
  • Maite 10:05 pm on 2021/06/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    kun-kun 

    Sehaska baten zarata kulunkatzearen onomatopeia.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kun-kun. (Onomat. del ruido de una cuna al mecerse). Negarrik ez ba, ixo, ixo, / amatxok gero / biguin koxua / emango ta egin llo-llo. / Kun-kun, kun-kun. EA OlBe 29. Negar bikarka kun-kun / seaskaren otsa. E. Mujika in Onaind MEOE 839.

    KUN-KUN EGIN. Halagar. Edonor leia ditekek maitati izaten ta kun-kun egiten; adiskide xalo batek ordea gauza nekagarriak ere esaten dizkik. “To please and to flatter” . Izarraitzpe EG 1959 (1-2), 56.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es Onomatopeya del ruido de una cuna al mecerse
    fr Onomatopée du bruit d’un berceau lors du basculement
    en Onomatopoeia of the noise of a cradle when rocking
    port Onomatopeia do barulho de um berço ao balançar

    Testuinguruan

    Negarrik ez ba, ixo, ixo, / amatxok gero / biguin koxua / emango ta egin llo-llo. / Kun-kun, kun-kun. EA OlBe 29.

     
  • Maite 10:56 pm on 2021/06/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    zerki 

    iz. g.er. Gaia; izaki baten funts aldaezina. Zer direnetan lau zerki agertzen omen dira: ura, airea, sua eta lurra. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 zerki. Elemento; sustancia. Animaren belarritik sartzen dan itzaren xixtu au, zerki bat danez gañera, egien eta ixilgordeen agertzea darama berekin. Or QA 181. Zentzu bakoitza, berari dagokion zerkiari edo zergauzari luzaro erne egon ezkero. Ib. 130. Ez-iakin ni, gaitza gorpuzki zala ziduridan, ez nolanaiko zerki. “Non solum aliqua substantia” . Or Aitork 118. Kezka oro galdu nuan alare zerki ustel-ezin dan artaz. “De incorruptibili substantia” . Ib. 183. Maria Birjiñagandik olako zerkirik etzitekela iaio nedukan. “Naturam” . Ib. 119. Edonoiz […] buruan ditugu ta ain zuzen, buruan iraultzen dugunaren noraezeko zerkia (elementua) omen dugu. Zait Plat 59. Zer diranetan lau zerki agertzen omen dira, ura, eguratsa, sua ta lurra. Ib. 78.

    2 zerki.Una cosa regular. Zerki jan du, ha comido una cantidad regular (G-to)” Or Eusk 1926 (3-4), 45.
    Odolez ba du zerki orduko ixuria. “Ha despedido bastante sangre” . Or Eus 136.

    Sinonimoak:

    [zerki] : gai, osagai (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. elemento, parte constitutiva de algo; objeto, cosa
    fr iz. élément, partie constitutive de quelque chose; objet, chose
    en iz. element, constitutive part of something; object, thing
    port iz. elemento, parte constitutiva de algo; objeto, coisa

    Testuinguruan

    Unibertso hori makina perfektu bat zen, non ere munduko zerki eta zerkitxo bakoitza pieza bat baita, bere lekutxo jakinean finko, denak dena mugatuz eta denak denari eutsiz, dena lege aldaezin eternalek kudeatua. [Volksgeist – Herri gogoa. Ilustraziotik nazismora, Joxe Azurmendi (Elkar, 2007)]

     
  • Maite 11:19 pm on 2021/06/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    otzara 

    iz. Bizk. Otarrea, saskia. Bisigu eder bat zekarren otzaran. Buruan otzara banarekin. Galtzarbean itsasorako otzara zuela. Gizonak otzara estalkia jaso eta ogi zatia eman dio mutilari. Asto otzarak.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    otzara. 1. (V; Lar in Aq 1333, Mg PAbVoc , Añ (V), Izt 109r, Dv (V), H (V); -ea det., Añ (V); -ia det., Izt), otsara. Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; Holmer ApuntV; EAEL 142; Elexp Berg. Cesto. “Cesta, cesto” , “canasta”, “banasta” Añ. “Cesto en general, zarea, otzaria, propiamente cesto en que se conduce el pan” Izt 24r. “Ozarea [sic, sin duda por otz-] (Gar), panier” H. “Cesta de mimbre” Etxba Eib. v. otarre. Kizkiaz… otzarara. “Con el garabato… al cesto” . RGA 18. Gero [eskutaak] isten ditube otzaran kukustuta. Mg PAb 139. Iminten da lurra edo autsa otzara baten. Ur Dial 116 (It y Dv saski, Ip zare). Umeari eragiten / otzara zarrean. Azc PB 234. Buruen otzara banagaz. A BGuzur 123. Ezin iasorik euren otsara astunak. Ag Ioan 109. Txalopa barruko arrañ, otzara, soka ta tresna guztiakaz batera. Ag Kr 89. Saski zarrak eta otzare zulatuak berritzen. ‘Les corbeilles rompues et les paniers troués’ . Or Mi 4. Josteko-otzara bat bere artazi ta aril […] ta enparau gustijekaz. Kk Ab II 37. Ara non ikusten dauan antzar lokea otzara andi baten barruban. Otx 138. Asto-otzarak ez egozan utsik. Erkiag Arran 55. Besigu eder bat ekarran otzaran. Bilbao IpuiB 43. Nai dogun salneurrian / otzarak saldute. BEnb NereA 123. Lau edo bost saltzaille egongo ziran, bakotxa otzara andi bana erroskaz. Etxabu Kontu 87. Zelan isten ninduen otzara baten zapi batzukin, lo egin nagian. Gerrika 16. v. tbn. Echta Jos 72. Ort Oroig 38. Enb 97. Laux BBa 108. 2. “(V-ger-arr-oroz-m), quesera, cestito para hacer quesos” A. 3. (V-arr ap. Ibarra Dima ).
    Recipiente cuadrado de flejes para hacer la masa de pan.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

    [otarrea]: otarre, saski, zare Ipar./Naf., esporta Naf., zestera g.e., zesto Heg. beh., banasta Heg. g.e., xexto Gip. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) cesto; canasta
    fr iz. panier
    en iz. basket
    port iz. cesto; canasta

    Testuinguruan

    Arotzaren etxean otzara aulki. (Esaera zaharra)

     
  • Maite 10:59 pm on 2021/05/31 Permalink | Reply
    Tags:   

    oinpeko 

    iz. Pedala. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    oinpeko.

    1. (B ap. A ; H), huinpeko (BN, S ap. Lh ). (Adj., usos prop. y fig.). (Lo) que está bajo los pies; sometido, pisoteado. Despreciado” A. “Qui est sous les pieds” Lh. Asi zen oinpeko urean sartzen ta ondatzen. Mb IArg II 351. Guzien oñ peko auts biurtuko dan gorputz orretan. Cb Eg III 385. Datan eta Abiron-en oñ-peko lurra, ots izugarri bat egiñaz idiki [zan] . Lard 95. Makilleak ez baleuts Praisko, lagun egiñ, / oiñpeko arrietan artuko neban miñ. AB AmaE 229. Nekazaritza daukate gauza baju eta oinpekotzat. Urain Ezale 1897, 51a. Neronek, autsa ta oinpeko autsa baino besterik enaizen onek. A Ardi 124. Oinpeko salairua zartatu zaion abere amildua bezelaxe. TAg Uzt 136. Auek ez dira izan zaldunak, oinpeko kasta zikiñekoak baizik. “Gente soez y de baja ralea” . Berron Kijote 164. Zaldun ba’itzake, zigortu nian bai onezkero ire erokeri ausarta, oinpeko . <oien-> sorkari orrena. “Cautiva criatura”. Ib. 105. (Uso sust.) Ikhusi zuten Israelgo Jainkoa eta haren oinpekoa, zafirrezko tresna bat iduri zuena. “Sub pedibus eius” . Dv Ex 24, 10 (Ur oñen azpian, Ol, Ker, Bibl oinpean, BiblE oinazpian). Illargiak damu du zu jaioa: / eguzkia da zure oinpekoa: / izarrak zure bekaitzen urtzen daude. NEtx LBB 385. v. tbn. IBk Mt 5, 35.

    2. (Dv→A, H). “Taburete” A. v. oinpetako.

    3. (Hb, Dv, H), huinpeko (Hb). Alfombra. Oinpekoa, (alfonbra, alegia), maiztua agiri da. NEtx LBB 101s.

    4. (R ap. A ). Pedal. “Pedales, tablas cuyo movimiento impreso por los pies activa el telar” A. Oiña ezarri eban egokion oinpekoari eutsala; jaso eban gurpiltxu orreri bira eragiñaz, pedala, goialdera. Geroago, […] eskuiko oiña beronen aldeko oinpekoan ipiñi nai izan eban. Erkiag BatB 75.

    5. “(AN-5vill), arruinado” A.

    Sinonimoak: iz.

    [pedala]: pedal (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. pedal
    fr iz. pédale
    en iz. pedal
    port iz. pedal

    Testuinguruan

    Mugitu ere ez da egiten oinpekoei eman eta eman ari dela. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:57 pm on 2021/05/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    helgaitz 

    iz. (Singularrean nahiz pluralean). Sukarra. Simonen amaginarreba ohean zetzan helgaitzekin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 helgaitz.

    1. (L-ain, BN, S; SP, Lecl, Arch VocGr , HeH Voc, H, Foix; elg- Lar, Gèze, H (G)), helkaitz (+ -kh- H y Lh), helgaiz (BN). Ref.: A (helgaitz); Lh (helgaitz, elgaitzak); Lrq (elgaitz). (En sing. o pl.). Fiebre. Parece que se refiere sobre todo a la intermitente o periódica (cf. Gèze, Dv, H, A, Lh y Lrq). La citan en pl.: SP, Arch, Gèze, Dv, H, Lh y Lrq. “Calentura” Lar. “Atabardillado, elgaitz ustelez dagoana” Ib. “Fièvre internittente” Foix. Haren ama-ginharreba ohean zetzala, eta helgaitzak zadukala. “Fièvre” . Lç Mt 8, 14 (Ip elgaitzeki; TB, EvL, HeH, SalabBN, Dv, Leon suk(h)ar; cf. Lç Act 28, 8: Publioren aita baitzatzan helgaitzék eta sabeldarzunak zadukatela). Zetzan, bada, Simonen amagiñarraua ohean helgaitzekien. He Mc 1, 30 (HeH helgaitzak zituela). Parelisiaz, zorminez, helgaitzez […] ta mila berze minetzaz lots’izaitia. Egiat 184. Geiagotu zitzaion elgaitza. Izt C 448. Antsia zen. / Osto baten itzalak edo herotsak / emaiten zeitzon helgaitzak. Arch Fab 109. Bera zulora eraman bear zuen elgaitz edo sugar biziak eraso ziola. Arr Bearg 441 (ap. DRA). Axalaeki egin tizana hun da helgaitzetan. Alth Bot 12.

    2. “Elgaitza, enfermedad. Voz en Eibar recibida por vía de la literatura. Sinón. gaixua, gaitza. Gizonan burubidia, makaltasuna, elgaitza eta azkenian eriotzia” Etxba Eib.
    Berak gure eriak artu ta gure elgaitzak eraman zitun. Ol Mt 8, 17 (Ker ondezak, IBk, IBe gaitzak).

    2 helgaitz.

    2 helgaitz . “Elgaitz (V-al), verde (fruta)” A.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [sukarra]: berotasun, sukar, kalentura Heg., sekera zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. fiebre
    fr iz. fièvre
    en iz.  iz. fever; temperature
    port iz. febre

    Testuinguruan

    Simonen amaginarreba ohean zetzan helgaitzekin. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:59 pm on 2021/05/29 Permalink | Reply
    Tags:   

    alehun 

    zenbtz. Makina bat, hamaika. (Dagokion sintagma beti mugagabean doa eta aditzarekiko komunztadura batez ere pluralean egiten da). Ikusi gabeko alehun gauza sinesten nituen. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [alehun]: kontaezin, ezin kontatuzko, ezin konta ahalako (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es zenbtz. zehaztgb. innumerable, incontable
    fr innombrable, incalculable
    en innumerable, countless,
    port inumerável

    Testuinguruan

    Ikusi gabeko alehun gauza sinesten nituen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:21 pm on 2021/05/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    atzerapauso 

    iz. Atzeraka ematen den pausoa. Hau atzerapauso bat da auzia konpontzeko bidean. Hizkuntza irizpideetan atzerapauso nabarmenak eman dira. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ATZERA-PAUSO. Paso atrás. Atzera juanda ez zala gerrarik irabaziko, eta atzera pausua emoten daben guztiak il egin biar dirala. Gerrika 77.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. paso hacia atrás (2)  iz. retroceso
    fr iz. recul, régression
    en iz. setback; reversal
    port iz. passo para trás

    Testuinguruan

    Hau atzerapauso bat da auzia konpontzeko bidean. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:50 pm on 2021/05/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    burtina 

    iz. Errezela; antzokiko oihala. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    burtina. (Ht VocGr 418, Lar, Lecl, burtin Hb, A (Hervas V 180)). Cortina. “Les rideaux de lit, ohe burtiñak” Ht VocGr 418. v. errezel. Ohe burthinako bi peza, gainekoak xuriak eta onak. (1769). SenperEus 74. Atzenean burtina edo kortina kenduta, nagusia lurrean lepo-moztua zetzala ikusi zuenean, negarrari eman zion. Lard 290. Leiho burtinak. Arch ms. (ap. DRA). Telón. Burtina altxatzen danian, azaltzen dira kalien erdi-erdiyan, dozena bat mutill. Sor Gabon 19. Burtina jeisten da poliki poliki, aiek goietan agertziagatik. Sor AKaik 137. Burtiña altxatzeakuan pasatzen da eskuitik ezkerrera jende pilla bat, arrabots aundia egiten dubela. Alz STFer 112. Aldizka nabaituko dira ardi edo bildotstxuan be…! (adiak) eta Pilliperen frausuletian soñua. Au burtiña altxatu baño lenago. Ill Pill 3. Erortzen da burtiña aurrean toki piskatxo bat uzten duela. Ill Testim 11. (Jeisten da burtiña). Bukaera. Ib. 30.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    1. ik. errezel*.
    2. ik. antzokiko oihal*

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. (zah.) h. errezel cortina (2)  iz. h. oihal telón
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Burtiña altxatzeakuan pasatzen da eskuitik ezkerrera jende pilla bat, arrabots aundia egiten dubela. Alz STFer 112. (OEH)

     
  • Maite 11:29 pm on 2021/05/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    errexitu 

    da/du ad. Ipar. errexitu, errexi, errexitzen || Lasaitu. Amodioz ez bada, bortxaz beharko dute errexitu eta oneratu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    errexitu. v. errejitu.

    errejitu. 1. (Lcc (-du), Urt V 210), rejitu. Regir, gobernar. Iainkoak eztituela solament kreatu ukhan gauza guziak baina rejitzen eta gobernatzen ere badituela. Lç Ins G 2r. Errege defensora, defenda nazazu. Arzain arthatsua, erreji nazazu. Harb 193. Gida, sanktifikat, erreji eta gobernatzatzu, zeru eta lurraren Iainko Iaun erregea. EZ Eliç 215. Zer moldez […] herri bat […] rejitzen eta gobernatzen ahal zen. Tt Onsa 157. errexitu (H), errexi ( VocBN ), erresitu (BN-mix, R), erresi (BN, S ap. A ) Domar; moderar. “Errexi, calmer une convoitise immodérée” VocBN. “Erresitu 1.º (R), moderarse; 2.º (BN-mix), domar” A. “Zaldi hori ezin erresitia da” Ib. Haur txar andana bat […] jauzteka plazaren bi alderdietan, han, aintzin hartan, nehon ezin errexituak. Barb Piar I 32. Jakina da ez daizkela / Orai aise errexi / Konpañian ez nahiz, / Dituztelarik berexi. LuzKant 117. [Erdi-eskola, erdi-presondegietan] amodioz ezpada bortxaz beharko zuten errexitu eta oneratu. Lf in Zait Plat XVII. 2. Cuidar. Ikasirik nola egoan Silvero gaxorik, erregutu eutsan […] eugi legiala kontu andia Silverori bear ebena emaiteaz […]. Silvero, bada, obatu errejidu zegati zan, etseko andreak agindu eutsan Silviari […] eugi legiala utra kontu andia Silvero errejieteaz. Lazarraga 1142r. 3. errexitu ( VocBN →A, H), erresi (BN, S ap. A ).
    “Consommer avec prévoyance ou économie” VocBN . “Economizar” A.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [lasaitu]: anpletu Ipar., baketu, baretu, ematu, lasaitu, naretu, deskantsatu Ipar., jabaldu Ipar., ibitu Bizk., trankildu beh., artetu g.e., balakatu g.e., lañotu g.e., amatigatu zah., apazegatu Ipar. g.e., amondu Ipar. zah., fazegatu Ipar. zah., aplakatu Heg. zah., eregatu Bizk. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) tranquilizar(se), calmar(se), sosegar(se)
    fr da/du ad. (Ipar.)(se) calmer, tranquiliser
    en da/du ad. (Ipar.) calm down, soothe
    port da/du ad. (Ipar.) tranqüilizar-se, acalmar-se, sossegar-se

    Testuinguruan

    Ezin errexituzko eztula nuen kosta hezur guziak minbera nituen. [Alemaniara deportatua, Grégoire Joannateguy (Marzel Etxehandi), Elkarlanean, 2003]

     
  • Maite 11:47 pm on 2021/05/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    gaitzerizko 

    iz. Jas. Gorrotoa, ezinikusia. Mendekatzeko desiraz eta gaitzerizkoz beterik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L).
    Cuaderno.
    Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaier eta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Sinonimoak: iz. jas.

    [ezinikusia]: ezin eraman, ezinikusi, gorroto, higuin, ikusiezin, aiherkunde Ipar., herra Ipar., herrakunde Ipar., aiher g.e., herragune g.e., higuindura g.e., higuintza g.e., hudigo g.e., inkurio g.e., otin g.e., hegigo zah., begigoa Ipar. g.e., hastio Ipar. g.e., keru Ipar. g.e., korromio Ipar. g.e., kurruka Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. absolución
    fr iz. (Ipar.) cahier
    en iz. (Ipar.) notebook
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Mendekatzeko desiraz eta gaitzerizkoz beterik. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:10 pm on 2021/05/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    onerizko 

    iz. Jas. Maitasuna, amodioa. Berehala arbuiatzen edo onesten baitute, autorearen aldera duketen gaitzerizkoaren edo onerizkoaren eredura.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    onirizko. (L ap. A ; Lar, H), onerizko (SP (-ritzko), Lar, Añ (G), H (G; + -nh-)), onirizgo (H; -nh- Dv), onerizgo (-nh- H). Amor, cariño. “Badukegu oneritzkoa gaitzerizkoarekin, nous pouvons avoir l’amitié avec la haine” SP. “Agrado, consentimiento” Lar. “Caridad, amor de Dios o del prójimo, Jainkoaren edo urkoaren onesguna, onerizkoa” Ib. “Cariño” Añ. “Attachement, amour, bienveillance, affection” Dv. Badukegu etsaiaren alderakotzat gaitzerizkoa, onherizkoarekin. Ax 273 (V 182). Berehala arbuiatzen edo onhesten baitute autoraren alderat duketen gaitzerizkoaren edo onheritzkoaren eredura. ES 198 (177 onheriz-). Lagun urkoarekiko karidadea, onerizkoa eta ongi naia. Ub 206. Habeak egin ditu zilharrez, etzin-lekhua urhez, igan-tokia purpuraz: erditan hedatu du onhirizgoa, Jerusalemeko alaben ariaz. Dv Cant 3, 10 (Ol maitakuntza). Haragiaren atseginetan ez ohi da dantzarik eta irririk baizen, iaterik, edaterik eta onerizkorik baizen. Ax (ed. 1864), 175 (Azkue traduce “placeres”; en la 1.ª ed. 355 (V 236) amoriorik). Onherizkoatik gaitzerizkoa, baketik gerla. Ib. 175s (en la 1.ª ed. 356 (V 236) onherizkoatik). Zure izena erazagutu diet […], zuk neri izan didazun onerizkoa oiengan izan dedin ta ni oiengan. Ir YKBiz 466.

    ONIRIZKOTAN EDUKI. Amar, querer. Onirizkotan iduk zatzue zuen etsaiak. Dv Mt 5, 44 (Lç onhets itzazue, He, TB, EvL, Ip, Echn, SalabBN, Ur, Leon, Or, BiblE mait(h)atu, Samper onetskitzie).

    Sinonimoak: iz. jas.

    [maitasuna]: askonahi, maitasun, maitatze, nahitasun, amodio Ipar., askogura Bizk., maitazarre jas., amore g.e., maitakuntza g.e., maitantza g.e., onerizte zah., oniritzi zah., maitagune Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (zah.) (Ipar.) amor, caridad
    fr iz. amour, charité
    en iz. love, charity
    port iz. amor, caridade

    Testuinguruan

    Eta hau, hori eta hura oroit dezaket, baina nola utzi alde baterat Maddalenek osabari zion amorioa, haren onerizkoa eta haren ongi-nahia! [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien, Elkar, 2000]

     
  • Maite 10:13 pm on 2021/05/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    burbina 

    iz. Burbina edo arrano-berrugeta (Argyrosomus regius) Perziformeen familiako itsasoko arraina da. 50 cm inguru neurtzen du luzeran. Gaztain kolorekoa da, bizkarraldean marratxo beltzak ditu eta sabelaldea urre kolorekoa. Arrain honen haragia oso aintzat hartua da. Mediterraneoan eta Atlantikoan bizi da. (Wikipedia, burbina)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    burbina (-iña V-ger-m, G ap. A). “Curbina, pez de mar, muy sabroso, de ojos pequeños, escama roja” A.

    Sinonimoak: iz.

    [burbina] : arrano-berrugeta (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) corvina (Argyrosomus regius)
    fr iz. (Zool.) maigre, courbine
    en iz. (Zool.) sea bass
    port iz. (Zool.) corvina

    Testuinguruan

    Burbina labean jan dugu. Ederra zegoen! #gaurkohitza

    Argazkia: http://www.eroski.es

     
  • Maite 11:56 pm on 2021/05/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    aurtiki 

    du ad. aurtiki, aurtiki, aurtikitzen || Ipar. Jaurti. Kanpora aurtiki zituzten. Zuetarik bekatugabea denak aurtiki beza lehenbiziko harria. Odola aurtikiz. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [jaurtiki]: bota, egotzi, jaurti, jaurtiki, iraitzi Ipar., ohildu Zub., eragotzi Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Ipar.) echar, arrojar, lanzar, tirar (2) du ad. (Ipar.) abatir, derribar
    fr du ad. (Ipar.) lancer, jeter, rejeter, démolir
    en du ad. to throw; to fling, to hurl; to toss
    port du ad. (Ipar.) expulsar, arrojar, arremessar, lançar, jogar, atirar

    Testuinguruan

    Gure aurka aurtiki nahi duten gezia, izatez, beren kontra bihurtzen zaie horrela. [Etika, Spinoza / Piarres Xarriton (Klasikoak, 1997)]

     
  • Maite 9:51 pm on 2021/05/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    gozogintza 

    iz. Gozokiak egitea; gozogilearen lanbidea. Gozogintzan erabiltzen diren gaiak. Gozogintza produktuak.  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [gozoteria]: gozoteria (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  repostería
    fr iz. office de pâtisserie et de confiserie
    en iz. confectionery; pastrymaking
    port iz. confeitaria, doceria

    Testuinguruan

    Gozogintzan oso trebea da Jone. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:52 pm on 2021/05/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    sudurmotz 

    sudurmotz, sudur-motz || adj. Sudur txikia duena. Neskato sudurmotz bat. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    SUDUR-MOTZ (V-gip, G-goi-azp, AN-gip, B, L, BN-ciz-baig; VocB; sudur-motx Dv A; sur-motz V-gip; sur-motx V; Añ (V)). Ref.: A (sudur-motz, sur-mokotx); Etxba Eib (sur-motza); Gte Erd 304; Elexp Berg (sur-motz). Chato. “Romo de narices” Añ. Gizon sudur motz bati. Bil 145. Argala izan edo lodia, zudur luzea edo zudur motza. Ag G 332. Emakume sugur-motz batek. Ugalde Iltz 31. Sudur-motz, ezpañaundi, buru-jirako zapi zuriarekin. Anab Aprika 61. Neskato surmotz bat. Erkiag BatB 149. Aurpegi-zabala, lepondo-ordeka, sudur-motza. Berron Kijote 173. Gizon itsu edo maingu, edo sudur-motz edo markets. Bibl Lev 21, 18. v. tbn. Zait Plat 85. “Sur motz orrek aintzen deuk iri! Se reprocha así a los descarados, suponiendo que los chatos lo son siempre” Etxba Eib. .

    Sinonimoak: iz.

    [sudurmotz]: sudurtalo, sudurzabal

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izond. chato, -a; de cara aplanada
    fr izond. nez camus
    en izond. snub-nosed
    port izond. de nariz arrebitado

    Testuinguruan

    Zure lehengusina sudurmotza da. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 9:22 pm on 2021/05/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    onkaitu 

    du ad. Merezi izan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    onkaitu. (Lar, Dv (que cita a Lar y Manterola)). Merecer. “Merezi, sinónimo euskaro de este verbo: onkaitu” CancB III 211. Oroitu bear zuen bedorrek ez dala aski itzkidatzea, ez moldeari izer eragitea, bigirunezko izen ondroso au onkaitutzeko. “Para merecer este decoroso título”. Izt, carta a JJMg 43. Moldaera onek onkaitu duen saria (Donostia, 1879). JFlor. Ainbeste maitasunek eztu onkaitu edo merezi gure biotz dana? Ag Ezale 1897, 127b. (Part. en función de adj.). “Merecido, onkaitua” Lar (→) Izt 72v. Gizon andi onen izena guziok aitatzen degu maitasun onkaituarekin, da A. Larramendi! Ag Lar 545.

    Sinonimoak: ad.

    [onkaitu] : merezi izan

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. merecer
    fr ad. mériter
    en ad. deserve, be worthy of
    port ad. merecer

    Testuinguruan

    Ainbeste maitasunek eztu onkaitu edo merezi gure biotz dana? Ag Ezale 1897, 127b.

     
  • Maite 9:22 pm on 2021/05/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    buxatu 

    da/du ad. buxatu, buxa, buxatzen || Hodi eta kidekoetan, igarobidea eragotzi, bidea itxi. Kolesterolak ez du inolako sintomarik ematen, baina ondorio larriak izan ditzake bihotzean, arteriak buxatu egiten dituelako. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 buxatu. (S). Ref.: Lh; Lrq. “Essuyer. Ahua buxatze, s’essuyer les lèvres. Sudurra buxatze, se moucher” Lh. 2 buxatu. (Hb), buzatu (S ap. Lrq ). “Mettre le bouchon” Hb. “Boucher (une issue). Empr. béa. boussá, boucher” Lrq. v. buxuatu.

    Sinonimoak: iz.

    [buxatu] : eragotzi, itxi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. obstruir, cerrar el paso
    fr (1) da/du ad. boucher, obstruer (2) da/du ad. (Med.) obstruer, engorger, oblitérer
    en da/du ad. to block, to obstruct
    port da/du ad. obstruir, fechar a passagem

    Testuinguruan

    Kolesterolak arteriak buxatzen ditu. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 7:59 pm on 2021/05/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    beakurgarri 

    adj. g.er. Agurgarria, errespetagarria. Ignazio Arana jaun beakurgarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    beakurgarri. (Lar, Bera, BeraLzM), beakurtgarri. Respetable; reverendo. “Respetable” Lar. Irakurri izan balitu oarrez ta artezaz Unzeta beakurgarriaren eta Apez Elorza jaunaren ontzate edo aprobazioak. Izt, carta a JJMg 9s. Jesus-en Lagundiko aita on J. Ignazio Arana beakurtgarriaren eskuz. EE 1889b, 89. Arratsalde askotan, bakar-bakarrik joaten nitzan arren ezurruts beakurgarriengana, nere biotzeko naigabepean otoitz egitera. EEs 1920, 136. Kur eta atsegiñez agurtzen dugu Zarrantz-Pueyo-tar Juan Pedro jaun beakurgarria, napar argi ta onoimentsu, Plasencia-ko Apezpiku ta euskalduna ere bai. Herr 23-8-1956 4.

    BEAKURGARRIZKO. Beakurgarrizko Jaun Erakusle On Sebastian Laurtangoa Etxerik anziña-eneko onetan aurreragoko jatorrietatik jaiotako bertako semea izandu zan donekidatua edo konsagratua. “Reverendissimus” . Izt C 270.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [errespetagarria]: agurgarri, begiragarri, errespetagarri, itzalgarri, itzaltsu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. respetable, venerable
    fr izond. respectable, vénérable
    en izond. respectable, venerable
    port izond. respeitável, venerável

    Testuinguruan

    Kur eta atsegiñez agurtzen dugu Zarrantz-Pueyo-tar Juan Pedro jaun beakurgarria, napar argi ta onoimentsu, Plasencia-ko Apezpiku ta euskalduna ere bai. Herr 23-8-1956 4 (Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 11:04 pm on 2021/05/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    beaba 

    iz. pl. g.er. Hasi-masiak. Beabetan da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    beaba. (Dv). (Pl.). Abecé. “Beabetan da, il est à l’abc” Dv. Beabak etzinakitzatelarik egia handienetan. Hb Egia 152 (Dv traduce “vous ne saviez pas le premier mot des plus grandes verites”). Hekien aldean urgulutsu horrek ez dazki oraino . beabak, eta bizkitartean aski derauka bere burua hekien guzien arbuiatzeko. Arb Erlis 314. Haziak ere ditugu. Jesus eta beabak iraganik, hitzak elgarretarat biltzen ttikienak berak. Prop 1906, 189.

    Sinonimoak: iz. g.e.pl.

    [hasi-masiak]: abeze, hasi-masi pl., hastapen pl. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (pl.) abecé
    fr b.a.-ba, bases, connaissances de base, notions élémentaires
    en the basics, the principles
    port á-bê-cê, bê-á-b

    Testuinguruan

    Egia handienen beabak ez zenekizkiten. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:44 pm on 2021/05/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    ipi-apa 

    1 iz. pl. Xehetasunak. Ipi-apa guztiekin kontatu zidan. 2 adb. Xehetasun guztiekin, hitzez hitz. Ipi-apa sinetsi. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ipi-apa. 1. (V-gip, G-azp). Ref.: Etxba Eib; Gte Erd 269. Con todo detalle, con todos los detalles. “Ipiapa, ekixan guztia esan zetsan” Etxba Eib. “>Ipi apa esan omen zizkion danak (G-azp)” Gte Erd 269. Edestitxo au esan bezela ipi-apa siñistu bearrik eztago. AEmil AndreM 119. 2. (Sust. pl.). Detalle. Ipi-apa oroekin eman zidan naiko albiste. Sorarrain Lili 12. Etxeko ipi-apa guziak kanpora ateratzen dabil beti (AN-5vill).Inza NaEsZarr 1555. IPI-APAN. “(BN-lab), muy bien, esmeradamente, con perfección” A. Iritzia ipin-apan orraztu ezak. Zait Sof 170. Olerki oiek, astiro, ipin-apan esan bitza. Ib. 164n. Aritu oi zitzaion […] gauzarik pinpiriñenak ipin-apan esaten. EG 1959 (1-2), 58. Ipi-apa bitxitan. “Con extraños primores.” Gazt MusIx 213.

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [zehatz-mehatz]: doi-doi, doi-doia, konkretuki, sits eta bits, xehe-xehe, zehatz, zehatz-mehatz, zehazki, zehazki-mehazki, zehazkiro, zeharo zah., xeheki Ipar. jas., xeheroki Ipar. g.e., xehero Ipar. zah.ipi-apa iz.pl.    

    [xehetasunak]: xehetasun

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (pl.) detalles (2) adb. (jakin, esan, kontatu, uste izan, sinetsi aditzekin) con detalles; de pe a pa
    fr (1) iz. (pl.) détail (2) adb. (jakin, esan, kontatu, uste izan, sinetsi aditzekin) du début à la fin, de a à z
    en (1) iz. (pl.) detail (2) adb. (jakin, esan, kontatu, uste izan, sinetsi aditzekin) from A to Z, from start to finish, from beginning to end
    port (1) iz. (pl.) detalhe (2) adb. (jakin, esan, kontatu, uste izan, sinetsi aditzekin) de cabo a rabo

    Testuinguruan

    Ipi-apa ezagutzen zituen eskualdeko bazter guztiak. [Erabili goldea hilen hezurren gainetik, Olga Tokarczuk]

     
  • Maite 10:11 pm on 2021/05/13 Permalink | Reply  

    beadi 

    iz. Beea. Artaldeen beadia da.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    beadi. (Lar?Dv, H), beedi (Dv (V), H), meadi (H). Balido. “Balido, v. g. de ovejas, beadia, beoiua” Lar. “Bêlement” Dv. Emendik atera ditzaketzu berak gaitik negar egiteko, eta zere beadi edo otsakin zere Arzaiari zere indar guziaz deitzeko deseoak. Arr Orac 466 (ap. DRA). Mendiko ujola da, Andresaroko ardi-taldeen beadia da. Camp in Orreaga 23. Ardi-taldeen beedia da. Iza ib. 27. Bee (Beadia egin biar du). Sor AKaik 128 (acot. escén.). Beeee (geruago ta beadi gogorrago ta luziago). Ib. 129. Ifar aize atsegin batek urrutitik zekartzkien joale soñuak, ardi umillen beadiak eta aingeruena zirudien kanta samur eztitsu bat. A. Arzac EE 1884a, 11. Aldizka nabaituko dira ardi edo bildotstxuan be…! (adiak) eta Pilliperen frausuletian soñua. Ill Pill 3.

    Sinonimoak: iz.

    [beadi]: balaka, beeka; [de la cabra] bekereke

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. balido
    fr iz. bêlement
    en iz. bleat
    port iz. balido

    Testuinguruan

    Artaldeen beadia da. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:30 pm on 2021/05/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    ipurdikatu 

    du ad. (Ipar.) Azpikoz goratu, ipurdiz gora jarri.  (Harluxet hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ipurdikatu. (L ap. A ; Foix ap. Lh.). Poner del revés.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [azpikoz goratu]: gainazpikatu, hankaz gora jarri, hankaz goratu, irauli, itxulastu, itzuli, itzulipurdikatu, uzkaili, zilipurdikatu, itzulikatu Ipar., azpikoz goratu g.e., gorabeheratu g.e., bueltatu Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  du ad. (Ipar.) poner boca abajo
    fr du ad. (Ipar.) retourner
    en du ad. (Ipar.) turn upside down
    port du ad. (Ipar.) virar de cabeça para baixo

    Testuinguruan

    Haurra ipurdikatu zuen. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:49 pm on 2021/05/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    aharratu 

    da ad. aharratu, aharra/aharratu, aharratzen || Liskartu. Beren erlijioak debekatzen die samurtzea, aharratzea, elkarrekin joka aritzea (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    aharratu. (L, BN, S ap. Lh ; SP, Arch VocGr , Hb, VocBN , Gèze, Dv, H, A), ahartu (vEys, H (BN)). (Aux. intrans.). Reñir. “Quereller de parole” SP. “Se quereller avec violence” VocBN. . Aharra ziten artzainak, / ager ziten gaznak. Saug 99. Aharra ziten altxonak, ager ziten gazna ohonak. “Les valets du pasteur s’entrequerellèrent” . O Pr 10 (cf. RS 52: unaiok arri zitean). Hori erraiten zion puta alaba batek bere amari, ama bertze emazte bateki aharratzean. Ib. 484. Sabeleko ertseak ere aharratzen dira. O PrASJU 270. Harzaz aharratü nahia, erhokeria dela oiztekiziala doana. Egiat 177. Hiriti jalkhi zirenin hasi ziren / ihur etxakin zer gatik aharratzen. Etch 638. Ezta aharratuko, ez da oihuz ariko. SalabBN Mt 12, 19 (Dv ez du aharrarik). Beren erlijioneak debekatzen diotek samurtzea, aharratzea, elgarrekin joka artzea. Prop 1880b, 13s. Nik ikhusi nuena zen Arabek bazutela elgarren artean makhur, eta nere baithan egiten nuen agian batzuak bertzeekin aharratuko zirela. Prop 1888, 246.

    AHARRATUXE (S ap. Lh) (Forma con suf. -xe, de valor aprox.).

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [liskartu]: ahakar egin, liskartu, mokokatu, eskatimatu Ipar., bilaxkatu Zub., errieta egin, errietan egin, gatazkatu g.e., haparkatu Ipar. g.e., ahakartu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  da ad. (Ipar.) reñir, disputar, discutir, pelearse
    fr da ad. (Ipar.) (se) disputer, se quereller
    en da ad. (Ipar.) quarrel, dispute, argue
    port da ad. (Ipar.) brigar, disputar, discutir

    Testuinguruan

    Elkarrekin aharratu ziren. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:51 pm on 2021/05/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    mafrunditu 

    da/du ad. Ipar. mafrunditu, mafrundi/mafrunditu, mafrunditzen || Mafrundiak joa gertatu; mafrundia eragin. Zoaz janztera mafrunditu aurretik. Deusek ez du hala mafrunditzen nola berotik hotzera iragateak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    mafrunditu. (H), marfunditu (L, S; Urt Gram 387, H), marfonditu (Ht VocGr 352, Lar, Dv, H), malfonditu. Ref.: A; Lrq. Acatarrar(se). “Arromadizarse” Lar. “S’enrhumer” Urt Gram, Dv y Lrq. “Eritarzun hori heldu berotzetik eta borthizki marfonditua denian, cette malais vient de s’échauffer, et quand on a un fort coryza. […] Deusek eztu hala marfunditzen nola berotik hotzera iragaiteak, […]” H. Cf. morfonditu. Borthizki malfonditua denian, […] gaitx horren erremediatzeko ez du deus ere idiak edan behar. Mong 589 (cf. 590 marfondi). Zer uste du holako hotzarekin zabalduren diotala athea?… Zerutiar guzien marfunditzeko, othe? GaztAlm 1834, 33. (ap. DRA) Bekhatu litake mafrunditzen bazine, ene bihotzeko pinpili-panpalañoa! GAlm 1955, 34. Dendarietan asko ditut ezagutzen, / kanporat ilki gabe aise mafrunditzen. Bidarte in Onaind MEOE 1097. Eman ginion garbi-aldi on bat, […] mafrunditua egotu den armonionari.Prop 1896, 74.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [mafrundiak joa gertatu]: marrantatu, errefriatu Ipar. g.e., katarratu Heg. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. (Ipar.) resfriarse, constiparse, acatarrarse
    fr da ad. s’enrhumer
    en da ad. get a cold, catch a cold, get sick, become sick
    port da ad. encatarrar-se, resfriar-se, constipar-se

    Testuinguruan

    Abots mafrunditu batez, Mikel agurtu zuen. [Skyroom, Ramuntxo Etxeberri (Elkar, 2004)]

    Zoaz janztera mafrunditu aurretik. [Skyroom, Ramuntxo Etxeberri (Elkar, 2004)]

    Argazkia: Jesus Uriarte (verne.elpais.com)

     
  • Maite 10:42 pm on 2021/05/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    atarratu 

    ad. atarratu, atarra, atarratzen || 1 du ad. g.er. Apurtu, desegin. 2 du ad. g.er. Zigortu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    atarratu.

    1. Destrozar, destruir, romper. [Herioak] natura humanoa oro arras akhaba, ruina, hil eta atarra artino, eztu honik ukhenen. Tt Onsa 138. Jinkuaren zerbütxatzia / Etzitadak ez desuhure, / Kalitatia eztiat / atarratzen deüsetan ere. StJul 120. Umeak atarratu egiten due etxea. “Los niños destrozan la casa” . Ayerb EEs 1914, 212.

    2. (BN-arb ap. A ). Reñir, censurar; castigar. “Reñir violentamente” A. Cf. atarra, atarraldi. Berak [Erode-k] atarratuta gero askatuko dut. Ol Lc 23, 16 (IBk zigortu ondoren). Gorroto nautenei buruz, gurasoen gaiztakeria irugarren ta laugarren gizaldiraño atarratzen badakit. Ol Ex 20, 5 (Urt punitu, Dv bilhatu, Ur kastigatu, Ker zigortu). Aien ogena zuengan atarratuko dut. Ib. 32,34. Zigor oñazez atarratuko al ditu Olinpiar yainko andiak. Zait Sof 17. Aberritik yaurtiz gabetu naun nere anaia atarratzeko, gertu bainago. Ib. 143. Ez dit axolik, ez naiz mokoka ari, ez atarra naiean. “Nec reprehendo” . Or Aitork 324. 3. “(Sal), hartarse. Atarra adi noizbait, hártate alguna vez” A. Cf. atarradura. 4. “(R), atacar. Loak atarra, ser atacado, tentado por el sueño” A.

    Sinonimoak: ad. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [desegin]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah.    

    [zigortu]: zigortu, gaztigatu Ipar., larderiatu Ipar., kastigatu Heg., nekaldu g.e., penatu g.e., punitu Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (ikus apurtu, desegin) destrozar, destruir (2) (ikus zigortu) reñir, reprender, censurar, castigar
    fr (1) (se) rompre, (se) casser, (se) brisser (2) punir; réprimander
    en (1)  da/du ad. to break (up); [puska txikitan] to smash; [papera, oihala] to tear, to rip (2) to punish; to sanction, to penalize; to reprimand, to scold, to rebuke; to tell sb off (inf)

    Testuinguruan

    Lehergailuek etxea atarratu zuten. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:04 pm on 2021/05/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    autoerantzukizun 

    iz. Nork bere erantzukizuna, norbaitek zer egin esan beharrik gabe jardutera bultzatzen gaituena. 

    Sinonimoak

    autoerantzukizun: erantzukizun indibidual, norbanakoaren erantzukizun

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. autorresponsabilidad
    fr iz. responsabilité personnelle
    en iz. self-responsibility
    port iz. responsabilidade própria

    Testuinguruan

    Autolimitazioa eta auto-erantzukizuna eskatu du Urkulluk gaueko mugikortasuna eta bilkura jendetsuak mugatzeko. (argia.eus, 2021-05-08)

    Auto-erantzukizunerako garaia da.

     
  • Maite 11:08 pm on 2021/05/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    uzkurtu 

    ad. uzkurtu, uzkur/uzkurtu, uzkurtzen || 1 da/du ad. Batez ere gorputzaz, giharrez eta kidekoez mintzatuz, tamaina txikiagoko bihurtu, laburrago bihurtu. Ik. kuzkurtu. Hotzak uzkurtua dauka su ondoan. Gihar bat uzkurtu. 2 da/du ad. Makurtu. Zure uztarri bigunari lepoa uzkurtzeko. Bere burua uzkurtzen duenaren otoitzak igaroko ditu hodeiak. 3 da/du ad. Kikildu, adorea galdu edo kendu, ezeri aurre egiteko gauza ez dela gertatu; uzkurtasuna sentitu. Uzkurtua gelditzen da Jainkoaren aitzinean. Heriotzaren oroitzapenak uzkurtzen du bekataria. Hain karitate sutuaz miretsi eta uzkurturik. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [kuzkurtu]: kikildu, kizkurtu, kuzkurtu, mokortu Ipar., kuxkuldu Gip. g.e.    

    [adorea galdu]: adoregabetu, kikildu, koldartu, kukuldu, txepeldu, makaldu Bizk., oilotu Bizk., ikarakortu g.e., kubildu Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. [koldartu] acobardar(se), apoquinar(se), amilanar(se) (2) da/du ad. [hozmindu] encoger(se); acurrucarse; agachar(se) (3) da ad. [muskulua] contraer(se)
    fr (1) da/du ad. hésiter, prendre peur, (s’)intimider (2) da/du ad. se blottir, se pelotonner, se recroqueviller (3) da ad. se rétrécir, se contracter
    en (1)  da/du ad. [koldartu] to unnerve, to intimidate, to frighten; to get frightened, to get scared, to quail, to shrink back (2)  da/du ad. [hozmindu] to curl up; to crouch (3) da ad. [muskulua] to contract
    port (1) da/du ad. [koldartu] acovardar, abater-se, desanimar-se, acovardar-se; (2) da/du ad. [hozmindu] encolher-se, proteger-se de forma (3) da ad. [muskulua] contrair

    Testuinguruan

    Gorputz osoa uzkurtu zitzaidan ur koloregabe horren ukipen hotza sentitzean. [Rock’n’roll, Aingeru Epaltza (Elkar, 2000)]

     
  • Maite 11:21 pm on 2021/05/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    goibeheratu 

    du ad. Beheratu, apaldu; zapaldu. Munduan azken direnak zuk zeruan igotzen dituzu, eta harro direnak, beren handinahia beheratuaz, goibeheratzen dituzu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goibeheratu.

    1. (-bera- Lar), goberatu (Lar, Dv, H). “Revolver” Lar. “(Meterlo a) barato, guzia nastatu, […] goiberatu” Ib. (-bera- H). Poner(se) lo de abajo arriba, poner(se) del revés. Gure begiz ikusten deguna bera nola aunditzen dan […] eta goiberatzen dan oartu duanak. “Se trastorna de arriba abajo” . Zink Crit 55.

    2. (-bera- Lar, H). Rebajar. “Ajarle a uno su vanidad, bere antustea goiberatu norbaiti” Lar. “Abattre, humilier” H. Gurasoak goi-beratu dituzu? Elizondo KristPE 103. “Goiberatu (Vc, G), disminuir, venir a menos (hablando de la fortuna, fama, bienes, etc.)” A.

    3. Caer. “Aplanarse algún edificio, erori, jauzi, goiberatu” Lar.

    4. (-bera- Añ, H, A). Dejar maltrecho, aplastar (a alguien). “Estropear” Añ. “Défaire, jeter dans le désordre” H. “Desbaratar” A (éste y Harriet citan ejs. de Añibarro). Astindu ta goibeeratuten zaituela lurra jotegiño erruki apur baga. Añ EL1 199. Mantendu ezin baziran bertutean, ez goi-beratu euren arerioak oraziño baga. Añ LoraS 104. Ekatx andi indartsuak goiberatu nau. Añ NekeA 260. (No ref. a personas). Desbaratar, deshacer.
    Goiberatuteko bere deabrutasuna. Añ MisE 3. Eraketa goiberatzeko bakarrik aski da. “Basta para desbaratar el sistema” . Zink Crit 33.

    5. Apoyarse, inclinarse sobre. Nere bordoian goiberatua / banetorren ni pakian. SBaroj CancB 1, 2, 22.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [beheratu]: apaldu, behera egin, beheratu, behetu, jaitsi, beheititu Ipar./Naf., jautsi L-N, baxatu g.e.    

    [zapaldu]: oinazpiratu, oinkatu, oinperatu, ostikopetu, zanpa-zanpa egin, zapaldu, lehertu Ipar., ostikatu Ipar., zanpatu Gip., zapatu Ipar./Naf., istikatu g.e., lerdatu g.e., lerdekatu g.e., ostikoperatu g.e., aurizki zah., ohondikatu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. disminuir, venir a menos; deprimir, humillar, abatir
    fr du ad. diminuer, venir à moins; déprimer, humilier, apaiser
    en du ad. decrease, come to less; depress, humiliate, abate
    port du ad. diminuir, chegar a menos; deprimir, humilhar

    Testuinguruan

    Ekaitz handi indartsuak goibeheratu nau. Añ NekeA 260. (moldatua)

     
  • Maite 10:21 pm on 2021/05/05 Permalink | Reply  

    askogura 

    1 iz. Bizk. Oniritzia, maitasuna. 2 adj. Bizk. Handinahia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    askogura.

    1. Amor. Maite dau Aita agertuten deutsan asko gura edo amodijua gaitik. Mg CO 47. Ogi puska bategaiti, zelango oniritxi ta askoguria artuten ezteutsa bere ugazabari? Mg PAb 92. Neure Guraso legez, kontu eskatuko deust, niri eustan maitetasun ta asko-gurearena. Añ EL1 42. Gomute zaite guri asko-gureak igaroerazo eutsun bizitza ta eriotza garratzaren. Ib. 118 (EL2 gure asko-gureak). Baña atzerapena, eurtada, ta aldats eskergak asmetan ditu gurezko amore ta askogureak. Añ LoraS 58. Egiten badeuskubez ainbat mesede, ainbat on, dala deuskuben amodijo, asko gura, eta borondate ona gaitik. Astar II 289. Urre gorrizko ulle orrekaz zuk lotu nozu, / Preso naukazu asko guraz. AB AmaE 157.

    2. Ambición. v. askonahi (2). Malmuzkeri, iruzurkeri ta saldukeri utsa, barruban daruezan asko-gureak eta ase-eziñezko griñak beteteko olakoxiak ixaten erazota dagozalako. Otx 21. ASKOGURAN. Ambicionando mucho.
    Asko guran urten da utsean biurtu. Nori etxako olango gauzaren bat gertau, bere bizian? Ag Kr 58.

    Sinonimoak: iz. Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [maitasuna]: askonahi, maitasun, maitatze, nahitasun, amodio Ipar., maitazarre jas., onerizko jas., amore g.e., maitakuntza g.e., maitantza g.e., onerizte zah., oniritzi zah., maitagune Ipar. g.e.    

    [askonahia]: askonahi, goranahi, handinahi, handinahikeria, handigura Bizk., handinahitasun g.e., handizaletasun g.e., largura g.e., anbizio zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (B) amor, cariño (2) iz. (B) ambición
    fr (1) iz. (B) amour, tendresse, affection (2) iz. (B) ambition
    en (1) iz. (B) love, affection, care (2) iz. (B) ambition
    port (1) iz. (B) amor, carinho (2) iz. (B) ambição

    Testuinguruan

    Bere askogurak ez du mugarik. [Egunkaria, 2002-06-13, JON REJADO [Kirola]]

     
  • Maite 10:16 pm on 2021/05/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    goralarri 

    iz. g.er. Goragalea.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goralarri. (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (okára), UrrAnz. Asco, náusea, ganas de vomitar. Onen ondorean azaltzen dira gora larriak, gorakoak eta gorputz guztiko miñak. “Náuseas” . Aran-Bago ManMed 228. Goralarri eta txistularri aundiak. Ib. 280. Ura goralarri / ta barne dantza! Ldi UO 32.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [goragalea]: botagale, botagura, botalarri, egozgale, goragale, goitiko Ipar., goitigale g.e., goitinahi g.e., goranahi g.e., goranzko g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. asco, náusea, ganas de vomitar
    fr iz. dégoût, nausée, envie de vomir
    en iz. feeling like vomiting; nausea; queasiness
    port iz. náusea, asco, nojo

    Testuinguruan

    Goralarriak hasi zaizkit. #gaurkohitza

     
  • Maite 8:28 pm on 2021/05/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    besterendu 

    da/du ad. besterendu, besteren/besterendu, besterentzen ||Zerbaiten jabetasunaz mintzatuz, besteren batengana igaro edo igaroarazi. Ondasunak besterendu ditu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    besterendu. (Lar, Añ), bertzerendu (-rz- Ht VocGr, Lar). “Aliéner, berzerenzea, salzea” Ht VocGr 327. “Enajenar” Lar, Añ. Ogasunak besterendutzeaz eta lotutzeaz. “Sobre enajenaciones y gravámenes” . EAEg 19-11-1936 334. Ain txirika nengoen, / ain txundi ta zurrun, / nere zentzumenetik / erabat besterenduz. “Que se quedó mi sentido / de todo sentir privado” . Gazt MusIx 227.

    Sinonimoak: ad. jas.

    [besterenganatu]: alienatu, besterenganatu, inorenganatu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  du ad. pasar/transmitir a otro (2) da/du ad. (Zuz.) alienar(se), enajenar(se), transferir, trasferir, transmitir, trasmitir [un bien, derecho]
    fr (1) du ad. transmettre (2) da/du ad. (Zuz.) transférer, aliéner, transmettre
    en da/du ad. (Zuz.) to transfer
    port (1)  du ad. passar/transmitir para outro (2) da/du ad. (Zuz.) transferir, transferir por escritura

    Testuinguruan

    Ondasunak besterendu ditu. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:19 pm on 2021/05/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    joskintza 

    iz. Jostea. Josketak eta etxeko beste lanak (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    joskintza. (V-gip ap. Iz ArOñ ; Lar, H). “Sastrería, oficio” Lar. “Métier de couturier, de tailleur” H. “Joskintzaa gutxi ein dot nik (en mi vida)” Iz ArOñ.
    Ez dituzube destinau biar zeuron alabak joskintzarako. msOñ2 167v.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. oficio de sastre/costurera (2) iz. labor de costura
    fr (1) iz. métier de tailleur, métier de couturière (2) iz. travail de couture
    en (1) iz. sewing (2) iz. [gizonezkoena] tailoring; [emakumezkoena] dressmaking (3) iz. [goi-mailakoa] high fashion, haute couture, fashion design
    port (1) iz. comércio de alfaiate/costureira (2) iz. trabalho de costura

    Testuinguruan

    «Irudimena behar da joskintzan; zer egingo den aurreikusi, eta praktikan jarri» [Txaro Iturralde, 2021-05-02 (Amaia Ramirez de Okariz Kortabarria, berria.eus)]

     
  • Maite 10:35 pm on 2021/05/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    maiatz 

    1 iz. Urteko bosgarren hila. Maiatza, Ama Birjinaren hilabetea. Maiatzeko Pazkoa. Maiatzeko hilaren hamaseigarren egunean. Maiatz hilaren azken egunez. Maiatz hotzak dakartza pozak (esr. zah.). 2 iz. (Data adierazteko, -en atzizkia hartzen duela). Maiatzaren lehena. 1901eko maiatzaren 9an. || (Aposizioan, -k atzizkia hartzen duela eta zenbakia artikulurik eta kasu markarik gabe). Gaur, maiatzak 25, larunbata. Datorren ostegunean, maiatzak 20, izendatuko da epaimahaia. 

    maiatz lehen iz. Maiatzaren lehen eguna. Maiatz lehenaren bezperan.

    (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    maiatz. Tr. De uso general en todas las épocas y dialectos. La forma general es maiatz (maihatz en MarIl, Jauretche (395), Duvoisin y J.B. Elissamburu (PAd 15)). Hay maietz en Arrue, Akesolo (Ipiñ 32) y Uztapide y, junto a maiatz , en Txirrita, Lauaxeta, Gerrikagoitia e Insausti (310); se encuentra maijatz en DurPl (68) y Uriarte (MarIl 1), y maiyatz en un texto de Oiartzun (1664), pero de habla labortana; aparece además la grafía majatz en Etcheberri de Ziburu (Man II 18, junto la más frec. maiatz ) y en CatLav (A 4v (V 5)). En DFrec hay 125 ejs. de maiatz.

    Etim. De lat. (acus. pl.) Maias (sc. Kalendas vel sim.).

    1. (gral.; Volt 131, Lcc, Mic 7v, SP, Ht VocGr 312, Lar, Aq 247, VocS 137, Mg Nom 68 (V, G), Añ, Lecl, Arch VocGr, VocBN , Gèze, H), maihatz (Urt II 229, Dv, H (L, BN, S)), maietz (V, G [no bet], AN-larr-araq-ulz-olza-gulina, B, Sal), mariatz (V-gip), marietz (V-gip), mairatz (BN-ad), maetz (Sal), maitza (V-ger-ple-arrig), meietz (G-nav), meddetz (AN-araq). Ref.: Bon-Ond 136; VocPir 22 y nota 18ss.; A; EI 312; Ond Bac 403; Lrq; Echaide Nav 59; Iz Ulz, IzG, To y UrrAnz (ilbeltza), Als (eakus, maiyetz), ArOñ (maríatz); Etxba Eib (maietza); Satr CEEN 1969, 80s; Elexp Berg (maietz); Gte Erd 46 y 86.

    Mayo. “Para significar la abundancia de merluza por el mes de Mayo, etorriko da Maiatza, jango <s-> deguna legatza” Aq 247. “Maiatz otz, ez autz ez biotz (R), mayo frío, ni paja ni duramen; litm.: ni corazón. Maiatz pardo, ogitan ardo; maiatza otz, ez gari ta ez agotz (Sal), mayo pardo (produce) pan y vino; mayo frío, ni trigo ni paja. Maiatza, erdiz otzak illa ta erdiz beroak errea (V-arr-oroz-och-m), mayo, a medias muerto de frío y a medias abrasado de calor. Maiatzeko artoaren ardurea ta bost semealaba daukazana eztabil musika-billa (V-ger), la que cuida del maíz de mayo y de cinco hijos no anda en busca de músicas (para pasar el tiempo). Maiatzeko zazpi egun zazpi ilabeteren lagun, erran nai du, garia, maiatzeko zazpi egunez, obro azkatan dela ezik ez antzineko zazpi ilabetez (R)” A. “Maiatza pardo, ekaina klaro; ordian izain da ogi ta arno. // Maiatz luzia, maiatz gosia, arek il zian nere alaba gaztia. // Txikiya ba nintzan, aundiya ba nintzan, maiatzian zorruan nintzan. // Maiatzaren zazpi egun, zazpi ilabeten lagun. // Maiatza otz, urtea zorrotz. Maiatz eurite, urte ogite. // San Migel Maiatzeko, gure sorua laiatzeko (G-nav)” Satr CEEN 1969, 80s. v. loreil, orril.

    Peru de Mayaça (1366). Arzam 336. Maiatza (Pamplona, 1501). In Satr ASJU 1981, 78. Larrosa maiatzekoa, nola dozu / enetzat orrein gogor murallea? Lazarraga 1185v. Maiatz iluna ta bagil argia, urte guztiko ogia. RS 43. Txitak, grisolak ta urdaia, Maiatzeko maira. Ib. 39. Maiatzak hogoi eta hameka egun ditu. Harb ĩ 6v. Maiatza edo ostaro. EZ Eliç XXIV. Maiatz eurite, urte ogite. O Pr 308. Hotzak maiatza hil zezan, eta ni ase nenzan. Ib. 253. Maiyatzaren 13garren egunean eta 1662.garren urtean (Oiartzun, 1664). ETZ 48. Maiatza, Ostaroa, Orrilla. Cb EBO 47. Maihatzaren lehenaren bezperan. MarIl 64 (v. tbn. Xa EzinB 58 maiatzaren lehenean). Andre-dena Mariaren ilhabethea edo maihatza. Ib. V (tbn. en Ip Hil I, MaiMarIl (tít.) maiatz). Aphiril ondarrean edo maihatz hastean. Dv Lab 375. Maiatz au atsotu [da]. AB AmaE 387. Maietzeko ejerzizio santuak. Arr May 5. Aphirila, Maiatza eta Ekhaina igan ziren. Elsb Fram 143. Maiatza fan baizen on. Mdg 140. Urte onetako maiatzaren aurrenean. Goñi 64. 1901ko maiatzaren 9an. A Ardi 99. Maiatzaren erditsutan. StPierre 25. Maiatzaren amalaugarren egunean. Arrantz 104. Iguzkitarat maiatza jeiki. Ox 28. Eldu da Orrilla (Maiatza). Jaukol Biozk 93. Maiatzaren 13garrenetik Garagarrillaren azkeneraño. Or SCruz 101. [Arrosa] loratzen da maiatzean. Or Eus 93. Maiatzeko eguzkiaren irriñoa. TAg Uzt 114. Maiatzeko hogoia hurbildua. Lf Murtuts 20. Maiatzean, lore-illan erneko dira. Munita 41. Eguna, maiatz beteko zabaltasunaren jabe egin da. Etxde JJ 106. Basuok berde ziran / joan zan maiatzez. Gand Elorri 169. 1553-eko maiatzaren hamabostetik hunat. Ardoy SFran 268. Maiatza, urte guziaren ardatza (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1329. Erabaki genduan Maiatzaren ogei ta amarrarekin, igandea, deitzea. JAzpiroz 153. v. tbn. Lç Cal a 5r. Tt Onsa 184. INav 160. In Ch IV. Lar Gram 393. Echag 19. UskLiB 7. HerVal 199. Lard 530. Bil 161. Laph 200. Aran SIgn 9. Xe 297. PE 119. Ud 123. Sor Bar 70. Bv AsL 190. HU Zez 94. Azc PB 73. Ag AL 54. Moc Damu 35. CatJauf II. JE Bur 85. Urruz Zer 119. EusJok II 143. Barb Sup 37. Tx B II 207. Ldi IL 16. Laux AB 90 (50 maietz). Zerb IxtS 111. Mde Pr 37. Txill Let 29. Erkiag Arran 102. NEtx Antz 9. Ugalde Iltz 59. Anab Aprika 97. Izeta DirG 109. Osk Kurl 203. MAtx Gazt 45. Salav 100. Alzola Atalak 143. Casve SGrazi 4. Etxabu Kontu 120. Ataño TxanKan 240. Gerrika 70. Larre ArtzainE 14.

    (Como primer miembro de comp.). Maiatz-eguzki alaiari ongi-etorrika diardute. Mok 3. Maiatz-axio, geldi ago! ‘Ventolina de mayo’. Laux AB 70. Oraintxe dira maietz-pestak. Ib. 89. Paris-ko ‘Maiatz-Aretoan’. MEIG IX 141 (en colab. con NEtx).

    2. (S ap. Alth ). “Maiatza, maiatzeko edo libertateko zuhaitza” Alth in Lander RIEV 1911, 600. LEHEN MAIATZ. Primero de mayo. v. MAIATZ LEHEN. Ofrezitu zinduten ezi len maiatzeko eraguren zinuela [poderea] . “Para el mes de mayo” . MRos 10.1r.

    Sinonimoak: iz.

    [loraila]: lorail, hostaro g.e., orril g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. mayo
    fr  iz. mai
    en iz. May
    port iz. maio

    Testuinguruan

    Sindikatu abertzaleek hainbat manifestazio deitu dituzte Maiatzaren Lehenerako. [Greba orokorra eta «ezkerreko atea», sistema aldaketarako, Imanol Magro Eizmendi (berria.eus, 2021-05-01)]

     
  • Maite 11:06 pm on 2021/04/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    arroztegi 

    1 iz. Arrotzak eta eskaleak doan hartzen zituen etxea. Elizatxo bat egokitu zuten arroztegi moduan. 2 iz. Ostatua. Salegi jaunaren arroztegian sartu zen afari eta gau ostatu eske. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    arroztegi. (Lar, Hb). Posada, casa de huéspedes, pensión, hotel. “Hospedería”, “hospicio” y “hospital” Lar. v. ARROTZ-ETXE.
    Elizatxo bat jarri zeban eskale bideanteentzako arroztegi edo hospital, gela berezitua estudianteentzat zebala. Izt C 452. Hango jende onek beren etxetan leihorra eta mahaina ematen zioten; baziren ere hortakotz etxe . arroztegi deituak. Zby RIEV 1908, 83. Egin izan zen hortako / Arroztegi bat aldean / Arrotz beilariendako. Ib. 419. Suizako mendiarte baten dago Done Bernardo andien Bakartegi-arroztegia. Ezale 1897, 72a. (en nota: “Arroztegia ta ostatua erdi-bardinak dira”) Ta ezkerreko esku aldetik arroztegia, toki alaian, Domingo Aranburukoak oraiñ 216 urte ondekidatua. (I. Belaustegui, 1899) JFlor. Bion artean arroztegi andi bat, Hotel bat, egin degu uriaren erdi-erdian.A Ardi 4. Egin zan Maria-Cristina arroztegian bazkari-jai eder bat. Garit Usand 46. Non dago arroztegia, nere ikasleekin Paskakoa yan dezadan? Ol Lc 22, 11 (Or MB 346 arroztegi; Lç ostatu). Lurralde urrutietara eldu baikoz, luzaro izango nula atsalditxo bat ere, alde aurrez esan zidan, eta an, Yainko gurenen yarlekua arroztegitzat iritxiko nula. Zait Sof 108. Jaun bizartsu bat Debako Salegi jaunaren arroztegian (ostatuan) sartu zan, apari ta gau ostatu eske. Etxde AlosT 41.

    Sinonimoak: iz.

    [arrotz-etxea]: benta, ostatu, arrotz-etxe zah., aloimendu Ipar. g.e., ostaleria Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. casa de huéspedes; pensión
    fr iz. hôtellerie
    en iz. boarding house, guesthouse
    port iz. pensão

    Testuinguruan

    Salegi jaunaren arroztegian sartu zen afari eta gau ostatu eske. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:34 pm on 2021/04/29 Permalink | Reply  

    bikoiti 

    adj. Bi zenbakiaz zatitzean zenbaki osoa ematen duena. Anton. bakoiti. Zenbaki bikoitiak. Laua bikoitia da; bosta, ez (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Pareja. v. bikote. Ta edotariko bizidun bikoiti bana, arra ta emea, kutxan sartuko dituzu. Ol Gen 6, 19 (Urt sarraraziko dituk pareka, Ur abere mota guztietatik bi, Dv pare bat, Ker bikote bana, Bibl biga).

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    iz. g.e. [bikotea]: biko, bikote, binako, eli, pare, aralde Ipar. g.e.bikoiti izond. [biritxia]: biritxi Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. par [número]
    fr izond. pair, -e
    en izond. even
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Laua bikoitia da; bosta, ez.  (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 7:35 am on 2021/04/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    bakoiti 

    1 adj. Bi zenbakiaz zatitzean zenbaki osoa ematen ez duena. Anton. bikoiti. Zenbaki bakoitiak. Hirua bakoitia da, bosta bezala. 2 (Adizlagun gisa). Urliak ez dizkio oilalokari ipini nahi arrautzak bakoiti baizik, zeren uste duen txita gutxi jaioko direla pareka ipintzen bazaizkio. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bakoiti. (AN-5vill, BN, S; Sb-Urq, Lar, Añ, vEys, H, A DBols ; -kh- L, BN, S; H), bakotti (G-to, AN-5vill, L-ain; H), bakoti. Ref.: A (bakoiti, bakotti); Lh.
    Impar. “Non, nones, bakoitia” Lar. “Pares y nones, batoi, bakoiti […]. Son pares, batoi dira. Son nones, bakoiti dira” Ib. “(Echar algo a pares y) nonez, batoi bakoiti egin” Ib. “Bakhoiti, bakoiti, impair […]. syn. batxi (L), bakolti [sic, sin duda errata por bakotti] (V,G)” H. “Burrutxi ala bakoiti, pair ou impair” Ib. v. BAT GOITI (s.v. goiti), bakotxi. Sail bakoitza bakoitia izan bedi. “De número impar” . EAEg 22-11-1936 364. Beraz, zenbakiok omen dira zer guzien lengai, bakotiek mugatua adierazten baitue, ta bikoitzak mugabagea. Zait Plat 56. Egona ta ibilia, bata ta askotza, bakotia ta bikoa, ezker-eskubia, ar-emea. Ib. 58.

    Sinonimoak: izond.

    [bakotxia]: bakotxi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. impar, non [número]
    fr izond. impair, -e
    en izond. odd
    port izond. ímpar

    Testuinguruan

    Hirua bakoitia da, bosta bezala. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 9:36 pm on 2021/04/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    hartzigarri 

    1 adj. g.er. Lazgarria, izugarria. 2 iz. Hartzidura eragiten duen gaia. Ik. legamia. Esne-hartzigarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hartzigarri. “Capable de faire dresser les cheveux. Syn. lazgarria” H.
    Heda hara beharriak, / Plaiñuen aditzeko: / Zeiñ diren harzigarriak, / Gero meditatzeko. Arg DevB 15.

    Sinonimoak: iz.

    [hartzigarri] : ik. legamia > altxagarri, orantza, lamina (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. fermentable (2)  iz. fermento (3)  iz. (hed.) fermento
    fr  iz./izond. ferment, fermentable
    en  iz. ferment
    port iz. fermento

    Testuinguruan

    Esnea eta hartzigarri naturalak. Besterik ez. (Josu Bergara, @josubergara)

    Argazkia: Josu Bergara

     
  • Maite 10:40 pm on 2021/04/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    isilune 

    1 iz. Isiltasunezko une edo denbora laburra. Ik. isilaldi. Hiru segundoko isiluneak. Beste isilune baten ondotik, Gaston berriz hasi zen. 2 iz. Mus. Iraupen zehatza duen une batez soinua etetea, iraupenaren araberako ikurraz adierazten dena; eten hori adierazteko erabiltzen den ikurra bera. Kortxeaerdiko isilunea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    isilune. (V, G), ixilune (V-gip), ixiluna (V-gip), isilgune (Lh, que cita a Dv), ixilgune. Ref.: A (isillune); Iz ArOñ (ixílluna); Etxba Eib (ixilunia); Elexp Berg. Momento, tiempo de silencio. v. isilaldi.

    *Isil-unerik eztaukan aia. Azc PB 31. Ixilune baten ondoren neskaren erantzuna. Anab Usauri 141. Illerriko antzeko ixilgunea izan zen. Or Mi 92 (Eus 82 isilgune). Usparitxa jauregi inguruan isillune bat dago otska. EgutAr 17-11-1960 (ap. DRA). Tarteka-tarteka ixil-une nabarmen batzuek egiñaz bertso-errenkada batetik bestera. Lek SClar 105. Ixilune lotsakor baten ondoren. Etxde JJ 164. Ixilune luze hau Frantziako Erreboluzio handiak hautsi zuen. MEIG I 251. Bere burutapen eta ixilgune biren arten. MEIG IX 133 (en colab. con NEtx). En DFrec hay 4 ejs. de ixilune y 3 de isilune.
    v. tbn. Mde HaurB 10. Lab SuEm 191. Erkiag Arran 173. Ixilune: TP Kattalin 191. Lab EEguna 92. Urruz Zer 115. TAg Uzt 94. EA OlBe 56. Zait Sof 84. Txill Let 90. Osk Kurl 67. Gazt MusIx 70. Lasa Poem 95. Ataño TxanKan 127. TxGarm BordaB 79.

    Sinonimoak: iz.

    [isilaldia]: isilaldi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (momento de) silencio, pausa
    fr iz. temps de silence, pause
    en iz. silence, pause
    port iz. silêncio, pausa

    Testuinguruan

    Isilunea eta sirenak izan dira Gernikan bonbardaketaren 84. urteurrena oroitzeko [Ibaizabal magazina, bilbohiria.eus (2021-04-26) moldatua]

     
  • Maite 9:23 pm on 2021/04/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    martxantera 

    iz. Baserritik hirira produktuak eramaten dituen emakumea.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    martxantera.

    1. martxandera (V-arr ap. Totor Arr ). “Mujer que lleva productos del campo a la ciudad” Totor Arr. Esne-saltzaille, merkatari-baserritarrak, eleizpeko martxanterak. Alzola Atalak 139.

    2. “Salsera, brujilla. […] Aidian erabiltzen dau anaia martxantera orrek” Elexp Berg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia eta Google Translate):

    es Mujer que lleva productos del campo a la ciudad
    fr Femme qui transporte des produits de la campagne à la ville
    en Woman who carries products from the countryside to the city
    port Mulher que transporta produtos do campo para a cidade

    Testuinguruan

    Durangoko Andra Mari elizpean egoten ziren emakume saltzaileak martxanterak dira. Gozokiak, jostailuak eta umeentzako beste hainbat gauza saltzen zituzten. Belaunaldiz belaunaldi, ofizioaren eta afizioaren lekukoa alabei transmitituz, 60 urte baino gehiago egon dira bertan. Joan den igandean, Durangoko Udalak antolatuta, omendu egin zituzten orduko saltzaile denak. [Durangoko historiaren lekukoak, Maialen Arteaga (Bizkaiko hitza, 2021-04-23)]

     
  • Maite 9:48 pm on 2021/04/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    inkatu 

    da/du ad. Bizk. || inkatu, inka/inkatu, inkatzen|| Itsatsi, finkatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    inkatu.

    1. (Lcc (-adu), Lar, Añ, Hb). Hincar, clavar. Begiok irekazu gutxi baten, / eta inka ezazu orrerean / zeure sierbo onen biotzean. Lazarraga (B) 1154vb. Ontzitik bereala / egiñik atera, / inkatzen du lurrean / Kristoren bandera. AB AmaE 161. Judeguak atxian egin eben zulua, kurutzia jaso ta inketako. Izur JerOs 51. Atzera hasten ziran txandaka, lehen bezela makhilak inketan, bat erori arte. Osk Kurl 74. Hincar (las rodillas).
    Belaunok neben inkadu. Lazarraga (B) 1179vb.

    2. (-au V-ger-m), inka (V-arr-ple-ger-m). Ref.: A (inka, inkau); CEEN 1972, 54; Zubk Ond. Pegar, adherir. “Apegar una cosa a otra” A. “Inka (V-ger), inka eutsozan, le imprimió (dos sellos)” CEEN 1972, 54. “Fijar, pegar” Zubk Ond.
    Inkau egizuz sendo nire bijotzian Jesus kurutzian josijaren zaurijak. Ur MarIl 110. Ezeban beren burua lokatu al izan, orma-kontran norbaitek inkata legez eukan gorputza. A BeinB 88. Berba oneek ain inkaurik eta josirik geratu jakozan Luiseri bere biotzean. Itz Azald 137. Zeure soñari / gogor inkaurik eguan / soñeko deuna. Enb 103. Lapak atxari lez euren . entxufeai inkata, langilleen lepotik polito biziten ikasi dabe. Eguzk GizAuz 86. Ostatu sostorreko oeko izarak […] ederto asko inkauten yakaz egunaren etorreran. Erkiag BatB 153. Soñekue besuen inkauta odol gogortuagaz. Gerrika 23. Fijar, colocar. Krusallua goi aldean ipiñi edo inkauten genduan. Etxabu Kontu 205.

    3. (R ap. A ), ingatu (V-ple-arr-oroz ap. A). “Apelmazar, pisotear” A.

    4. “Inka, moskortu, emborracharse” Zubk Ond.

    Sinonimoak: ad. Bizk.

    [itsatsi]: erantsi, itsatsi, kolatu, lotu, atxiki Ipar., eratxiki Ipar., pegatu Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. (B) fijar(se), pegar(se) (2) du ad. (B) pisotear, aplastar
    fr (1) da/du ad. (B) fixer, accrocher (2) du ad. (B) piétiner, aplatir, écraser
    en (1) da/du ad. (B) attach, affix, stick (2) du ad. (B) step on, trample, squash, crush
    port (1) da/du ad. (B) prender, colar (2) du ad. (B) esmagar, esmigalhar

    Testuinguruan

    Ni zinera joana nintzen, baina pelikula amaitu baino lehen etxeratu nintzen atzeko ilarako mutiko batek txiklea inkatu zidalako koletan, eta txoria eta gantxoak eta dena txaplata eginda neuzkalako. [Hezurren erretura, Miren Agur Meabe (Susa, 2019)]

    Irudia: mejorconsalud.as.com

     
  • Maite 9:16 pm on 2021/04/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    ogendant 

    adj. Batez ere Zub. Hobenduna.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hobendant. ogendant (S ap. Lrq ; Dv, Foix). Culpable. “Coupable, ogendant” Foix (Lhande transcribe erróneamente ogendante). v. hobendun.
    Bekhatore miserable ogendant [bat] . Mst III 52, 3 (Ip ogendün, Ol, Leon (h)obendun). Ogendant bazira, phensamentian ükhen ezazü, nahi zirela gogo hunez khanbiatü hunialat. Ib. 46,1 (SP hobenduri, Ip ogendün, Pi errudun, Ol, Leon (h)obendun). Jaun erretora / etzünin etxekiten ogendant lioba. Etch 82. Erran behar da eztirela bethi ogendantak, eta etxeko nekeziak badiala artetarik beste erazlerik. ArmUs 1899, 41. Orai, seküla beno ogendantago dira khrixtiak Jinko gabeko eskoletan haurren ezartez. Herr 15-9-1960 3.

    Sinonimoak: izond. Zub.

    [hobenduna]: errudun, hobendun Ipar., kulpadun beh., kulpante beh., bekatari g.e., faltaduri g.e., kulpagarri g.e., baiadun Ipar. g.e., faltadun Ipar. zah., hobenduri Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (Z) culpable, responsable
    fr izond. responsable, coupable
    en izond. guilty, responsible
    port izond. culpado, -a, responsável

    Testuinguruan

    Floyd hil zuen polizia ogendant. #gaurkohitza

    Floyd hil zuen polizia ohiaren kontrako epaia mugarri izatea espero dute. Chauvin delitu guztietan erruduntzat jo du epaimahaiak, eta 40 urte inguruko zigorra jaso dezake. Black Lives Matter mugimenduak pozez eta zuhurtzia handiaz hartu du erabakia. [Ander Perez Zala, Berria.eus, (2021-04-21)]

     
  • Maite 9:58 pm on 2021/04/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    tutar-tutarrean 

    iz. Erabat. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tutar-tutarrean. Completamente. Cf. tutarrez , tutorretik . [Kurrilluak], lakijo areanik urteteko alegiñakaz, asi ziran eguak astindduten, eta […] guztijen artian mutilla bera tutar-tutarrian gora jasota, egaz egin eben moltso baten, eta ene Bertoldin gaxua be eurakaz aidian eruan eben. Otx 156.

    Sinonimoak: iz.

    [tutarrez] : tutarrez, erabat, guztiz, zeharo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. del todo, totalmente, enteramente, completamente
    fr adb. entièrement, complètement
    en adb. wholly, completely
    port adb. totalmente, completamente

    Testuinguruan

    Grina okerra tutar-tutarrean bihotzetik kendu nahian dabil. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:26 pm on 2021/04/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    pitokeria 

    iz. Lgart. Ergelkeria. Erraz esaten dira pitokeria horiek mahaira lasai-lasai eserita!  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [pitokeria]: ergelkeria, kirtenkeria, zozokeria, txatxukeria, pitokeria (Elhuyar hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. tontería, estupidez, necedad
    fr iz. bêtise, ânerie, stupidité
    en iz. stupidity, nonsense, foolishness
    port iz. bobagem, besteira, farol

    Testuinguruan

    Erraz esaten dira pitokeria horiek mahaira lasai-lasai eserita! (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 9:25 pm on 2021/04/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    galar 

    iz. 1. Gaztainondo-ikatza. 2. Zuhaitzean bertan ihartua dagoen adarra.   (Harluxet hiztegi entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L).
    Cuaderno.
    Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaier eta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. carbón de castaño (2) iz. reviejo, -a, rama o leño muerto del árbol
    fr (1) iz. charbon de bois de châtaigne (2) iz. branche mort d’arbre
    en (1) iz. chestnut charcoal (2) iz. dead branch (of a tree)
    port (1) iz. carvão de castanha (2) iz. galho morto (de árvore)

    Testuinguruan

    Gasteizko galar bat, Europako handiena izan litekeena, koronabirusaren biktimak omentzeko eta gogorarazteko. [Mikel Belasko @mbelaskoEU)

     
  • Maite 9:44 pm on 2021/04/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    aguardient 

    iz. Ipar. Pattarra. Aguardient xorta bat edanarazi zioten. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    aguardient. (L, BN, S ap. Lh; H), aguardint(a) , aigardent (Chaho, Gèze), agorient (Ht VocGr 269), agorrient (L ap. Lh; H), agardient (S ap. Lh), agardent , agordient , aguerdinta , aguardintte (V-gip ap. Elexp Berg), augardient (Arch VocGr , VocBN), agoarjenta (SP <-genta>), aguardenta , argorient . Aguardiente. “Eau de vie, agua ardiente” SP. “L’eau de vie” Ht VocGr 269. “Orujo, aguardiente. Ari igual jakuan patxarra izan, aguardinttia izan. / Len aguardinttia orujo zuan, da gero asi zittuztan koloriak eta zerak” Elexp Berg.

    Tr. Al Sur se documenta aguardient(a) en una carta del s. XVII, en Aguirre de Asteasu, Echagaray, Aramburu-Bago y JanEd; aguardiente en J.A. Moguel, Guerrico, Zabala, JanEd, Kirikiño (Ab II 171) y Anduaga, y aguardint(a) en Echagaray, Iraola, Txirrita, Yanzi y Bertsol (1932, 218; tbn. aguardenta en la misma pág). En la literatura septentrional hay numerosas variantes: aguardient en Hiriart-Urruty, J. Etchepare, Barbier y Zerbitzari (Azk 101), agorient en Hiribarren (Esk 229), Duvoisin (Lab 321), Barbier y Landerretche, agordient en ECocin (15), aguardint en M. Elissamburu (Fram147), aguerdinta en Etchepare de Jatsu, agorrient en unos versos recogidos por Zerbitzari (Azk 104), argorient en unos versos del s. XVIII y aigardent en textos suletinos (junto a agardent en AstLas).

    Aguardienta eta 10 opil brea (1683). ConTAV 5.2.9, 130. Hi, argorient tratnta, herio emaillea. (1780). BertsZB 122. Baso erdi aguardiente. Mg CC 182. Ardo, mistel edo aguardiente ematea. Gco II 61. Aguardienta ur, piper edo beste gauzakin [nastutzea]. AA II 168. Fusilla aguardintaz / karga baliteke, / bala gustoz aboan / artuko lukete. Echag 24 (tbn. 24 aguardientaz). Aguardienta eta tabako belarra. Aran-Bago ManMed 260. Nafar aguardienta / erari gozua. JanEd I 58 (69 aguardinta (det.), 58 aguardienteak). Kopa bat aguardiente napar. Zab Gabon 76. Iduri zaut ene gizonak erretreta gose baino aguardient egarriago direla. HU Zez 204. Aguardinta alkanforatu usai pestia. Iraola 129. Aguardient zirrista bat. JE Bur 170. Bati baso-arnoa paga, bertzeari aguardient-kotxeta. Barb Sup 37. Ardua ere kastatzen dute, / ez aguardinta bakarrik. Tx B II 158. Kopa bat agorient hurrup eta klik iretsirik. Barb Leg 147. Aguerdinta xorta bat edan-arazi zioten. JEtchep 58. Nik goizean, jaikitakoan, lenengo iru edo lau kopa aguardiente edan. And AUzta 99. v. tbn. Aigardent: AstLas 28. Arch Gram 26. Alth Bot 12. Const 41. Kutxet erdiko poto / bat aguardinta. Yanzi 48.

    AGUARDIENT-EDALE. Bebedor de aguardiente. Bera beno pollitago / ezpalinbalu emaztia, / agardent edale guti / joan likidio etxera. AstLas 10. Agorient edaile Gethariako. (L-côte) Lander Eusk 1925 (IV), 50.

    Sinonimoak: iz.

    [aguardient] : pattar (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) aguardiente
    fr iz. (Ipar.) eau-de-vie
    en iz. (Ipar.) alcoholic drink which is obtained by distilling wine or any other alcoholic substance
    port iz. aguardente

    Testuinguruan

    Aguardient xorta bat edanarazi zioten. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:40 pm on 2021/04/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    latzin 

    iz. Lugorria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    latzin. (V-ple ap. A ), latxin, latzena (V-arrig ap. A ). “Barbecho, terreno baldío” A. Landa ta latziñak, aran eta ibarrak, lili ta lora ederrez […] apaintzen dira. Eguzk LorIl 3 (ap. DRA). Oi, latxin zabal orren bakia. “Campiña” . Laux AB 73. Loraz eder latxin gustija. Ib. 70 (v. tbn. BBa 26). Bañan zazpigarrenean, lurra latzin ta alper utzazu. Ol Ex 23, 11 (Ker landu bagarik itzi).

    LATZINIK. En barbecho.
    [Peruk] aspaldion eukazan laiak ugerturik, soloak latziñik, bedar galgarriak eurrez. A Ezale 1899, 13b.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [lugorria]: lugorri, lantzar Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  tierra baldía
    fr iz. terrain en friche
    en iz. empty land, barren land
    port iz. terreno baldio

    Testuinguruan

    Ez zuen baimenik latzin huran lantzeko. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:30 pm on 2021/04/15 Permalink | Reply  

    begietaraino 

    adb. Erabat, osoki. (Batez ere sartu eta kideko aditzekin erabiltzen da). Ik. begi bietaraino; bi begietaraino. Gerran ez zen ibili, baina zantarkerietan eta ustelkerietan begietaraino sartu eta ustelkeria horren hatsa alde guztietara zabaldu bai. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    BEGIETARAINO, BEGI BIETARAINO, BI BEGIETARAINO. Totalmente (litm. ‘hasta los ojos’). Hala da bada haragiaren atseginetan eta plazeretan dabillana ere. Gose da, egarri da eta emozu nahi duen bezanbat, sar bedi begietaraiño, baiña eztiteke ase. Ax 385 (V 252). Deabruak ta munduak engañatu ta pekatuetan begi bietaraño sarturik zegoen. Cb Eg II 196. Geiegi maitatu zituan erbesteko emakume arrotz galduak zoratu ta sartu zan begi bietaraño Idolatrian. Ub 43. Miñatza lotsagarri likits askorekin begi bietaraño beteak datozen aekin iturri garbitzalle oek egiten dituzten mirari andiak. Izt C 77. Bekhatu lohietan bi begietaraino sarthurik, Jainkoaren deiei bethi beharriak tapatuz, nere lehia tzarren asetzen ibili izatu naiz. Dv LEd 269 (Cb Eg II 196 begi bietaraño). Oitura gaiztoen zingiran begietaraño sartua zegoen zaldun gazte noble bat. Arr May 41. Sobera aspaldi huntan bizi da sarthua begietaraino paganotasuneko tzarkeria deithoragarrietan. Prop 1893, 145. Riktrudis begi bietaraiño gorri-gorri iarri zan. Ag AL 72. Gudan etzan ibilli; baña zantarkeri ta ustelkerietan begietaraño sartu ta ustelkeri orren atsa alde guztietara zabaldu bai. Eguzk GizAuz 17. Ez ahal dirudite begietaraiño lokatzez beteak? Mde Pr 99. Apaiz ta moja ta praile, senper ikusteko zaudete; bi begietaraño sartu baitzerate Biurriaren alde. Or QA 85.

    Sinonimoak: adlag.

    [osoki]: alde batera, betean, bete-betean, ederki, ederto, erabat, guztiz, hagitz, oso, osoki, oso-osorik, osorik, osoro, plei-plei, sits eta bits, txit, zeharo, anitz Ipar., arras Ipar., arrunt Ipar., biziki Ipar., gain-gainetik Ipar., tinketz Ipar., tutarrez Bizk., osotoro Gip., alde bat L-N, txoil Naf., guztiro g.e., osotara g.e., betero zah., konplituki zah., seko Gip. beh., net Ipar. g.e., soberanoki Ipar. g.e., tint Bizk. g.e., alde guztiz Ipar. zah., beteki Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es enteramente, completamente, del todo
    fr entièrement, complètement
    en entirely, completely
    port inteiramente, completamente

    Testuinguruan

    Gerran ez zen ibili, baina zantarkerietan eta ustelkerietan begietaraino sartu eta ustelkeria horren hatsa alde guztietara zabaldu bai. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:08 pm on 2021/04/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    galzorian 

    adb. Galtzeko zorian. Ik. galdu-gordean. Galzorian zegoen hizkuntzari eutsi nahia. Bizia galzorian jartzea (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [galzorian] : arriskuan, galdu-gordean (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) en peligro (2) en vías de desaparición, en peligro de extinción
    fr (1) en danger (2) en voie d’extinction
    en at risk, in danger
    port em perigo

    Testuinguruan

    Ines ezagutu zuenean mundua aldatzeko ilusioak galzorian zituen. [Denak du bere prezioa, Migel Angel Mintegi (Ibaizabal, 2002)]

     
  • Maite 11:27 pm on 2021/04/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    ipurdiko 

    iz. Ipurdian hartzen edo ematen den kolpea. Ipurdiko ederrak hartu zituen umetan. Emazkiozu ipurdiko batzuk, ea isiltzen den. Erori eta egundoko ipurdikoa hartu du (Ik. ipurkada). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ipurdiko. (V-gip; Lcc; -ph- Dv, H), eperdiko, epurdiko (AN-larr), purdiko (B). Ref.: A (purdiko); Asp Leiz (epurdiko); Etxba Eib; Elexp Berg. “Nalgada” Lcc. “Iphurdiko bat ematea, donner un coup de pied au derrière” Dv. “Culada, golpe en el trasero” A. “Azotes en el trasero” Etxba Eib. Ipurdiko bana, / ¡qué bien merecido! Aq p. 88. –Ni nak arrantzalia eta arrapatzen dizkiat… –Ipurdiko ederrak. Iraola 99s. Antxe artua naiz amaika ta amaika ipurdiko. EG 1955 (1-2), 6. Gaur eskatzera baator, a zer eperdikoak! EgutAr (ap. DRA). Sokarekin ipurdikoak ematen asi zan. JAzpiroz 141. En DFrec hay 2 ejs. de ipurdiko. (V-gip, G-azp), epurdiko (AN-larr), ipurko. Ref.: Asp Leiz (epurdiko); Etxba Eib; Gketx Loiola; Elexp Berg. Fracaso. “Ipurdiko ederra artu, se dice significando haber tenido serio menoscabo o derrota” Etxba Eib. Lengo epurdikuak sendatzen / badaukate zer egiña [arraunlariyak] . Auspoa 61, 113. (tbn., con alguna ligera variación, en Uzt LEG I 47) Datorrena datorrela ondoren, ezterizkiogu joan dan urteko ipurkorik izan ditekenik. ZArg 1957, 247. (ap. DRA) A zer ipurdikoa izan zu(e)n! (AN-ulz) ‘Zer erorikoa, zer galtzea, zoritxarra’ . Inza NaEsZarr 927. Ipurdiko gaitza izan du. (AN-5vill) ‘Kalte edo ezbear aundia’ . Ib. 1812. (V-gip, G-azp-goi, AN-gip-5vill, BN-arb ap. Gte Erd 77). Desilusión. “Ipurdiko ederra eman du orrek (G-azp, AN-gip), ipurdiko ederra artu zuen (AN-5vill)” Gte Erd 77.

    Sinonimoak: iz.

    [ipurkada]: ipurdikada, ipurkada, mokorkada (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. culada; azote [en las nalgas]
    fr iz. coup de pied au derrière
    en iz. spanking
    port iz. queda cômica

    Testuinguruan

    Erori eta egundoko ipurdikoa hartu du. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 8:04 pm on 2021/04/12 Permalink | Reply  

    arean 

    1 (Ezezko esaldietan). Ezer ez. Arean ez dago: ez dago ezer. Edaria non eta zelan izango ote den, arean ez daki. 2 (Baiezko esaldietan). Zerbait. Dirua, arean badaukat, askorik ez baina. 3 adb. Segurki, dudarik gabe. Eskupeko txikerra bota; batere ez baino gehiago da, arean. Ez zegoen alde handirik, arean, batzuengandik besteengana.

    arean bai Zerbait bai, zer edo zer bai. —Baduzu dirurik? —Arean bai.

    arean ere lok. Izan ere. Arean ere, laster izango da hemen andre hori.

    arean ez Deus ez.

    (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    arean 1. Etim. Se trata en su origen de la forma arcaica (suf. -rean ) de ablativo del dem. de tercer grado.

    1. (V-ple-arr-oroz ap. A; Lar Sup , Añ) (En frases negativas). Nada. “Nada” Lar Sup ( RS). “Arean ez, nada” msOch. “(No es) nada, […] (V) ezta arean” Añ. “Arean ez (V-ple-arr-oroz), nada […]. [Arean] Se usa también negativamente, como sinónimo de iñor y ezer. […] Arean eztago, no hay nada” A. Cf. fr. en (< lat. inde): arean ez dau ‘il n’en a pas’. Ordia ganik enzindu zeegik arean. “Del borracho no fies nada” . RS 536. Ilbeeran erein zegik arean. TAV 3.3.2. (RS 558) Sartu zan infante au amaren sabelean, / Adanen bekatuti ezebela arean. Acto 368. Guztia dalperrean. / lapurrak ez dau errukirik arean. Zav Fab RIEV 1907, 532. Ebat’eutse zarra zarra burua / yente guztia dago sor-gortua, / ez ebalako garaunik arean. Id. ib. 1909, 31. Baia ez Amari, ez Semeari ezteutse gizonak errukirik arean artuten. Añ EL2 226. Artu esku bategaz arrain bat edo bi, […] kaltzerpean apurtxu baten euki ta egosita urteten ostien. Gauza gozoagorik ostatuen bere ez arean. A BGuzur 136. Guzurrik arean eno’iminten, / guztiak dira egiak. EusJok II 110. Laarrik eztago arean onik. (Refrán de Orozco comentado por Urquijo en RS 45, laarrik ez onik) Edaria nun eta zelan izango ete dan, arean ez daki. Erkiag BatB 192. (En frases afirmativas o interrogativas). Algo. “Arean (nada) algo” msOch. “Quelque chose. Arian daukazu?, avez-vous quelque chose?” vEys H. “(V-arr), algo, […]. Arean ikusi (V-ple-arr), ver algo” A. Zuk… u berbetan beintzat Probentzianoa dirudizu. Bertsoetan bere iakingo dozu arean. A Txirrist 246 (este ej. podría quizá tbn. corresponder a la 3.ª acepción).

    2. (A). De allí. “(V, arc.), desde allí” A. v. arerean. Hermandadea arean <arcan> doa negarrez . (Cantar de Sandailia). TAV 3.1.10. Silviak urten eben arean. Lazarraga 1143r. Igo eban zeruetara eta dago iasarririk Aita Iaungoiko gustiz poderosoen aldean eskoatati, arean etorriko da, ilaen eta bizien iuzgaetara. Cap (ed. 1893), 6 (VJ 8, Arz 18 arean). Egon zalako urte askotan pekatu mortaleko bizitzan arean urten gura ezebala. Ib. 88. Aita Adam egin zan / Lurraren gainean, / Bekatu egin eta / Iausi zan arean. (Nicolás de Zubia, 1691). TAV 3.1.29.

    3. (V-ple-arr ap. A). Sin duda, ciertamente. “Ciertamente” A (s.v. are). “En realidad, ciertamente” Ib. Gexo nagolarik, enaz ni ibilli ixan, […] ta arian, ni oian eratzota euki nabe. Otx 169. Goizgorri baiño maiteago du / arrasgorriren diztira: / onek, arean, baitakarkio / biamon on idurira. “Sin duda” . Or Eus 89. Oizon asi ta Elutsetako / zelai-zokoen artean, / abere beltzik, zuririk naiko, / ez du sumatzen arean. “No divisa ganado negro” . Ib. 328. Arean, lur au ikus-eziña ta antolagabea zan. “Nimirum” . Or Aitork 340. Obe dek, arean, / elizara joanda / begira aldarean, / Aloñako Amaren / imajiñik badan. SMitx Aranz 237. Eskupeko txikerra, bota barruna. Bapere ez baiño geiago da, arean. Erkiag BatB 187. Eta ez egoan, arean, alde aundirik batzuekandik besteengana. Ib. 106. Arrezkero, auxe dateke gure eginbidea: alik eta garbien bizitza ontan irautea, arean, gerokoaren zai. Zait Plat 70. Ta itsaso-ekaitz zakarrean itsaso zear doan ontzian adiskide-etsaiei on-gaitz egiteko indartsuen nor ote da? –Lemazaina, arean. Ib. 93. Bakandereak berak jakingo eban zer egin Bertoldagaz: edo ibaira jaurti, edo arian [= ‘por el contrario’ (?)] zigor txarragoren bat ezarri.Otx 71.

    4. (V ap. A ). A saber, es decir. Azkue cita el ej. de fB Olg 183: “T a ondo konpesau bere ezin leitekezala, arian da, dotrinia ikasi, […] ta pekatuko okasinoe urrekuai isteeko asmo sendua artu artian”, interpretando arian da como “(es) a saber”, cuando en realidad se trata de la construcción arean (e)ta… arte(an), equivalente a harik eta (q. v. ). Zergatik ote-ta lan onek zaustada edo biotzondoko zoragarrigoa ematen dun, gizaldi artako olerkaririk bikaiñenenak baiño; arean, Byron, Goethe, Schiller, Lamartinen beraren leikideenak baño. Or Mi III. Alaba Teresa luzaro mintzo zaigu ortaz, eta bai nonbait zuen Loiola ere, arean, zenbait Iainkozko biotz-eragin, nondik eta nola datozen ezagun gabe gertatzen zaizkigula. Or QA 139. Erantzun izugarri ta arrigarri ta negargarri batzu, ostera, eman zizkidan: arean, amakin eskontzeko nintzala […]. Zait Sof 79. Zure baitan iritzi bakar au ez egizu aintzat artu: arean, zuk diozuna ta besterik ez, ontzat artzea. Ib. 181.

    5. Alguien (en frase afirmativa o interrogativa); nadie (en frase negativa). “(V-arr), alguien, […]. Areanek egin, hacerlo alguien. [….] Areanek eztau egin, nadie lo ha hecho” A.

    AREAN 2 (BN-baig ap. A), AREN ( arhen L, S ap. A), ARRAN. “Rastrillando” A.
    Baiña badira berriz bertze [lan] batzuk, nola baitira eskiribatzea, pintatzea, iostea, golde nabarren eta arhen ere haritzea. Ax 468 (V 304; AxN explica arhen (470) por arean). Aitzurrean, arean, ardatzean aritzea, ogia egitea. AA III 361. Topatu zuen Eliseo amabi uztar idirekin arean ari zala. Lard 228. Nekazari bat ari zan uztarri batekin arian an inguruan. Bv AsL 151. Sasteiko gizona omen zebillen idiekin arran bere soroan. AIr EuskIp 27. Lur baneatzen Korte izena duan soroan arrean jardun nuan. JAzpiroz 63.

    Sinonimoak: adlag. Bizk. zah.

    [dudarik gabe]: ziur, ziurki, aments Ipar., segur Ipar., segurki Ipar., seguru Heg., eskier neol., gertuz zah., segurik Ipar. g.e., gertuki Ipar. zah., ziertoro Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (B) (ezezko testuinguruetan; ondoan ere har dezake) nada, ninguna cosa; nadie, ninguna persona (2) adb. (B) (baiezko testuinguruetan eta galde-perpausetan) algo (3) adb. (B) sin duda, ciertamente
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Nik neuk ez dakit arean. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:16 pm on 2021/04/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    mamikatu 

    du ad. mamikatu, mamika, mamikatzen ||Ipar. Birrindu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    mamikatu. Destrozar, hacer trizas. v. mamitu (2). Urde xerria! […] Zangoaren azpian mamikatzen ahal bahut!… Leon GH 1934, 306. Hau (Durruti) begitartea ilhun, pilota iduri mamikatu behar zuela eskuetan, othoitz batean bezala. Gazte 1958 (Dic.), 8 (ap. DRA).

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [birrindu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) deshacer(se), hacer pedazos, desmenuzar, rallar, triturar, destrozar, destruir, hacer(se) añicos
    fr ad. démêler, écraser, émietter, râper, écraser, déchiqueter, détruire, briser
    en ad. unravel, smash, crumble, grate, crush, shred, destroy, shatter
    port ad. esmiuçar, esmigalhar, triturar, esmagar, destruir

    Testuinguruan

    Mugikorra mamikatu du. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:24 pm on 2021/04/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    dezibel 

    iz. Fis. Magnitude baten bi balioren erlazioa eskala logaritmikoan neurtzeko unitatea (dB). Legeak dio 30 dezibel ezin direla gainditu. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Dezibela (dB) unitate logaritmiko bat da, bi magnituderen arteko erlazioa neurtzen duena. Akustikan, elektronikan, telekomunikazioetan eta kontrolaren teorian erabiltzen da nagusiki. Magnitude biren arteko erlazioa adierazteko erabili daiteke, edo, balio bietako bati erreferentziazko balio bat ematen zaionean, balio absolutu bat adierazteko.

    Dezibela Bel unitatearen hamargarren bat da, hau da, bel bat hamar dezibel dira. Praktikan oso arraroa da Bel unitatea aurkitzea, dezibela erabiltzen da. Izena Alexander Graham Bellengatik datorkio.

    Jarraitu irakurtzen Wikipedian

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Fis.) decibelio, decibel
    fr iz. décibel
    en iz. decibel
    port iz. decibel

    Testuinguruan

    Giza entzumenak hautematen duen gutxieneko ozentasuna dezibel (dB) bat duena da. [Fonetika fonologia hitzez hitz, Lourdes Oñederra (EHU, 2004)]

     
  • Maite 10:35 pm on 2021/04/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    garratz 

    1 adj. Ahoan halako laztasuna edo mintasuna sentiarazten duena. Ik. mingots; gazi 4; min1 4. Limoia baino garratzagoa. Ozpina bezain garratza. Sagar heldugabeak garratzak ohi dira. Ardo garratza benetan. Ene etsipenaren zapore garratza. 2 adj. (Gauza abstraktuez edo pertsonez mintzatuz). Hitz gogor eta garratzak. Atsekabe garratz saminak. Istilu garratzak sortu dira. Marinelaren ogibide garratza. Penitentzia garratzak egin. Juje garratz bezain zuzena. Iparraldeko jende garratz haiek. Egiak, latza eta garratza izanagatik, osasunbidean jar gaitzake. 3 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Biziaren garratza! 4 (Adizlagun gisa). Garrazki. Garratz erantzun zion. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    adond. [garraztasunez]: garrazki, lazki, garrazkiro zah.

    izond. [gazia]: gazi, aspre Ipar. zah.    [latza]: bortitz, gogor, latz, samin, dorpe Ipar., karmin Ipar., mokor Ipar.

    (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. ácido, -a; agrio, -a (2) izond. (hed.) duro, -a; rudo, -a; áspero, -a; austero, -a; severo, -a; amargo, -a (3) izond. (Bot.) Ik. isuski-garratz (4) adb. amargamente, con amargura
    fr (1) izond. acide, aigre (2) izond. (hed.) rude, âpre, acerbe, âcre ; amer, amère, dur, -e (3) adb. amèrement, âprement
    en (1) izond. sour, acid (2) izond. [latza, gogorra] bitter, unpleasant, tough
    port (1) izond. ácido, azedo (2) izond. (hed.) duro; abrupto

    Testuinguruan

    Gaur ere garratz kexatzen naiz, nekez eusten diet neure aieneei. [Elizen arteko Biblia, Askoren artean (Idatz, 2004)]

     
  • Maite 9:42 pm on 2021/04/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    atzitu 

    ad. atzitu, atzi, atzitzen || 1 du ad. Atzeman. Bi erbi atzitu dituzte oihanean. Etsaiak zeuden tokira gauaz sartu zen eta bi erregeak atzitu zituen. Gizonak eta emakumeak uraren ihesi eta ura haien ondotik atzitzen! Gaizkile ustekoa batek atzi, besteak gorde giltzapean, besteak kondena, besteak urka. 2 du ad. Inform. Ordenagailuetan eta kidekoetan, memorian edo fitxategi batean dagoen informazioa bilatu eta lortu. Erabiltzaileak edo aplikazioak fitxategiak atzitzeko duen bide bakarra fitxategiak kudeatzeko sistema erabiltzea da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    atzitu. v. atxitu.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [atxilotu]: atxilo eraman, atxilotu, bahitu, eskua ezarri, gatibatu, harrapatu, preso altxatu, preso hartu, arrastatu Ipar., atzeman Ipar., atrapatu Bizk.    

    [atzeman]: atzeman, ehizatu, harrapatu, antxitu Bizk. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. apresar, capturar; pillar, coger, prender, asir; alcanzar, atrapar (2) du ad. captar, percibir; comprender (3) du ad. sorprender, descubrir (4) du ad. engañar (5) du ad. arrestar (6) du ad. (Inform.) (Telekom.) acceder
    fr (1) du ad. saisir, attraper, capturer, réussir (2) du ad. capter, percevoir (3) du ad. découvrir, deviner
    en du ad. to capture, to catch; to seize, to grab
    port (1) du ad. apreender, capturar; pegar, agarrar (2) entender, captar (3) descobrir

    Testuinguruan

    Loak ez zuen atzitu, haatik, barnean zebilkion zurrunbiloa poxelu. [Baina bihotzak dio, Xabier Montoia (Elkar, 2002)]

     
  • Maite 9:59 pm on 2021/04/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    odolbildu 

    iz. Gorputzean gertatzen den odol biltze edo gatzatzea; bereziki, kolpe baten ondorioz azal azpian egiten dena. Ik. odolbatu; odoluri; ubeldu2; tronbo. Odolbildu haietatik zaina eten eta odola kanporatzera ez dago pauso bat baizik. Koma-egoeran izan zen bi egunez, kolpearen ondorioz buruan egin zitzaion odolbilduaren eraginez. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    odolbildu. (Gc ap. A), odolbiltu (R ap. A ), odolbitu (G-azp).
    Roncha, sangre coagulada” A. Odolbildu oetatik zaña eten eta odola kanporatzera ez dago pauso bat baizik. Aran-Bago ManMed 262. Odol bildu oek izendatzen dira, lendabizikoa . bizia eta bigarrena mansoa. Ib. 262.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [ubeldura]: ubel, ubeldu, ubeldura, ubelune, ubeluri Ipar., uspel Ipar., uspeldura Ipar., belundu Gip., beltzune, odolbatu, odoluri Ipar./Naf.    

    [odolbatua]: koagulu, odolbatu, odoluri Ipar./Naf.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. coágulo [de sangre] (2) iz. cardenal, roncha, moretón, moradura
    fr (1) iz. [koagulua] caillot ; coagulum (2) iz. [ubeldua] bleu
    en (1) iz. (blood) clot (2) iz. [ubeldura] bruise
    port (1)  iz. coágulo[de sangue] (2) iz. hematoma

    Testuinguruan

    EMAk «balizko lotura» bat atzeman du AstraZenecaren txertoaren eta odolbilduen artean [EMAk «balizko lotura» bat atzeman du AstraZenecaren txertoaren eta odolbilduen artean, Edurne Begiristain (berria.eus, 2021-04-07)]

     
  • Maite 10:52 pm on 2021/04/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    maitazarre 

    iz. Jas. Maitasuna. Euskal Herriarenganako eta, bereziki, Nafarroarenganako maitazarrea izan zuen gidari bere jarduera politikoan.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    maitazarre. (H (+ -th-)), maitasarre (A, que cita a O), maitatzarre, maitesarre (T-L) Amor. “Dilection- T-L. La forma maitasarre que Azkue atribuye a Oihenart es en realidad (según el sistema ortográfico de éste) -zarre. Nik, supertuz, / badut gertuz / maitazarre zugana. O Po 3. Alako sukar ta maitasarre goria. Ol Imit IV 14, 2 (SP amorio, Mst amurio, Pi maitasun). Gizasemien biotzetan alkarganako maitasarre edo. karidadea biztu. Eguzk GizAuz 189. Zugana anpatu arte euskal-maitazarre! SMitx Aranz 36. Yaubek Berak aiekiko maitasarrez ta adeiberaz yarein, eraiki ta eraman ditu. Ol Is 63, 9 (Dv maithakunde). Eta oiñetan auspez, oro maitasar. Gea “Iturria” (ap. DRA). Gure maitasarreak eta bearkiak eskatzen dutenez. Amez Hamlet 22. Gurasoa semearengana baño maitatzarre itzaltsuagoz. Or in Zait Plat 154. Maitasarrea deutsa mutil oneri. Erkiag BatB 182. Apari pozgarri maitasarrean. Gazt MusIx 187. Aren maitasarrea orduoro geitzen zait. Ibiñ Virgil 64.

    Sinonimoak: iz. jas.

    [maitasuna]: askonahi, maitasun, maitatze, nahitasun, amodio Ipar., askogura Bizk., onerizko jas., amore g.e., maitakuntza g.e., maitantza g.e., onerizte zah., oniritzi zah., maitagune Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. amor, cariño, afecto
    fr iz. amour, affection
    en iz. love, affection
    port iz. amor, carinho

    Testuinguruan

    Ez zen hari musu ematera ausartu, ez baitzekien, ez berarengan, ez harengan, musu batek zer iratzarriko ote lukeen: maitazarrea ala haserrea. [Denbora galduaren bila I. Swann-etik, Marcel Proust / Joxe Austin Arrieta (Alberdania-Elkar, 2010]

     
  • Maite 11:26 pm on 2021/04/05 Permalink | Reply
    Tags:   

    onkeria 

    iz. Gozokia. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    onkeria. (L ap. Lh ). Golosina, plato delicado. Saindu ona, hitzemaiten dautzugu ez zitugula gehiago goserik utziko, bethi aseko zitugu gure onkeriez… Lf Murtuts 8. Kavalier jaunak suprefetaren izenean eman diozko loreak eta onkeriak. Herr 4-4-1957 (ap. DRA ). Zeren ohoretan ditutzue onkeria horiek mahainean? Larz HilEspos 156.

    Sinonimoak: iz.

    [onkeria]: gozoki; litxarreria, mizkinkeria

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. golosina, plato delicado
    fr iz. friandises
    en iz. (UK) sweeties (US) candy
    port iz. guloseima

    Testuinguruan

    Ikusten hasita geunden luze joko zuela auziak, baina giza borondatea flakoa baita, hasiera bateko euforia onkeriazkoa etsipenezko ihesa bihurtua zen jada, carpe diem gaizki ulertu baten bidetik. [Hil-kanpaiak airearen zabuan, Anjel Lertxundi (berria.eus, 2021-04-04)]

     
  • Maite 10:24 pm on 2021/04/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    asaberri 

    iz. Aberria.  || [Oharra: Euskaltzaindiak, asaberri-k euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen du; ik. aberri]. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    asaberri. (A). Patria. “Asaberri (?), patria” A. “Aizorri esaten ei da Oñati-aldean aiterri edo asaberri edo iaioterri esateko” Ezale 1897, 141n. v. aberri.
    Bizkairarte [moroak] etorri leitekezala, ta Bizkaittarrak-be joan bear ebela euren asaberria jagotera. Echta Jos 56. Nik “mundu guzti” orren antzera, bi sorterri, bi asaberri, bi . patries bear banitu, bigarrena enuke izango ori; nere bigarrena Leaburu izango litzake: semeerria, bigarren asaberri. A Ardi V.

    Sinonimoak: iz. neol.

    [aberria]: aberri, herri, dierri g.e., herridi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. patria
    fr iz. patrie
    en iz. native nation; homeland, native land, native country, fatherland, mother country
    port iz. pátria

    Testuinguruan

    Bihotzean daramat ene asaberri maitea. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:43 pm on 2021/04/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    kirrizki 

    iz. Erresumina.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kirrizki. (V-och), resquemor, resentimiento” A.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [erremina]: erremin, erresumin (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (B) resquemor, resentimiento
    fr iz. ressentiment, rancœur, rancune
    en iz. resentment
    port iz. ressentimento, mágoa

    Testuinguruan

    Ahotsean kirrizki puntu bat agertu zuen agurtzean. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:25 pm on 2021/04/01 Permalink | Reply  

    arroztu 

    ad. arroztu, arrotz/arroztu, arrozten || 1 da/du ad. Norbaitekiko harremanak hautsi; arrotz bihurtu. Herioak hainbat ditu arrozten ezagunak. 2 da/du ad. Erbesteratu, kanporatu. 3 da/du ad. Irud. Arroztuko ote duzun zeure bihotzetik grina txar hori. 4 da/du ad. Arrotzen ohiturak edo jokabideak hartu. Euskal Herria arrozten ari zaigula zioen. Arroztu nahi gaituztenak. Hamar urtez erbestean ibili eta zeharo arroztu da. 5 da ad. Zerbaitetarako ohitura edo trebetasuna galdu. Emeki mintzo da, euskara pixka bat arroztua du. Frantses mintzairan arroztu naiz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (H). Volver extraño, ajeno. “Rendre étranger (EZ)” H. Berehala mudatzen da gizonaren bisaia / Eta lurrera erortzen orraztatu illaia. / Bere aita propia du aborritzen presunak, / Herioak hanbat ditu arrotzten ezagunak. EZ Man I 46. (AN ap. A ; VocBN .(-tzt-)). Volver(se) extranjero, foráneo. “Arrotztu, devenir étranger” VocBN . “Extranjerizarse” A. Aipatzen ere ez zuen Donianen sortua zelakorik, eta haren berri dakitenek diotenaz, ez omen zuen laket, bertzek aipa zezoten ere sor-herria. Hots, arroztua zen osoki. HU Aurp 172. Orai, gure gogoak arroztu ondoan egin nai dugu euskara bat gure ortoki edo moldetara. FIr 161. Euskerak etxekotu gaitzake oraindik senide guztiok: euskera-gabetzeak arroztu. Ldi IL 67. Hemen bazine, Anaia, mendi buruen pizteko! / Lo dauzi… eta gazteak hoztu ala hil baitzaizko, / Euskal-Herria ari da, histen, arrozten betiko… Iratz 50. Ur-xirripak doatzi menditik behera. / Agortu nahi ditut: gaindi egin dute… / Nigarrak joaten dire herri arroztura. Ib. 40. Arrotzentzat bethetzen badute Eskual-Herria lantegiz, ez eni erran Eskual-herria salbatuko dutela: aberastuko dute beharbada, bainan segurkiago arroztuko. Lf Herr 18-8-1955 (ap. DRA). (B; SP (-tzt-), Dv, H). “Arrotztea; s’étranger” SP. “Devenir étranger aux lieux que l’on fréquentait” Dv. “Bere etxean ere arroztu zen, il était devenu étranger (aux choses) de sa maison” H. “Gure anaia Buenos-Airesera gan zan, torri da etxera ta arroztua dago (B).” A s.v. arrunteko.

    2. (V, G ap. A ; SP, H), arrotzatu (Lar). Extrañar, desterrar, relegar. “Étranger; extrañar” SP. “Arrotzten nau; [il] m’envoie loin” Ib. “Extrañar, echando fuera” Lar. “Rendre étranger, reléguer, emprisonner” H. Autortu arren miiñakaz, arrotztuko ete dogun geure biotzetatik, sorturik euretan eskergabetasunik negargarrijena? JJMg Mayatz 96. Aurkituten dira asko arrotzturik presondegijetan. Ib. 41 (H: ‘il y a beaucoup de relégués dans les prisons’). Asko zorigaiztuan / Gaurko egunetan / Burubak austen dabiltz / Pranzes erderetan, / Euskeria azturik / Ai negargarrija! / Arroztu bedi arin / Alako egarrija. Ur MarIl 126. Zakustaz gaisua, oso billostua, / Eta mutilldua, / Ortu zoragarritik bere arroztua. AB AmaE 352. Arroztuta gaur dago lurrian gizona, / Narraz billau ezinda bere zoriona. Ib. 348. Hobeki loake han [hilerrietan] eskuara poxi bat; gaixo mintzai arroztuak nonbeit bederen hatzeman ditzan eta ezagut bereak; heiek ere ba hura, elgarrekin doazila errauts. HU Aurp 204. Gure mintzaira arroztenago eta ahanzterat ematenago da. Lander RIEV 1908, 620. Ordu hartan agertu zaizko Bilkhurari, […] hiruzpalaur ehun euskal-hitz garbi, arroztu edo arrozten hasi, ez hargatik guziak ezagutzen ez direnak. Lander RIEV 1910, 597. Hori zen gure Baionako semenarioa, orai arrozten bezala hasia duguna nahi ala ez hainbeste denboraren buruan. Larre ArtzainE 199.

    3. (B; Dv, H). Perder familiaridad (con una actividad). “Devenir étranger […] aux travaux auxquels on était expert” Dv. “Perdre l’habitude. Franzes mintzaian arroztua naiz, j’ai perdu l’habitude (je suis devenu étranger) de la langue française” H. “Aspaldion mutildantzan aitzekoa, arroztu in naiz” Izeta BHizt2. . Eskolan eta karrikan bere lagunekin, erdaraz mintzatuz, egin zuen erdararekin trebatzea eta euskararekin arroztea. Lander RIEV 1907, 430. Aita Besombes frantsesez elheketa hasi eta ez nion aise ihardetsi: frantsesean harrozten [sic] hasia nintzen zinez! Zerb Bahnar 161. Emeki mintzo da… Eskuara pixka bat arroztua du. Larz Iru 74.

    4. “Enfriarse las amistades. Arroztu gitun, len kain adiskide izanik (Sal)” A.

    ARROZTUXE (Aprox. de arroztu). Olvidar bastante, perder la familiaridad con. Aspaldi zuen gure indianoak zangorik etzuela elizan eman, eta arroztuxeak zituen han ikhusten ohi diren patroinak. GaztAlm 1934, 32.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [harremanak hautsi]: atzetu Ipar. g.e.    

    [erbesteratu]: atzerriratu, deportatu, deserriratu, desterratu, erbesteratu, erbestetu, kanporatu, lekoratu, deserritu g.e., atzetu Ipar. g.e.    

    [trebetasuna galdu]: ahaztu, atzendu, burutik joan, ahantzi Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. perder la familiaridad, enfriarse el trato (2) da/du ad. extranjerizar, tomar costumbres extranjeras (3) da/du ad. hacer que sea raro/extraño/desconocido (4) da/du ad. perder la costumbre, perder la habilidad en algo (5) da/du ad. desterrar, extrañar
    fr (1) da/du ad. rendre étranger (2) da/du ad. devenir étranger (3) da/du ad. perdre l’habitude
    en (1) da/du ad. [harremana] to cool (2) da/du ad. [ohitura, trebetasuna] to get out of the habit (of doing sth)
    port (1) da/du ad. perca a familiaridade (2) da/du ad. estrangeirizar, levar alfândega estrangeira (3) da/du ad. torná-lo estranho/desconhecido (4) da/du ad. perca o hábito, perca a habilidade em alguma coisa

    Testuinguruan

    Emeki mintzo da, euskara pixka bat arroztua du. Hamar urtez erbestean ibili eta zeharo arroztu da. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:38 pm on 2021/03/31 Permalink | Reply
    Tags:   

    arkanbele 

    iz. Kakalardoaren antzeko intsektu handia, oskol beltza duena eta oreinaren adarren itxurako baraila handia ezaugarri duena (Lucanus cervus). Ik. akulamendi. (Hiztegi Batua)

    ARKANBELE KANTA. Norbait behin eta berriz beti erretolika berarekin, beti berearekin, temoso aritzea. (Bakoitzak bere arkanbele-kanta, Mikel Taberna Irazoki )

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 arkanbele. (H (+ -kh-), A), arkanbela (Urt), arkamelu (L-côte, BN-baig ap. A), arkamele (Darric ap. DRA .). Ciervo volador (Lucanus cervus). “Cantharis, uli ogi ialea, uli beltza, ogi jan ulia, arkanbélaa” Urt IV 158. “Cerf volant” H. “(L?) 1.º lucano, escarabajo. 2.º se dice también, por irrisión, de un hombre pequeño, regordete, enano” A. “Arkameku (L-côte; Laf.), hanneton” Lh. “Escarabajo (Darric)” DRA . v. arkulo (2), akulamendi. Arkamelu urte, sagar urte. EZBB I 40. ARKAMELU-BELAR. Cardencha. “Arkamelu belharra, cardère sauvage. (Orok badakite naski behin baino gehiagotan eskuan ibili dutelakotz, zer den arkamelua. Nihork ez othe du haren adarrik mihiari lothu?)” GH 1930, 226.

    2 arkanbele. (Lar→H, Hb), arkamele (L ap. A ), arkanbile. “Cuento, fábula” y “fábula” Lar. “Fable, conte” H. “Cuento, fábula” A. Cf. Sb-Urq: “Arkanbela. Fábula. Cometa [?]”. Greza, arkanbilen ontzia denak, gezür franko dereikü adin lüzetzaz barreiatü ta erakutsi bürüzagisa zela hetan. Egiat 189.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [tamaina handiko intsektua]: akulamendi, kakalardo adardun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Zool.) ciervo volante (Lucanus cervus)
    fr iz. (Zool.) cerf-volant
    en iz. (Zool.) European stag beetle
    port iz. (Zool.)

    Testuinguruan

    Lehen ere agertu da gaia Ekografia hauetan —nire arkanbele kantetako bat dela esan daiteke—: debate sakonen falta sumatzen da ETBn, eta euskal kulturan oro har. Patxadatsuak, gogoetatuak, arrazoituak, argumentatuak, haserrerik eta oihurik gabekoak ahal baldin bada, baina sakonak, eta horretatik, duen balioa eta interesa ukatu gabe, oraingoz behintzat, urrun samar sumatzen dut Ezberdinak. [Ezberdin irizkideak, Juan Luis Zabala (berria.eus, 2021-03-30)]

    Argazkia: Wikipedia, Archaeodontosaurus erabiltzailea

     
  • Maite 9:36 pm on 2021/03/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    umildu 

    da/du ad. Apaldu, umil bihurtu. Harro eta hantustez beteak umilduko dira. Deusek ere ezin umil gaitzake. Gaitzak gara umiltzen. Hirurogeita hamasei urte, garaia dut umiltzeko, bultza beharrik ez naukate goitik behera amiltzeko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    umildu. Tr. Documentado al Sur desde mediados del s. XVIII, donde convive con umillatu y el menos frec. umildatu (q.v.). Al Norte se encuentra en autores labortanos de los ss. XVII y XVIII como Etcheberri de Ziburu, Haramburu, Pouvreau, Gasteluçar y Chourio, y ya en el s. XX, en Etchamendi y Mattin, alternando con (h)umiliatu (q.v.) en algunos de ellos. Hay part. humiltu en un ej. de Mendiburu. En DFrec hay 7 ejs. de umildu.

    1. (V, G, AN, L; Añ, Dv; h- SP, Lar, Izt 60r, H), humiltu. Ref.: A; Iz Ulz (umíllek) ArOñ (umilddu); Elexp Berg; Gte Erd 275. Humillar(se), postrarse; volver(se) humilde. “Humilier, s’humilier. Humildu da, s’est humilié” SP. “S’humilier; devenir soumis” Dv. “1. rendre ou devenir docile, obéissant […]; 2. (V, G), rendre ou devenir humble; […] humilier, s’humilier” H. “Sosegarse, aplacarse. Oso arrua zan gaztetan baina majo umilddu da edadiakin” Elexp Berg. . v. umilatu, umiliatu, umildatu. Imajina sainduaren oiñera naiz hurbiltzen, / eta haren aitziñean belhauriko humilltzen. EZ Man I 10. Belhauriko makhurtzen naiz guztia humildurik. EZ Man II 9. [Iongoikoren Semeari] humilduko zaio / heriotze kruela, / ezaguturik garaia / haren gañean duela. EZ Noel 33. Eliza sainduaren etsaiak zuk humilzeagatik, othoi adi. Harb 363. Merezi onez bada humil gaitezke, sekulan gure burua handi iduki gabe. SP Imit I 22, 6 (Ch gure buruen humiliatzeko). Guzien gainetik humildu behar zare eta apaldu. SP Imit IV 15, 1 (Ch humiliatu). Deusek ere ezin humil gaitzake Iainkoaren miserikordiaren begietan hark egin derauskigun ontasunen hainitztasunak humil gaitzakeien bezanbat. SP Phil 204 (He 206 humiliatu). Erran behar dugu bihotz guziaz eta barrena humildurik. Ib. 489s (He 496 humilitate barreneko batekiñ). Othoitzten zaitut humildurik. Gç 189. [Leoirik] aserreenak ere barkatzen dio bere atzaparren […] artean urratzera zijoan gizonari artara baño len beratzen ta humilzen zaion aldian. Mb IArg I 336s. Ta bere Jangoiko maitagarria noizbait galdu zuelako naigabez beterik eta berriz galzeko beldurrez humilturik bizitzea . (Ps 37, 9). Ib. 247. ( s. XIX.) Zeinbat nagusiago zarean, ainbat geiago humildu bear zara; lenengo, goitura, arrotasun, ta andi-usteaz geiago galduko zendukelako. Añ LoraS 166s. Iraun beti humildurik ta etxunik Jangoikoaren aurrean. Ib. 88. Eurok dira asko humildu, ta beeratuteko gizonik panparroiena. Ib. 167. Zek alan humildu, auspeztu, ezerbereztu, ta beeratu eban lurregiño zure Anditasun beneragarria? Añ EL1 194. Arro, eta antustez beteak umilduko dira. AA III 536. Ezagutu daiguzan geure pekatubak, eta humildurik ezauera onegaz […]. Astar II 186. Ezagututen dau semiak bere gatx egitia, humilduten jatzu, parka eskatuten deutsu. Ib. 64. Umildubaz eskatu / ezkeroz pakia. Afrika 136. Bildotx baten antzera humildu zitzaion. Aran SIgn 55. Damutasun bat artu dezagun / asi gaitezen umiltzen. Xe 364. [Arbolaren] azpian umildu ziran / Errege Gaztelakoak. AB AmaE 16 (tbn. en Or Eus 198, que traduce “se postraron”). Nai dozun guztia egingo dot zugaitik: auspeztuko natxazu, umilduko natxatzu ta. Ag AL 40. Kristoren legeak erakutsi duela nola barkatu, nola umildu, nola beartsu eta ezer eztuenari begiratu. Etxeg ib. 5. Jaun au bi bider dago / lenago ere ezkonduta, […]; zenbait umildu izandu dira / orrela alargunduta, / azari gisa eizian dabill / leio-zulotik sartuta. PE 138. Andreak daruzkagu / nun-nai agintari, / begira umilduta / gizonen plantari. JanEd I 24. ( s. XX.) Ikusiko degu zein diran fanfarroi oiek. –Umilduko dira, bai. Ill Testim 16. Nunbait kontrarioak / ikaratzen ziran, / solo umildu ziren / plazara sartzian. EusJok 75. Nai diet lagundu, / nik baldin al banu, / alkarri umildu, / berriz ere bildu. Ib. 131. Arrokeriyaz oiek kontatzen / or zebillen jai ta aste, / nik orrelako buru gogorrak / umiltzen badakit laiste. Ib. 135. Bakotxa gure hutsez, / apaldu, umildu, / bide hortaz bakezko / estaturat heldu. Etcham 58. Arriturikan alkarri beira / ango seriyotasunez, / gaixto samarrak umildu ziran / naiz fede asko izan ez. Tx B II 92. Biotzez gaiten umildu. Yanzi 83. Otxan asko egondu zan / lepotik eltzian, / gizona umiltzen da / dirua galtzian. Lizaso in Uzt Noiz 36. Elgarretarik urruntzen gaitu / gure urguilu trixteak, […]; umildurikan hurbil gaitezen / batzuek ala bertzeak. Mattin 67. Arrokeriak utzi ta biotzak umiltzeko orduak dituk oiek. Ataño TxanKan 174. Ea […] erregela batera edo bateratsura umiltzeko prest bihurtzen ote garen. MEIG VI 135. v. tbn. Ch III 7, 2. LE Ong 96v. Ur Mt 18, 4. Zab Gabon 105. Arti MaldanB 230. Zendoia 24. (Con bere burua)
    Ezin dagoke nihor hemen, nahi ezpadu bere burua bihotz guziaz Iainkoa gatik humildu. SP Imit I 17, 3 (Ch ez bada Jainkoagatik humiliatzen). Bainan hori eztu egiten bere buruaren humiltzeko eta Iainkoaren handietsteko baizen. SP Phil 205s. Goratu egiten bait du Jaungoikoak bere burua umiltzen duana. “A quien se humilla” . Berron Kijote 124. (Part. en función de adj. o sust.) Eta etxekotzat hautatu baitutzu pobreak, humilduak, beherenak eta munduaz mesprezatuak. SP Imit III 22, 4 (Ch humillenak). Pekatari oso damutu eta umilduari. AJauregi EE 1885b, 216. Humillar, bajar, inclinar (la cabeza, los ojos…). Jaso biotzak batera, / begiak umildu bera, / eta belaunak lurrera, / guazen Jaunaren aurrera. Echag 124. Nai izan baleu onek umildu burua / Okendok laster eutsan […] / O! zer gatx txarra dan izatia arrua! AB AmaE 97s. [Beorrak] lerro lerro doakoz / umilduz buru ta begi. “Con la cabeza y vista bajas” . Or Eus 331. Bestia berriz Juan / ikaragarrie, / orrek umildu ditu / oien panparrokeriek.EusJok 76. Piarres […] bere aurka oldartzen ausartu zen. Bere puztukeria umildu ta bere agintearen ahalmena lotsagarri bizian utzi zion. Etxde JJ 40.

    2. Derribar, abatir. Jakin zazu ezik, izan zerala umildua […] mirabe gazte batengandik. ‘Te lanzó fuera de la silla’ . Bil 163. [Zezenak] begiyak erne zeuzkan, / belarriyak tente, […]. Saiatu naiagatik / ori umiltzera, / igual sartuko zan / legoia iltzera. Xe 207.

    3. Decaer; quedar abatido. Utzirik sarrazenua umildurik eta sekulan bañan nastutuagua. ‘Dejando al sarraceno tan abatido’ . Bil 163. Iya guriak egin du / badegu zeñek agindu; / ez oraindik umildu, / alkarrengana bildu; / gerra nai duben guziya, / berari kendu biziya. Xe 410. [Uri] au ezereztua eta umildua badago ere, antxinako denboretan izan du dala […]. Zab EE 1884b, 201. Gizona oso umildua da, / juan zaio lengo garbua / egun guzia pasa daneko / erango zuen mordua. Uzt Sas 234. Irurogei ta amasei urte, / garaia det umiltzeko, / bultza bearrik ez nadukate / goitik bera amiltzeko. Tx B III 140.

    Sinonimoak: ad. beh.

    [apaldu]: apaldu, umiliatu Ipar., baxatu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. volverse humilde, humillarse (2) da ad. abatir(se), decaer (3) du ad. humillar, denigrar, agraviar; menospreciar, ultrajar
    fr (1) da ad. (s’)humilier, (s’)abaisser (2) da ad. se décourager, se laisser abattre (3) du ad. offenser, dénigrer ; mépriser
    en (1) da ad. to humble oneself, to lower oneself (2) du ad. to humble; to humiliate
    port (1) tornar-se humilde, curvar-se, humilhar-se (2) abater-se, decair (3) humilhar, denegrir, agravar; menosprezar, ultrajar

    Testuinguruan

    Deusek ere ezin umil gaitzake. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:37 pm on 2021/03/29 Permalink | Reply  

    garraztasun 

    1 iz. Garratza denaren nolakotasuna. Ozpinaren garraztasuna. Garraztasuna eztitu. Oinazeak beren garraztasun guztian jasan, aringarririk gabe. Garraztasun handiz zigortu. Garraztasunez erantzun. 2 iz. pl. Zenbait egun negarretan, barauetan, garraztasunetan igarotzea. Munduko garraztasunak gozatzearren. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garraztasun.

    1. (c. sg. A; Urt I 95, Lar, VocCB , Dv, H), garratztasun, garratstasun (SP, sin trad.), garraxtasun (H). Severidad, rigor (sobre todo en textos septentrionales); amargura, acritud, aspereza. “Desabrimiento, aspereza”, “austeridad”, “aspereza”, “acerbidad” Lar y Añ. “Acrimonía, aspereza y severidad en el reprehender” Lar. “Dureza, firmeza” VocCB . “Garraztarzun handirekin eskerrak galthatzen zitit, je demande avec grand rigueur qu’on me rendre grâce (AR)” H. Tr. Documentado en todos los dialectos desde el s. XVII. Garraztasun es la forma más extentida. Emplean garratztasun los autores labortanos del s. XVII, Larreguy, Maister (garratztarzün ), Astarloa (II 103), Añibarro (LoraS 125), y Jauretche (estos dos últimos junto a garraztasun ). Hay además garratstasun en Mihura y Pouvreau (en éste junto con garratztasun ) y garratstazun en Arambillaga (III 12, 4). En DFrec hay 4 ejs. Sentituren du iustuak ere garratztasuna, / bekhatuen satisfatu ez baldin badu pena. EZ Man I 81. Heriotzearen garratztasunik, borthiztasunik […] eztakidan kontra. Harb 90. Amorioak manamenduei bere garratztasuna eztitzen [baiteraue] . Ax 487 (V 314). San Bernardo […] zen hersia eta garratztasunez bethea haren gobernuaren azpian iarten zirenen aldera. SP Phil 183. Garratztarzün handi bateki eskerrak galthatzen zitit. Mst III 9, 2 (Ip xehetarzün). Garraztasun handienarekin punitu. Brtc 221 (v. tbn. en contexto similar Lg I 260 garratztasun y Mih 22 garratstasun). Elizatik atelekatzen zituala garraztasun andiarekin. AA I 528. [Jainkoak] bekhatore gogortuen kontra erakhusten duen garraztasuna. Dh 258. Justizia dibinoaren garratztasuna. Jaur 396 (152 garraztasuna). Hotzen garraztarzünez ez axolik izateko. “Les rigueurs du froid” . Arch Gram 93. Gaztiguaren garraztasunetik ezagutzen bada zeinen handia zen gaizkia. Dv LEd 127. Gosetea heldua da bere azken garraztasuneraino. Prop 1876-77, 110. Pentsamentu gaiztoak, geiegi ta naikoa garraztasun emoten dabie. Ag Kr 121. [Aizkide onak]gozatzen dausku gustiz oparo / bizitza-garrastasuna. GMant Goi 81. Oñazeak beren garraztasun guzian yasan. Ir YKBiz 500n. Maitasunak ez al ditu ba garratztasun oiek gozatuko? ABar Goi 27. Auzi andi oni beronen garraztasuna kendu. Eguzk GizAuz 76. Gaiztoaren eta okerraren garraztasuna. “Amaritudinem malitiae atque nequitiae” . Or Aitork 398. Bizitzaren laburrak […] uzten digun […] garraztasuna. Vill Jaink 117. Erkiagaren Lekeitio, gertaleku atsegina izanik, sugerik gabeko paradisua da garraztasunik sumatzeko. MEIG II 101. v. tbn. Ch IV 7, 2. CrIc 47. JesBih 449. IArt Itzald II 38. Enb 98. Alz Ram 128. Arti MaldanB 218. (Pl.).Prácticas de austeridad, penitencias, mortificaciones; penalidades. “Sévérité, âpreté. Zer dire zure penitentziak? Ez ditutzu oraino jasan mortuko sainduen bizitzeko garraztasunak! […] les austérités de la vie des saints” Dv. Neurria ez idukiz baruretan, disziplinetan, ziliziotan […] eta garratstasunetan. SP Phil 318 (He 319 eta bertze austeritatetan). Garratztarzünen batenere lotsarik etzünükiala. Mst I 21, 5. Zenbait egun […] baruretan, garraztasunetan iragatea. Dh 209 (v. tbn. 172). [Yesusek] guztizko garraztasun ta lotsakizun andiak ikusi bear izan zituzan. Añ EL2 217s. Egun osoak jan ez edan gabe, gorphutza odoleraino azotatuz […]. Hoinbertze garraztasunek ethendu ziotzaten indarrak. Laph 41. v. tbn. Zby RIEV 1908, 415. Aspereza (ref. a un sonido). Errea bere garraztasunagatik zakur letra esan oi da. Cb EBO 22.

    2. Acidez; amargor. “Garraztasun, qualité de ce qui est brûlant, âcre, etc. au goût” H. “Garraxtasun, aigreur, acidité” Ib. Beazunaren garraztasun miña. Lard 459. Edan eziñda garraztasunok. AB AmaE 36. [Sagardoaren patsari] karea nastuaz, garraztasuna kendu egin bear zaio. EEs 1916, 269. Lurreko eztiak berez darama garraztasunaren azia. Ag Serm 378. [Estebeteen] loditasuna, koipetasuna, garraztasuna eta garbitasuna igartzea. “Acidez” . EAEg 28-12-1936 667. Barruko asetasunak edo garraztasunak esnatu eban Pernando. SM Zirik 19. v. tbn. Erkiag BatB 196. [Lur gaziaren] garraztasunak. Ibiñ Virgil 87.

    Sinonimoak: iz.

    [laztasuna]: laztasun, karmindura Ipar., karmintasun Ipar., latz Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. acritud, acrimonia; amargura (2) iz. severidad, austeridad, rigor (3) iz. (Teknol.) acritud
    fr (1)  iz. aigreur, amertume (2) iz. sévérité, austérité, rigueur
    en  iz. bitterness, sourness
    port (1) acrimônia; amargura (2) severidade, austeridade, rigor

    Testuinguruan

    Axola ez balitzaio bezala mintzatu arren, garraztasun handia antzematen zitzaion aurpegian. [Harry Potter eta sekretuen ganbera, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren (Elkar, 2001)]

     
  • Maite 9:33 pm on 2021/03/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    edaran 

    du ad. edaran, edaran, edaraten || Edanarazi.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    edaran. (BN-ciz, Sal, S, R; SP, Urt I 134, Ht VocGr, Lar, Lecl, HeH Voc, Hb, Gèze, Dv, H, A Apend), eradan (S; SP, Lar, VocBN , HeH Voc, Gèze, Dv, H), ederan (Hb, H (BN)), eadan (S). Ref.: A (eadan, edaran, eradan); Lrq (eadan, eradan). Abrevar, dar de beber, escanciar. (Empleado normalmente con aux. trans. bipersonal: X-k Y edaran ‘X abreva o da de beber a Y’; hay ejs. de autores meridionales que no se ajustan a esta construcción). “1. abreuver. Egarri dena edaratea, donner à boire à qui a soif. Edaran ezatzue egarriak, donnez à boire à ceux qui ont soif (Harb). 2. mener à boire les bestiaux, leur servir à boire. Eramazkik idiak edaratera, amène les bestiaux à l’abreuvoir. Edaran dituk zaldiak? as tu fait boire les chevaux?” H. Cf. edaratu. v. edanarazi.

    Tr. Documentado en la tradición septentrional desde Leiçarraga a Duvoisin; en el s. XX sólo se encuentra en autores meridionales cultos. La forma más empleada en la tradición es edaran , aunque se encuentra ederan en Leiçarraga (además de edaran ) y TB, y eradan en Voltoire y Pouvreau y, junto a edaran, en Duvoisin. La forma más frecuente entre los meridionales es eradan , salvo en Zaitegi, que usa edaran . Se recogen todos los ejemplos hallados.

    Bere paillardizaren hiratako mahatsarnoaz nazione guziak edaran ukhan baititu. Lç Apoc 14, 8 (He edanarazi). Guziak edaran izan gara spiritu ber batez. Lç 1 Cor 12, 13 (He edaranak, TB ederanak). Eztu laxatzen bere idia edo bere astoa manjederatik eta eramaiten ederatera? Lç Lc 13, 15 (He edaraterat, TB edaterat). Zeure odol sakratuaz [gaituzu] / halaber edaraten. EZ Noel 123. [Itsasoaz] edaraten baita arima titxosoa. EZ Man II 14.
    v. tbn. Volt 157 (eradan). Abrahamen kameluak eradaten zituela. SP Phil 188 (He 190 edaranez). Edaratera eman dio / Plazer uholde xarmanta. Gç 193. Edara zatzue arthaldeak, eta goanaraz bazkatzera. Urt Gen 29, 7 (Dv emozuete […] edatera). Izpiritu berean eradanak izan gare guziak. Dv 1 Cor 12, 13. Putzu hartarik edaraten ziren aziendak. Dv Gen 29, 2 (Ur edanerazten zitzaien). Ardiak eradaten zituenean. Or Mi 43. Ez al du zuetako edozeñek bere idia […] eradatera eramaten larunbatean? Ir YKBiz 290. Abereak eradatera daramazkianak. TAg Uzt 239. Sokrateri otzeri-belar ura edarateko (edan eragin) aginduak kexkok kendu egin zizkion. Zait Plat 12. [Bach-en] lan ezilkorretan bere gogoa eradan gabe. Ibiñ Virgil 25. Orkatz izutiak eta zakurrak edaska batean eradango dira. Ib. 55.

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

    [edanarazi]: edanarazi, eradan (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) h. edanarazi abrevar, dar de beber
    fr du ad. h. edanarazi abreuver
    en water, give a drink to [sth]
    port dar água

    Testuinguruan

    Edaran dituk zaldiak? (Orotariko Euskal Hiztegian)

     
  • Maite 10:42 pm on 2021/03/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    erresumin 

    1 iz. Erredura batek edo gai erregarri batek eragiten duen oinaze sentipena. Asunak eragiten duen erresumina. Erresumin bizia. 2 iz. Irud. Bihotzeko erresumina. Nire lehengo gurak oinaze eta erresumin bilakatuko dira. Ez dute inoiz zaharragoek oso begi onez ikusten gazteagoen etorrera; gezurra nioke, neronek, baldin banio ez dudala halako erresumin isil baina bizi bat sumatzen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erresumin. 1. (AN-gip-larr, G-to-bet, Lc, BN ap. A; SP, VocBN, Dv, H), errasumin (O-SP→A, H), erresomin (Lar, H). Escozor, picor. “Douleur causée par la brûlure” O-SPAd 883. “Cuisson” O-SP 228. “Brûlure, douleur de brûlure” SP. “Escocimiento” , “sahorno”, “escozor” Lar. “Douleur causée par la réaction de la chaleur après le froid” Dv. “1.º dolor sordo; 2.º calor intenso como el producido por el frote de ortigas” A. Cf. VocNav resúmen, resumín.
    Hatz egitean atsegin hartzen duzu. Ordea hatz gordin eginik, gelditzen zaitzu ondotik errasumina. Ax 431 (V 280). Ala nola sarnain arraskatzeain gustottoain ondorean gelditzen baita erresumiña. LE-Ir. Nere lehengo gurak oinhaze eta erresumin bilhakatu dira. Dv LEd 170 (Cb Eg II 94 tormentu). Ez du sumatzen min, dardarizko; / bai-ote, ez-ote erresumin. / Ez du gaurgero eden-izpirik / eskua gaiztatzeko din. Or Eus 318. Alako erresumin bat, aundiago edo txikiago, pekatuen ariora. Or QA 115. Erresumin bizia eman oi du [zomorro-zorroak biltzeak] . Munita 94. Erorkaren erresumiñagatik. “Molimiento” . Berron Kijote 97. 2. Resentimiento; rencor. “Ressentiment intérieur provoqué par quelque tort, injure reçus” H. Bañan doloretan izan arren pazienzia, / laburtzenago etzaie erresumin handia. EZ Man I 118. Grazia hark sosegatuko du zure bihotzeko altaramendua eta erresumiñ guzia gozatuko. “Dolor” . Ch III 57, 2 (Ip barneko mina). Atxikitzen badugu sendimendurik, erresuminik, hoskintzarik, herrarik, hoztasunik, galdegiten diogu Jainkoari orobat egin dezan berak ere gure alderat. Jaur 193. Egitea indar piska bat ez egin nai izan ez garaitzeko biotzaren erresomiña Jaungoikoaren amorez. LE Urt 174 (ms. 61v erresumína). Ez dute inoiz zaharragoek oso begi onez ikusten gazteagoen etorrera. Gezurra nioke, neronek, baldin banio ez dudala halako erresumin ixil baino bizi bat sumatzen. MIH 302.

    Sinonimoak: iz.

    [erredura batek eragiten duen oinaze-sentipena]: erremin, kirrizki g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. escozor, picor (2) iz. (hed.) resquemor; resentimiento, rencor
    fr (1) iz. brûlure, démangeaison, douleur cuisante (2)  iz. ressentiment, remords cuisant, pincement
    en (1) iz. [oinaze-sentsazioa] itch; prickling (2) iz. (hed.) [mina] resentment
    port (1) iz. ardor (2) iz. (fig) ressentimento

    Testuinguruan

    Erresumin sor bat piztu zitzaion barruan, zeraman bizimoduaren kontra. [Dublindarrak, James Joyce / Irene Aldasoro (Alberdania, 1999)]

     
  • Maite 9:50 pm on 2021/03/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    kiraski 

    adb. Mingoski, saminki. Negar egin zuen kiraski.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 kiraski. kireski (B; VocB ; kh- Dv), karaski (kharats- Dv). Ref.: A e Izeta BHizt2 (kireski). Amargamente (sentidos prop. y fig.). “Orrek in dakun maltzurkerie kireski senditu dugu” Izeta BHizt2.
    Birjiniak bere bizi iraganeko bekhatu guziez ere khireski nigar giten zuen. Birjin 271. Egizue kiretski nigar. JesBih 193. Gero khireski nigar egiteko eternitate guzian. Jaur 176. Nigar ‘in zuen kireski. Echn Mt 26, 75 (SalabBN kharaski; Ip mingarki, He minki, Samper, Hual amargoki). Khiraski egun oroz / ari zen nigarrez. Zby RIEV 1908, 413. Hobe lizateke, bai, orain hil balekit […] pentsatzen zuen kiraski. Mde HaurB 17. Irri egin zuen kiraski. Ib. 83. Tuniziako buruzagia mintzatu da frango kireski. Herr. (ap. DRA)

    2 kiraski. 2 kiraski . “Chironion, […] khiratskia, khiráskia, khirats belharra” Urt IV 473.

    Sinonimoak: adond.

    [mingoski]: mingoski, mingarki Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. amargamente
    fr adb. amèrement, avec amertume
    en adb. bitterly
    port adb. repreensivamente

    Testuinguruan

    Negar egin zuen kiraski. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:39 pm on 2021/03/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    zinemagile 

    iz. Filmak egiten dituen pertsona. Regis Wargnier zinemagile frantsesaren Man to man filmak irekiko du Berlingo zinema-jaialdiko lehiaketa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zinemagile. Cineasta. Zinemagile izango ginake bestela, zinema-ikusle izan beharrean. MIH 324. Zinemagileek nahiago dute nonbait mediku izandun eta indartsuen ederra irabazi eri arloteona baino. MEIG I 150.

    Sinonimoak: iz.

    [zinegilea]: zinegile, zineasta g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cineasta, director, -a de cine
    fr iz. cinéaste
    en iz. film-maker; film director
    port iz. cineasta, diretor

    Testuinguruan

    Bertrand Tavernier zinemagilea hil da [Ainhoa Sarasola, Edorta Jimenez (berria.eus, 2021-03-25)]

     
  • Maite 10:32 pm on 2021/03/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    tasun 

    iz. Ezaugarria, nolakotasuna. Jainkoaren auzia eta Jainkoaren tasunen auzia bi auzi dira ezbairik gabe (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tasun. Cualidad. Gauza bakar-bakar bat dira Jesusen bi tasun oriek eta tasun bata dagoen tokian egon beharra da bestea. Mb OtGai III 156. Fedeak edo siniste onak agertzen digu Jesusen gizatasuna, ta Jesus beraren Jainkotasuna, eta, tasun oriei dagozten, gauza guziak. Ub 201. Alkarren leian zalapartaka / asi jakuzan aspaldi alde batetik tasunak eta / keriak beste batetik. Arrugain Euzkadi 16-6-1936 (ap. DRA). Platonek bere erritarren artean lanari ekin zionean, ordea, tasun eder ori keri itsusi bilakaturik zegoen. Zait Plat 36. Zer guzien neurri gizona dala esatekoan eztio gauzen tasunei buruz, gauzak izan badiranari buruz baizik. Ib. 121. Gizakumearen tasun, doai edo propietate bat. Vill Jaink 149. Nik eztut esan nai gizon guztiek, batez ere jentil-arokoak, egiazko Jainkoa bere tasun guztiekin ezagutu zutenik. Ib. 25. Ez azaldu daroen / jainko “tasun” printza. Gand Elorri 93. “Tasun” eder-altsua / ibil-sarri dago. Ib. 93s. Bai -ren eta bai -ko erator-atzizkiak dira areago deklinabidekoak baino. Tasun bat dute azkeneko hauekin. MEIG VI 177. En DFrec hay 3 ejs. Ez dakit nere adiskidetasuna nolakoa zaizun. Ez da adiskidetasun utsa. Zer beste geiago. Eta aundiago. Nere “tasun” orrek orren ideko “tasuna” bearrekoa du. Anab Usauri 140. Handitasunak edo txikitasunak ez dute ikuskizun handirik ontasun eta gaiztotasunarekin edo beste edozein “tasun”ekin. MIH 267. Habilidad. Mekanikarako tasun bereziak dituzte aiarrak. EgutAr 7-7-1958 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.

    [tasun]: ezaugarri, nolakotasun, izaera (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. cualidad, característica
    fr iz. qualité
    en iz. quality, characteristic
    port iz. qualidade, caraterística

    Testuinguruan

    Maiztasunak desagerraraz egin lezake hitzaren tasun ideologikoa. [Hitzak eta giltzak, Iñigo Aranbarri (Alberdania, 2001)]

    Ez da erraza, ez, tasun horiek guztiak batera edukitzea. [Denak du bere prezioa, Migel Angel Mintegi (Ibaizabal, 2002)]

     
  • Maite 11:02 pm on 2021/03/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    gurgur 

    1 iz. (-r- bakunarekin). Sabelaren hotsa. Ik. kurrinka 3. Herminiok gurgur eta kurrinkak ateratzen zituen, eztarriarekin baino gehiago sabelarekin hitz egiten baitzuen. 2 iz. Errekaren hotsa. Andeetatik behera amiltzen diren erreken gurgura. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gur-gur.

    1. (V-m-gip, G, L, R ap. A ; Lar, H), kur-kur (L, BN, S ap. A ; H (+ khurkhur)), gor-gor. (Onomat. del gruñido, murmullo…). “Rugir las tripas, sabelak gurgur egin” Lar. “Xerri goseak khur-khurrak usu” H. “Gruñido, ruido de flatos en el vientre” A. “Kurkur, gruñido de satisfacción de los cerdos” Ib. Andik goizera neure sabela / beti dago gur gur gur gur: / bartko aparia, agur! Aboitiz in Onaind MEOE 252 (lo recoge tbn. Or Eus 111). Egazterrena edo paboak lumak arrotuta kur kur egiten duenian. Echve Dev 344. Arrandari menditikan datorren errekatxoari laztan ematera, agur, gur, gur, gur esanaz, erreka baztarretako sagatz, altz eta arantzei. Apaol 22. Tripak egitean gur-gur, bartko aparia agur. EZBB II 115. Etxetik ezer artu barik urten dogu-ta, urdailla . gur gur darabilt eta… Ag AL 158. Menditik bera samur diyoan ur onak dio: gur gur gur. Satarka EEs 1924, 43. Xilo batean gordatuz erasian kur kur kur ari zen ithurria. Barb Piar I 65. Urdalla beti ba-daukot gorgor / gauzatxu ona gurarik? Enb 194. Barrenak kur-kur eskatzen die / gosariaren indarra. Or Eus 298s. Sabelak egitean gur-gur, bezperako afariak agur. Zerb GH 1936, 414. Behere hartan ibaia kur kur, / harrokak traban ezin jasanez. Iratz Argiz argi 86 (ap. DRA). Kantauri, zabal-urdin, / pizti gurgur-izu, / eusko-seme zangarren / bizi-jardunleku. Onaind MEOE 724. Orduak aurrera doaz, eta urdailla gurgur asi yaka. Erkiag BatB 111.

    2. + kur-kur, kur-kur-kur. (Onomat. del la risa). Hemen irriz kurkurkur hasten da. Zerb Artho 43. Xoane bere buruarekin kur, kur, kur hirriz, sokaren biltzen ari zen. Barb Sup 99. Erretorea parrez . gur-gur zegon Pernandok jartzen zuen arpegi illuna ikusirik. Muj PAm 49. Kurkurkur gidaria ene sahetsean irriz, beribila sartzen zaiku Iruneko karrika handian. JE Ber 95. Begitartea bi eskuen artean, adi omen zitakeen Kixkil debru hori, usteldua irriz… kur-kur-kur! Lf Murtuts 14.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    [marmarra]: Ipar.firfira, marmar, marmariza, murmur, txutxu-mutxu, xuxurla, zurrumurru, erasia Ipar., marmara Ipar., murmurika Ipar., alamen Bizk., marmario Gip., surmur Gip., murmuzika Zub., murmurio g.e., murmurazio zah.    

    [sabelaren hotsa]: gurgura, kurrinka

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [sabelekoa] gruñido, ruido de tripas, borborigmo (2) iz. [ibaiarena] rumor, murmullo, susurro
    fr (1) borborygme (2) murmure
    en (1) rumbling, rumbling sound (2) babbling
    port (1) ronco (2) rugido, sussuro

    Testuinguruan

    Andeetatik behera amiltzen diren erreken gurgura. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 9:02 pm on 2021/03/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    infernuratu 

    da/du ad. infernuratu, infernura/infernuratu, infernuratzen || Infernura joan edo eraman; infernura kondenatu. Zerua galdu eta infernuratzen banaiz, zer izango da nitaz? Bere harrokeria handiak infernuratu zuen Satan. Infernuratuz gero, ez da bekaturik barkatzen.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ifernuratu (Lar, H; -ra SP, Dv), infiernuratu. Ir al infierno, condenarse. “Ifernuratzea, aller en enfer. […] Infernurako naiz, j’irai en enfer” SP. “Infernar” Lar. “Hil bezain sarri ifernurako da gaixtagina” Dv. “Aller, aboutir en enfer” H. Tr. Lo únicos ejs. claros de part. infernuratu son los de Añibarro, Jauregui y Arrue. En los primeros testimonios parece predominar el part. ifernura. Ifernuras gero ezta bekaturik barkatzen. Ber Doc 124v. Ifernuratzea. (tít). EZ Man I 93. Orduan hek guztiak ifernura ziren. Ax 141 (V 93). Baldinba ez ahal naiz hunengatik, […] hunein erraxki egin dudanagatik ifernurako? Ib. 57 (V 37). Kita bekhatua, beraz, / ez ifernuratzeko. Arg DevB 17. Zerua galdu ta infernuratzen banaz, zer izango da nizaz? Cb Eg II 22 (Dv LEd 53 ifernuratzen). Orduan bere lotsaz gorde zitubezala pekatubak, ta infernura biar ebeela Jangoikuak osatu ezpalitu. Mg CO 202. Aitortu zion bere agintari edo buru zuanari, nola betiko infernura zan. AA III 289. Zeure nai izatez edo zeure erruz infernuratu zindezke beti betiko. Jauregui 239. Bere serbitzuan iraun duenetako iñor sekulan gurekiñ infernuratu eztala. Arr May 161. Andre Mariaren serbitzari bat inpernuratzea ezin diteken gauza da. MAtx Gazt 99. (Aux. trans.).Llevar al infierno. “Ifernurako zaitut, je vous envoyerai en enfer” SP. “Jeter, mener en enfer” H. Deabruak berak bere ez eban egin obrazko pekaturik zeruan, ezpada pensamentuz ta gogoz. Onek infernuratu eban. Añ MisE 153. [Jangoikuaren legiak] infiernuratutzen ditu / orrelakuak denak. Yanzi 102.

    Sinonimoak: ad.

    [damnatu]: kondenatu, damnatu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Erl.) condenar(se), ir al infierno
    fr da/du ad. se damner
    en da/du ad. be condemned, be damned
    port da/du vpr (Rel) ir para o inferno

    Testuinguruan

    Bere harrokeria handiak infernuratu zuen Satan. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:21 pm on 2021/03/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    isuri 

    isuri 1

    1 du ad. Ontzi batetik, barruan daukan isurkaria atera. Pegarretik ura isuri. Ardoa ontzi batetik beste batera isuri. Ura umearen burura isuriz.

    2 du ad. (Hedaduraz). Negar malkoak isuri. Bere odola isuri zuen gizon guztien onerako.

    3 du ad. Irud. Isur ezazu zeure bihotza, ura bezala, Jainkoaren aitzinean. Isurtzen ditu hartzailearen ariman graziaren dohain miragarriak.

    4 da ad. (Errekez edo ibaiez mintzatuz). Urumea ibaira isurtzen diren errekak.

    5 (Partizipio burutuan, dagokion osagarriak -ra atzizkia hartzen duela). -ra lerratua, -ra makurtua. Ik. erori 6. Gizonaren gogoa gaizkira isuria da. Emazteetarik begiratzeko, haietara ez hain isuria eta eroria egoteko. || (Izenondo gisa). Adimendu eder bat, memorio handi bat eta borondate onera, ohorera eta prestutasunera erori bat, isuri bat.

    isuri 2

    1 iz. Isuri den gauza; isurtzea. Ik. isurtze; isurketa. Zeruetako isuria. Idiak gaitz hori duenean, ezagutuko duzue haren isurietan. Inoizko petrolio isuririk larriena izan da Filipinetan.

    2 iz. Jaidura, joera. Ez dut oraingoxea euskaraganako isuria. Nik, berriz, literaturara nuen isuria. Oraingo isuriak bestera garamatza. Euskal foruen erlijio-isuria.

    3 iz. Isurialdea (teilatu edo kidekoetan). Isuri biko teilatua.

    4 iz. Gorputzeko barrunbe batean likido bat ohiz kanpoko neurrian pilatzea edo bertatik isurtzea. Mexikon hil zen, buruko isuri baten ondorioz, ekainaren 25ean.

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    isuri ad.    

    [jarioarazi]: jariatu, jario Heg., esuro zah., erion Bizk. g.e.

    isuri iz.    

    [isuri dena]: fluido, jariakin, jariakari g.e.    

    [jaidura]: jaidura, joera, jaugin Ipar., pendura Ipar., jas Bizk., jaiera Gip., enjogidura Zub., gano Zub., aiher g.e., isurki g.e., natu Heg. g.e., jit Bizk. g.e., mendu Bizk. g.e., aiherkunde Ipar. zah.    

    [isurkia]: isurialde, isurki    

    [jarioa]: jariatze, jario, erion Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es isuri 1 || (1) da/du ad. verter(se), derramar(se), esparcir(se) (2) da/du ad. manar, fluir (3) da/du ad. caer(se); desprender(se) (4) da/du ad. [gasak, substantziak] emitir (5) da ad. desaguar, desembocar|| isuri 2 || (1)  iz. vertido, derramamiento, flujo; escape, fuga, pérdida (2) iz. vertido (3) iz. (Eraik.) vertiente, pendiente (4) iz. (Med.) derrame (5) iz. propensión, inclinación, afición (6) iz. [gasak, substantziak] emisión (7) iz. (Psikol.) sesgo
    fr isuri 1 || (1) da/du ad. (se) couler, verser ; renverser ; déverser (2) da/du ad. jaillir, verser (3) da ad. [ibaia] se jeter || isuri 2 || (1) iz. déversement, écoulement, rejet, dégorgement ; fuite (2) iz. [teilatuarena] versant, pente (3) iz. penchant ; être porté, -ée à (4) iz. (Med.) épanchement, effusion
    en isuri 1 || (1) da/du ad. to pour; [sarritan ustekabean] to spill; to dump, to discharge (2) da/du ad. to shed; to flow (3) da ad. to flow, to empty, to discharge || isuri 2 || (1)  iz. pouring; spill, spillage; leakage; flow; dumping, discharge (2) iz. [teilatuarena] slope; incline

    Testuinguruan

    Erupzioaren irudi ikusgarriak hartu dituzte, baina Bjorn Steinbekkek grabaturikoek ez dute parekorik. Drone batekin, laba isuriari jarraitu dio, lurraren azpitik ateratzen den kraterreraino. [Islandiako erupzioaren irudi ikusgarriak hartu dituzte, drone batekin, Edu Lartzanguren (berria.eus, 2021-02-22)]

     
  • Maite 9:31 pm on 2021/03/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    irarri 

    irarri, irar, irartzen || 1 du ad. Gai gogor batean lanabes puntadun batez marraztu. Ik. grabatu1 1. 2 du ad. Gai gogor baten azalean hozkak eginez, marrazki bat egin, gero, inprimatze lanez aldakiak egiteko. Igeltsuan irarritako lerroak. 3 (Partizipio burutua izenondo gisa). Marrazki irarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (Bera, BeraLzM), irarritu. Imprimir. (Neol. de AG creado en 1897; v. NeolAG). v. inprimatu. Ingurti au asi da irartzen 1897-ko Otsallako 15-an. AG 1066. [Euskel-itz-neurtubak] irarrita bezela 1545 arte etzaizkigu azaltzen. EEs 1913, 194. Izaten dira irarritako iduri-egiñak, Zenbatzeak nola egin […] agiriaz. ForuAG 279. Irartzeko berunezko izkiak erabiltzen dira. LzM Xabi 106. Idaztiak […] irarkiñez irarriak egiten dira. Ib. 106. Egunerokoan irartzerakoan akats bat izan zuan. EAEg 14-12-1936 537. Beldur naiz ezin irar dezakela Gipuzkoan zentsura gatik. Mde Pr 193. v. tbn. GMant LEItz 59. Arbelaitz EEs 1924, 145. Enb 196. TAg GaGo 52. Ldi IL 66. Ir YKBiz 545. Irarritu: EgutTo 20-3-1918 (ap. DRA). + erarri. Grabar. “Itz berria da erarri, jarri-tik artua” A Ardi 151. Egun aundia, urrez erartzeko eguna. A Ardi 55. Lorategiko edur zurijan / irarri zendun neure irudija. Laux BBa 64. Artzain irarrijoi. “Pastor esmaltado”. Laux AB 31. Nere maitasunak egari eta zuaitz xamurretan irarri. “Tenerisque meos incidre amores arboribus”. Ibiñ Virgil 63. Igeltsu eta berunetan irarritako lerro eta galdor-jokoetan. “Grabados en yeso”. MEIG IX 136s (en colab. con NEtx). En DFrec hay 2 ejs. de irarri. Grabar (sonidos). Or ikusten dezute Joxe-Mari. Las golondrinas-en eresertia arteztutzen, erestelkiñari (gramófono) irarri edo ezarteko. Garit Usand 44. (Fig.) Umetandikan biotz-erdian irarrita antxe / daramat zure irudia. Jaukol Biozk 46. Bibliagandiko aztarren nabari au, ordea, ezta Fray Luisen egintzan greziar ta latindar aitorrek irarritakoa bezanbat. Gazt MusIx 62. v. tbn. TP EEs 1927, 31. Eguzk GizAuz 97. Mde HaurB 53. Or QA 184.

    2. (Part. en función de sust.) Okintzak; Bizartegiak […]; Irarriak (periodistak). “Prensa” . EAEg 18-10-1936 79.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [inprimatu]: inprimatu, moldizkiratu g.e.    

    [bernuzatu]: gubiatu, zizelkatu, bernuzatu Ipar., grabatu g.e., otailutu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. imprimir (2) du ad. [diskoak…] grabar (3) du ad. (Art.) grabar
    fr du ad. imprimer, graver
    en du ad. to engrave
    port (1) imprimir (2) gravar

    Testuinguruan

    Nik gehiagotan entzun izan dudan arren, nire memoria akustikoan entzunaldi hori dago irarrita. (Mikel Antza)

     
  • Maite 8:19 pm on 2021/03/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    zain-hil 

    adj. Pertsonez mintzatuz, geldoa, odolgabea, motela. Ik. zain hileko. Gizon zain-hila. || Eskuak lanerako zain-hil. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ZAIN-HIL (L, Sal, S, R; Foix). Ref.: A (zaiñ-hil); Lrq (zañ). “Flojo, apático, muelle […]. Gizon sobra zainil bat (R-vid)” A. “Apathique” Foix. “Zañhil, mou, apathique” Lrq. Cf. zainildu. Ohart ziteie eztiala bitoria / Irabazten tonto denak eta zaiñ-hilak. Andurain UskIb 31. Gizon zaiñ illa ta oartugabea. Or SCruz 87. Eskuak lanerako zañil ta egitekoa amaira gabe geldituko zitzazkigulakoan. ‘Cessarent manus nostras ab opere’ . Ol Neh 6, 9. Olerkariak euskera lantzen ari ziran-eta, iñauska ta zañil zitzaien. Zait EG 1950 (1) 9. Igeltsugin baten semea, bazohalarik firrindolan bizikletez, bet-betan erori da lurrerat zain-hil. Altxatu dutenean, kolperik etzuen. Eskual 4-9-1908, 2.

    Sinonimoak: iz.

    [zain-hil] : geldoa, odolgabea, motela (Hiztegi batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia eta Word Reference hiztegia):

    es adj. flojo, apático
    fr adj. mou, molle, apathique
    en adj. deadbeat, good-for-nothing; disinterested, apathetic
    port adj. frouxo(a), apático(a)

    Testuinguruan

    Manuel Lasarte bertsolaria osasun juxtukoa izan zen urteetan. Berak ere maiz aipatzen zuen bere osasun eskasia, nola hizketan hala kantuan. Zain-hil sumatuko zenuen askotan… [Erantuznak, Andoni Egaña (Berria.eus, 2021-03-20)]

     
  • Maite 8:02 pm on 2021/03/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    goraldi 

    iz. Goratzea, igotzea; bereziki, gora eta behera ari den zerbaiten goranzko aldia. Anton. beheraldi. Itsasoaren goraldietan. Ilargiaren goraldia. Inperioaren sortzea, goraldia eta erorikoa. Euskal literaturaren goraldia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (V, G ap. A ; Dv), gora-aldi. Ascensión, subida (sentidos prop. y fig.); momento de elevación. “Élévation passagère. Goraldi bat izanik, beheiti doazi horren egitekoak, après d’être un instant élévés, ses affaires vont en déclinant” Dv. “Aurten izan dire lau ur goraldi” Ib. “Flujo” A. Itsasoa gora aldian zen. Prop 1876-77, 326. Goraldirik andienean ere etzitzaion egundaño Oñati burutik eta biotzetik joan. Ag G 256 (hablando de ascenso social). Gizonaren sortzea, >goraldia ta eroria. Inza Azalp 44. Senide apala bere goraldiaz illarraindu bedi. Ol Iac 1, 9 (Lç goratasunean). Goraldiak eta auldu-aldiak. Ldi IL 171. Gizadiak atzera-aurrera asko izan ditu, bai gora-aldiak eta bai bera-aldiak ere. Vill Jaink 181. Eroskaiak noizean bein izaten daben goraldi ala beeraldia. Erkiag BatB 137. 10gn. aapaldia goraldi (clímax)-burua da. Gazt MusIx 67. XVIII.ak ekarri zuen hegoaldekoen goraldia iparraldekoen aldean. MEIG VI 58. En DFrec hay 3 ejs. v. tbn. Ag Kr 19. Echta Jos 59. Zink Crit 36. “(V, G), mejoría de un enfermo” A. Ebakuntzatik ondo urten ei eban eta aren gorputzak goraldi ezaguna egin. Erkiag Arran 177.

    2. Alabanza. Goraldia Aitari, Goraldia Semeari, Goraldia Gogo Doneari. A Cat 56. Iesusen goraldirako zerbait egizue. A Ezale 1897, 170b. Goraldiak emoten jakoz Jaungoikoari. Itz Azald 153. Ta esan daigun euren goraldirako. Ag Kr 131. Goraldirik ezin sor. RIEV 1931, 639. Ondo-ulertzen dunaren goraldiz poz naizanean. “Bene intellegentis laude delector” . Or Aitork 294. Jaungoikoaren goraldirako. Ker Rom 15, 7 (ap. DRA, seguramente tomado de EMeza; Ol, Ker, IBk, IBe, Bibl aintzarako).

    3. Arrebato. Goraldian etxean / dabe sua ixegi. “En su arrebato provocaron en casa el incendio” . Atutxa Mugarra 65.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gorakada]: igoaldi, gorakada beh., gorantzaldi g.e.    

    [goratzea]: abonu, goragarri, goraipamen, goramen, gorantza, gorapen, laudorio, laudamen Ipar., goratzapen jas., gorespen jas., gorabide g.e., goreskizun g.e., handiespen g.e., laudo g.e., alabantza zah., goresmen

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. subida, elevación, aumento; prosperidad, apogeo (2) iz. [Ilargia, itsasoa] creciente (3)  iz. [gaixoarena] mejoría (4) iz. exaltación, elogio, alabanza
    fr (1)  iz. montée, élévation, augmentation, prospérité, apogée (2) iz. [Ilargia, itsasoa] croissant, -e
    en (1) iz. growth; rise, increase; rising, increasing (2) iz. [ilgora] crescent
    port (1)

    Testuinguruan

    Europako kutsatzeen goraldiaz ohartarazi du OMEk [Uxue Rey Gorraiz, berria.eus (2021-03-18)]

     
  • Maite 9:38 pm on 2021/03/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    gezur-zuri 

    adj. g.er. Faltsua, zuria. Azpikerian eta asmakerian iaioa da, gezur-zuria, liluratzailea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GEZUR-ZURI. (Sal; g.-xuri R-uzt; gizur-zuri L-ain). Ref.: A (gezur-zuri, zuri).
    a) Falso, mentiroso. Erkin zitan gezur xuri. ‘Me has salido falso’. MEst Ezka 268. Asmakerian yaioa da, gezur-zuria, lilluratzaille ta zoragarria. Zait Plat 154.
    b) Mentira. Odeiaren izena Gezur-zuri, gezurra zuri baita, Euskalerrian esana. Or QA 75. Gezur zuri alperrok sasi-iakitun batentzat egokiagoak lirakela. Or in Zait Plat 103.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [faltsua]: elezuri, irrizuri, itxuralari, itxurati, itxurazale, tolesdun, zuri, faltsu beh., azaluts jas., sabelzuri g.e., filus Ipar. g.e., fazati Ipar. zah., ele-zuri (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adj. falso/sa, mentiroso/sa, embustero/ra
    fr adj. faux; menteur, menteuse
    en adj. false, insincere, liar
    port adj. falso(a), mentiroso(a), embusteiro(a)

    Testuinguruan

    Azpikerian eta asmakerian iaioa da, gezur-zuria, liluratzailea. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:56 pm on 2021/03/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    oraindinokarren 

    adb. Bizk. Oraindik.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    oraindinokarren. (V), ondiñokarren (V), oraindiñokorren (Añ (V)), oraindokoarren (Añ), oraindiokorren (Añ (V)), oindiokarren (V), ondiokarren (V-ple; A Apend), oindokarren ( oinddo- V-ple, onddo- V-ger), oraindokorren. Ref.: A (oindiko, ondiño, oraindiño); EI 164.
    Aún, todavía” Añ. “(Hasta) ahora, todavía” Ib. “Todavía, hasta ahora” A. “Lumorratzean dagoz ondiokarren eskillaso-kumak” Ib. (s.v. lumorratz).
    Gure attak amar semerartekuak ixan zittuzala, eta ni oindiñokarren nazan lez, beti ixan zala txiro ta biartsuba. Otx 57. Ik euk […] oindiñokarren ezton iñoganako joera berezirik, ezton? Erkiag Arran 108. Arkaitzean egoan ondiñokarren. Gand Elorri 74. Gau illunean datza oraindiñokarren arima gaixoa. Onaind in Gazt MusIx 148. Ondiñokarren zu bizi zara / lora mardulen artean. BEnb NereA 181. v. tbn. Ondiñokarren: Enb 40. (Con sintagma con suf. -ago; con valor intensivo) Oraindokorren geiago. Ur Bula Al 14. Au zan bat, bestea ondiokarren andiegoa. A BGuzur 136. “Ondiokarren, presizokarren, de precisión, de necesidad (V, G)” A Apend.

    ORAINDINOKARRENGOAN. “Oindiñokarrengoan, por ahora, por el tiempo presente. Egingo ete da ba? –Ez oindiñokarrengoan” Zam Man 61.

    Sinonimoak: iz.

    [oraindinokarren]: oraindik, oraindino, oraino (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. (B) todavía, aún
    fr encore
    en still, yet
    port ainda

    Testuinguruan

    Ona dago? Oraindinokarren ez dut probatu. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:02 pm on 2021/03/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    balditu 

    da/du ad. balditu, baldi/balditu, balditzen || Ipar. Harritu, zurtu. Ez horretaz baldi. Geroztik honat ez da deus baldi nazakeenik. Ez da, beraz, batere balditzekorik, aitak hainbeste maite baldin bazuen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 balditu.

    1. (O Not→SP, Dv, H). “Balditu, membris captus” O Not 48. “(O), perclus de ses membres” SP. “Privé de l’usage de l’un ou de tous ses membres. Syn. elbarritua, hebaindua, ezindua (impotent). […] Oyhénart, malgré l’origine basquaise qu’il attribue à balditua dans sa Notitia, emploie embalditua au sens de ‘perclus’, qui est une forme espagnole évidente, quoique le mot n’existe pas dans la langue” H. v. baldatu, enbalditu, elbarritu; cf. 2 balde.

    2. (H, Dv→A). Sorprender(se), asombrar(se). “Étonné” H. “Jeter, être dans la stupéfaction” Dv. “Quedarse atónito, asombrarse” A. v. harritu.
    Aditurik horiek, apostoluak balditu izan ziren handizki. He Mt 19, 25 (HeH, Dv balditu; Lç spanta, TB estonatu, Ip, Leon harritu). Ongi balditua eta miretsia geldituko zare. He Phil (ap. Dv). Hortan gaindi iraganen dena baldituko da. Dv 3 Reg 9, 8. Hortaz ez baldi, zeren heldu baita ordua non hobietan diren guziek entzunen baitute Jainkoaren Semearen mintzoa. “Nolite mirari hoc” . Dv Io 5, 28. Ni “Tobosoko Dulcinea” entzutearekin, arritua, baldituta gelditu nintzen. (Quijote IX). Or RIEV 1929, 7. Nihau, behin ikusirik nago, bortuan, biarnes bat lau zangotako astaña bati lothua, geroztik hunat ez baita deus baldi nezakenik. JE Bur 110. Ez dela beraz batere balditzekorik aitak hainbertze maite balin bazuen. Ib. 19. Horra nun egun batez berriz “Eskualduna”-n zer irakurtzen duen Manexek harritua eta balditua. Zub 62. Larre-larreenean billa zazuete baserritarrik basaziena. Yar zazute euskera garbian ari dan zaldun apañenaren aurrean… Ezetz arroztzat yo. Arritu ta balditu egingo dala? Ta poztu, diot nik. Ldi IL 66s. Balditua galdegiten du: “Eta, eta, nun da andere-esposa?”. Lf Murtuts 54. Zonbait egunez baldituak egon ziren, ezin sinetsiz hortaratuak zirela! Ib. 2. Onek arritzen nau, onek balditzen. Or Aitork 255. Bera aizu egonik, balditzen zan ene menpekoaz, eta baldituz, iasta naia zetorkion eta iastatzea bera, nitaz balditurik ere, menpe artan erortzeko. Ib. 147. Balditen giñan, ain berriki, gure egunetantsu, olako gauza arrigarriak egiazko alakoak entzunez. Ib. 195. Oro balditurik zeudela aren ontasunaz Zuk emanaz. Ib. 234. Ordu artara arteo, ihork ez zien gizeraile horiei horrelako gelderik egin eta ez ziren guti balditu haren entzuteaz. Mde Pr 138. Arrituaren arrituaz balditurik legoke. Zait Plat 48.

    3. “(V, L), humillar” A. Cf. 2 baldi.

    2 balditu.

    Tapar” A DBols. Cf. 1 baldi .

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Ipar. [harritu]: harritu, mira egin, miraritu, txunditu, zurtu, estonatu Ipar., txokatu beh., geldu neol.balditu iz./izond.

    Ipar. zah. [elbarritua]: elbarri, elbarritu, enbalditu, esteiari, ezindu, perlesiadun, paralesiatu Ipar., paralitiko Ipar., perlesiatu Ipar., herbal Ipar./Naf., elbarridun g.e., alderdikatu Ipar. g.e., hebain Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Adorez eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. quedarse atónito, asombrar(se), pasmar(se), sorprender(se), llamar la atención
    fr étonner, stupéfier
    en shock, amaze, surprise, astonish
    port assombrar-se, espantar-se;

    Testuinguruan

    Geroztik honat ez da deus baldi nazakeenik. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:11 pm on 2021/03/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    aloxo 

    izond. Ahula. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    aloxo.

    aloxa (), aluxu (G-to ap. A ). Sencillo; flojo, débil. “Ligero, débil. Lan aluxua (G-to), trabajo hecho a la ligera” A. “Aloxo dago ori, está sencillo, flojo, desatado, etc.” Ayerb EEs 1914, 161. Gaitza ikusi ez duenaren onbidea aloxa, urria da ordea. Jaungoikoa aurpegiz degunian, bere alde agertzea ezer ez da.Ayerb EEs 1912, 179. Euskalerriaren alde-k gañean azaltzeko nai degun dibujoak erreza ta aloxa izan bear du. EEs 1913, 109. Bigaramoneko lana, lan aluxua zaio. Inzag Kabuxak 85.

    ALOXOAN (G ap. A, que cita a Arrue; aluxuan G-to ap. A). “Débilmente” A. Aita zuur ta langillearen utsunea, ez eban ez egokiro bete aren ama nagiak, eta bai apapuan, aloxuan. Erkiag BatB 34.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [ahula]: ahul, argal, maiskar, makal, maskal, mehe, mengel, enul Ipar., erkin Ipar., erpil Ipar., flako Ipar., malet Ipar., mendre Ipar., kaden Bizk., meko Bizk., herbal Ipar./Naf., gelbera g.e., magalo g.e., debil Heg. beh., enkel Ipar. g.e., entoil Ipar. g.e., flux Ipar. g.e., hozkil Bizk. g.e., makar Bizk. g.e., txakil Bizk. g.e., gelge Gip. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. sencillo; flojo, débil
    fr izond. facile; paresseux, faible
    en izond. simple; weak
    port izond. simples; frouxo, -a; fraco

    Testuinguruan

    Aloxo dago hori. Ayerb EEs 1914, 161. (OEH, mold.)

     
  • Maite 6:25 pm on 2021/03/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    zubiadar 

    iz. Zeruan, euria ari duenean edo egin ondoren eguzkiaren aurrez aurreko aldean gertatzen den uztai argitsua, zazpi kolorez osatua, eguzki-argia euri-tantetan errefraktatzen denean agertzen dena.  (ostadar, Harluxet Hiztegi entziklopedikoan)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ZUBI-ADAR. “(R-uzt), arco iris. Zubiadarraren petik igareta neskatxak mitil eta mitilak neskatxa egitan drala erraiten daioei aurrer” A.

    Sinonimoak: iz. Zub.

    [ostadarra]: ostadar, uztargi, ortzadar Ipar./Naf., ostarku Bizk., ostilika g.e., Erromako zubi, Jaungoikoaren gerriko G-N , Jainkoaren paxa (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (E) arco iris
    fr iz. arc-en-ciel
    en iz. rainbow
    port iz. arco-íris

    Testuinguruan

    Zubiadarra sartu dela dirudi, kolore guztiak harro erakutsiz. #gaurkohitza

    Jatorrizkoa: Zubiadarra sartu dela dirudi, kolore guztiak harro erakutsiz. [Ez da gaua begietara etortzen, Felipe Juaristi (Erein, 2007)]

     
  • Maite 9:56 pm on 2021/03/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    zinkurinka 

    adb. Intzirika. Ez dezazula denborarik gal, zinkurinka arituz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zinkurinka. zinkurinaka (BN-arb ap. Gte Erd 194 ), zinkuriaka (-kh- H), xinkulinaka, zinkurizka (AN-gip ap. BU Arano ), zinkuruka, zingulinka.
    Quejándose, lamentándose. “Zinkhuriaka haritzea, être à se plaindre fréquemment” H. “Zinkurizka doo, está quejándose” BU Arano. .
    Ezten-agaz yo gazte gizagajoa ta zinkurinka erori zen lurrera. Or Mi 61. Nere neretto maitea, Xo! xo! […] Xo! xo! Jainkoa zurekin / Xinkulin kuli xinkulin / Xo! xo! Xinkuli kuli xinkulin Nere maiteño xoxolin Xo! xo! / Aitatto kantuz dagozu; Xo! xo! / Xinkulinaka zer duzu? / Zure ondoan bainago Xo! xo! Iratz 140. Betik dago zinkuruka eta ez dakigu erran zer dion . (R-vid) A EY III 329. Artu betza, artu, itzik mordolloenak eta itsusienak. Zergatik etorri guri zingulinka, ez dugula ori egiten? Or EG 1950 (11-12), 50. Aietako geienak, ordea, ba-dabiltz beti zinkurinka ala iroika, batez ere, adiskidearen alde nekeren bat artu ta zerbait egin dutela uste dutenean. EG 1952 (7-8), 17. Erri osoa zinkuriñaka ari da. Amez Hamlet 109. Iguzki aldeko Alemanian jendeak zinkur]r[inka zauziza-zizterra dutelakotz laburregi. SoEg Herr 18-10-1956, 1. Erregeren muthilek egin galdea entzun orduko, jende guziak, handi ala ttipi, jende guziak errenkuraka, zinkurinaka. Othoizlari 1959, 218. Etzazula denborarik gal, zinkurinaka ariz. Egunaria 25-6-1974 (ap. DRA).

    Sinonimoak: adond.

    [intzirika]: adiaka, aieika, aieneka, aika, antsika, erostaka, espaka, intzirika, kexuka, auhenka Ipar., inkesaka Bizk., aiezka g.e., alaka g.e., aiez zah., arkumaka Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. lamentándose; quejándose; gimiendo, gimoteando, sollozando
    fr adb. se lamenter; se plaindre; gémissant, sanglotant
    en adb. lamenting; complaining; moaning, whimpering, sobbing
    port adb. lamentando; reclamando; gemendo, choramingando, soluçando

    Testuinguruan

    Negar zinkurinka ari zen eta koherentziarik gabeko hitz batzuk ere esan zizkidan. [Ahardikeriak, Marie Darrieussecq / Joxan Elosegi (Alberdania, 2004)]

     
  • Maite 9:02 pm on 2021/03/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    zazt 

    onomat. Sastadaren onomatopeia. Ik. sast. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zazt. zazt v. sast.

    sast. (V, G, AN; Hb, H), zast (Lh), zaxt, zazt (Hb), dzast (V-m-gip, L-ain, BN, S), dsast (L-sar), dxast, xaxt (H), xast. Ref.: A (sast, dzast, dsast); Iz ArOñ (dzast); Elexp Berg (zast). (Onomat. de acción rápida y repentina; de un golpe; de un pinchazo; de un disparo). “action d’enfoncer une pointe, coup imprévu, coup de traitre” Hb. “Sartu zioen nabala sast sabelean, […]. Ustekabean sarthu dut oina sast lohian, […]. Sarthu zitzaikun sast guzien artean, […]” H. “Ruido de meter con fuerza de arrojo un objeto en alguna abertura o algún ángulo” A. “Dzast (V-m), ademán de prolongar de repente el brazo en el juego infantil de las canicas” Ib. “Dzast sartu, meter el aguijón” Iz ArOñ. .
    Pistola bat tiratzea zast . (161) LE-Ir. Gabaz Akhelarretik / mainguka jinak, / hasten dire goizetik / gure sorginak, / debruz eginak, / sist handik, sast hemendik. / Zer listafinak, / laphar, ausinak! Zby RIEV 1909, 106. Buruko orratz bategaz, sast! sast! odoldu eban eskerra. A BGuzur 118. “Dxast” sartu eizan barriro itxasoan Aitaren bila. Ag Ezale 1897, 75a. Aserratzen dituk bi, . zast, labaiña ta… gizona panpa, illa lurrera. M.A. Iñarra ib. 301a. Ta an, zazt! astoa non sartzen dan Juanen etxeko atian barrena. Baserritarra 11-9-1909, 3. Arek keñadea, eta besteak, pottorrua bezela, xaxt! barrena. EEs 1930, 205. Xast! moxtu diot xortena. EEs 1931, 51. Asi ziran [egaztijak] mokoka-mokoka askakuari, sist, atzekatxu lenengotan; sast, urrengotan ez ain kezkatsu. Otx 155. Aizto zorrotz bat artu ta, sast! emazteari […] maskuritik sartu eutsan . (V-m) A EY II 284. Alako batean dzast! sartuta badoa gaztara. Anab Poli 8. Artu keriza bat, eta zast! boltzikotik jausten itxi eutson. Bilbao IpuiB 113. Artu sutan egoan burduntzia, eta zast! begi-begitik sartu eutson lo-zorroan egoala. Ib. 176. Orratz zorrotzak arturik, siki ta dzast, erraminta mutur aen sastakadetan aurkitzen eben euren amaia [euliak] . Erkiag BatB 40. Erle bat… bere belarri gaiñean jarri yakon, ta dzast, bere eztena sartu eutson. EgutAr 22-1-1962 (ap. DRA). Dsat berak, baita nik zast. (V-m). EZBB I 81. Ori entzunik, zast!, ostikoa ipurtxulo inguruan eman nion. Alkain 111. Makurtzen asi zan orduko, zast!, ari bular erdian balazoa. Ib. 130. Armiarmak ere, zazt!, / zuloen barruan. Zendoia 89.

    Sinonimoak: onom.

    [zazt]: sast (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es onom. ¡zas!
    fr onom. ¡zas!
    en onom. ¡zas!
    port onom. ¡zas!

    Testuinguruan

    (Irribarre) Kupidoren geziak, zazt, bihotzaren erdi-erdian. [Zaurien hausnarrean, Goenkale, 2001]

     
  • Maite 10:51 pm on 2021/03/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    txorten 

    iz. Hostoak eta fruituak adarrera lotzen diren kirten modukoa. Ik. aila 2; kandu; pedizelo 2. Sagarraren txortena. Hosto txorten-luzeak dituen zuhaitza. Orain bat gara biok: adarra eta txortena. || Irud. Txapelaren txortena. || txorten hosto, txorten-hosto iz. Bot. Estipula. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txorten. Tr. Documentado en textos guipuzcoanos de los s. XIX y XX. Las formas más empleadas son txorten y zorten. Hay además txurten en Orixe, Zaitegi y Munita, y zurten en M. A. Iñarra, Orixe y Oñatibia. 1. (V-gip, G-bet; Lar, Añ (G), A Apend ; <ch-> Hb, Dv (G), H), zorten (Lar, Añ (G), H), xorten (G-to), txurten (G, AN-5vill), surten (G), zurten (G). Ref.: A (surten, xorten, txurten, zurten); Garate Cont RIEV 1933, 102; Iz ArOñ, To (txurtena).
    Pedúnculo, peciolo, rabillo. “Palo, palito, el pezoncillo de cualquiera fruta” Lar. “Pezón, de la fruta” , “tallo, pezón” Añ. “Tallo del fruto” Garate Cont RIEV 1933, 102. Txurtenak orobat sartu dioke bildurra, / ‘izugarriak’ an gorde oi, bait da susmurra. Or Eus 60. Baratzeko pikuak iru txorten ditu, / neska mutiltzaliak ankak arin ditu. Canc. pop. in TAg Uzt 204. Orain bat gara biok: / adarra ta txortena. Arti MaldanB 232. Ezkurra ere txikiagoa du [zingira-aritzak] baxakan antzera, ta txurten-gabea, esate baterako. Munita 40. Irureun gramo gerezi-txortenak […] litro bat uretan egosi. Ostolaiz 46.
    v. tbn. Or Mi 55. Irugarren Aita gureak, aurretik txorten au zuen: Aita San Antonio bedeinkatua! Jaungoikoaren aurrean balia zakizkit!.NEtx LBB 142.

    2. (Lar→H (<ch->)), zorten (Gc ap. A; Lar, Añ (G), H), zurten (Lar). Tallo; brote. “Tallo, zortena, txortena, zurtena” Lar. “Troncho” Lar, Añ. “Tallo de maíz” A. Cf. zurtoin. Ikusi al dezu beñere baratza batian, bere txortenaren puntta-punttan, graziyazko patxaran koloka dabillen lore bati aize goxozko baga batek nola eragiten diyon balantz? Bil 160. Kupidagabeko esku bat dijoa zortenetik ateratzera larrosarik ederrena eta usaigozoena. EE 1881b, 63. Lagundikako baratzan beiñ ta, / Ai ura onen zurtena! / Lirain ta leun, adabagea, / Luze, mardul ta zuzena. M. A. Iñarra Ezale 1898, 201a. [Txertua] itsatsi baldin bada, berari utzi genion osto-txortena ikutu utsez eroriko zaio, baña itsatsi gabe bertan beztu ta zimelduta geratu bada txorten ori, oso zail izango da kentzea. EEs 1917, 34. Ni aza-zurten batzuk yaten niarduen gosaritako. “Ciertos tronchos de berzas” . Or Tormes 75. Ariaz lorearen zortenak lotu oi diran bezela sorta egiteko. Aitzol in Ldi UO 5. [Orrillua edo ikatz-miña] Artaburuan edo zortenetan sortzen da gaitz au. ArgEgut 1934, 97. Amets egin zun, ordea: eta, ara! zorten ber-beretik zazpi galburu aletsu eta eder garai. ‘Culmo’ . Ol Gen 41, 5 (Urt pipa, Ur lasto, Dv ondo, Ker galgerri, Bibl zango, BiblE gerri). [Belar] berdaska izaten da, zurten bigunekoa. Oñatibia Baserria 43. Besteak [zuaitzak sortzeko] txortenak sartu zituen lurrean, lau epaidun arbastak edota egurrezko ziri punta-zorrotzak. “Stirpes” . Ibiñ Virgil 83. Malkar artan etzan nintzan, ankartean ote zorten baten laguntza nuala. AZink 80. Lore oria, ez oso zabala, txorten luzea, eskamaren antzera dauzka txortenaren jiran. Ostolaiz 145. Aukeratutako puja oietatik, erdialdeko ondo azitako begiak bakarrik artuko ditugu, ta begi oei inguruko ostoak kenduko dizkiegu txorten-ondoak bertan utziaz.EEs 1917, 34.

    3. zorten (Aq 627 (G) A). “Raja o tallo que se mete entre uña y carne y otras partes” Aq 627. “Rajita de leña que se mete, por ej., bajo la uña” A.

    4. zorten (A, que cita a Ur). Mango. Egingo ere dituzu urre garbienez kandelero bat malluz landua, bere zortena eta adarrak. “Hastile” . Ur Ex 25, 31 (Dv girthain, Bibl zangoa). Ez zala askatuko / praka-kremaillera. / Txortena autsia ta / ezin jetxi beera. Zendoia 87.

    5.Il s’emploie pour éteule, chaume” H (s.v. zurthina).

    6. (G ap. A, s.v. sagar ). Nombre de una variedad de manzana.

    7. Raíz de diente. [Juizioko agiña] gora atera bearrean, zortena matraill-ezurra zulatu ta azpira aterata zegoala. JAzpiroz 179.

    Sinonimoak: iz.

    [aila]: mutxikin, zuztar, girtain Ipar., aila Bizk., kondotx g.e., muskil Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Bot.) peciolo; pedículo, pedúnculo; [mahatsarena] raspa (2) iz. [txapelarena] rabillo, rabito, rabo
    fr (1) iz. (Bot.) pédoncule (2) iz. petite queue [du béret]
    en iz. stalk
    port iz.

    Testuinguruan

    Baina akordatzen goiz seko haietan botatako izotzak? Haiek dira bilauak hosto bakoitzaren txorten ttiki extu horrentzat. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)]

     
  • Maite 10:13 pm on 2021/03/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    ahuntz-praka 

    iz. Belar landare bizikor eta apaingarria, multzoetan bilduak dauden lore kolore-biziak ematen dituena (Cheiranthus sp.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    AHUNTZ-PRAKA. “Auntzpraka (V-m), alelí” A.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Bot.) alhelí, alelí
    fr iz. (Bot.) giroflée
    en iz. (Bot.) wallflower
    port iz. (Bot.) aleli, goiveiro

    Testuinguruan

    Loreen artean bizi zen; arrosek, amañi liliek, ahuntz prakek, mugetek inguratzen zuten. [Parisen sabela, Emile Zola / Karlos Zabala (Alberdania-Elkar, 2004)]

     
  • Maite 10:17 pm on 2021/03/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    bioleta 

    iz. Belar landare txikia, bost hostoko lore more edo gorriak ematen dituena; landare horren lorea (Viola sp.). Koroa dezagun bioletaz, jakintsua baitzen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bioleta. (V-gip, AN-ilzarb-olza-egüés, Ae, Sal; Urt, A), biolet (Urt), biboleta. Ref.: VocPir 696; Bon-Ond 150; Iz ArOñ. Violeta (flor). “Calathiana, bioléta, bidelórea, neguhaste bioléta, bioletusaingábea” Urt IV 45. v. 2 biola.
    Egiazko alharguna da Elizan marxoko bioleta daritzon lore xumea, paregabeko eztitasunik banatzen duena bere debozionearen usainaz. SP Phil 421s. Alhargunak behar du izan emasten eta neskatxen artean bioleta bertze loren artean ohi dena. He Phil 425. Bakoitzak bere floka dioke ekarri; / dulufrai xuri, gorri, biolet, arrosa. BertsZB 150. Bioleta, liriyo, / aleli, jazmiña. Echag 173. Amarantoz eta bioletez estali pentze batzu. “Violettes” . Dv Telem 15. Onako urdiñ au bioleta; onek ere usai txit gozoa du. Arr GB 55. Bioletea izanik berez / Be-zale umill benetan, / Bedar artean lotsaz legetxe / Dana, albadau gordetan. AB AmaE 422. Zelaiak […] biboletaz […] eta et’ aneika lore pollitaz apaindurik. J.M. Tolosa EEs 1913, 113. Bioletak, tantonka, / bide baztarrean. Azurm HitzB 41.

    BIOLETA-LORE. “Bioleta-lora (msLond), violeta” A.

    BIOLETA-KOLORE (Urt). “Toga amictus purpurea, biolet koloretako arropaz beztitua” Urt II 41.

    KOLORE BIOLETA. Color violeta. Eta kolore bioleta elizak hartzen diala. Bp II 38.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [biola]: biola, briolet Ipar., gordetxa Ipar.    

    [kolorea]: zah. briolet Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Bot.) violeta (Viola sp.) (2)  iz./izond. [kolorea] violeta
    fr (1) iz. (Bot.) violette, pensée (2)  iz./izond. [kolorea] violet, -ette
    en  iz./izond. violet
    port iz. violeta

    Testuinguruan

    Zapi bioletaz apaindu zuten aretoa. Leire Narbaiza, @txargain

     
  • Maite 10:29 pm on 2021/03/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    tainki 

    adb. (1) oso, erabat (2) asko 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tainki.

    1. (BN-lab ap. A ; Dv). “Très. Tainki précède l’adjetif” Dv. “Muy. Tainki handia, muy grande” A. Egun batez soldado gutirekin guduari lothu zen armada tainki handiago baten kontra. Etcheberry 179. Zeina baitzen tainki haur ederra. Ib. 59.

    2. “Beaucoup, en quantité considérable. Bazen hainitz, bazen tainki, y en avait-il beaucoup, il y en avait en grande quantité” H. Hau Baionako Aphezpiku zelarik, bere zuhurtzia tainki zuen erakutsi. GH 1930, 336.

    3.Fortement, taiñki, bortizki” Ht VocGr 363. Solas-molde arrunta gizakien eta mendetako gora-behereri tainki datxikote eta berenaz emeki-emeki galtzerat doa. Lf GH 1923, 187. Fededun kartsua zen eta eskola girixtinoari tainki atxikia. Herr 31-10-1963 3.

    Sinonimoak: iz.

    [oso] : oso, biziki, txit, arras, anitz, aunitz

    [asko]: anitz, aunitz; franko, ugari, hamaika, makina bat, pila bat

    Beste hizkuntza batzuetan (Labayru, Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. muy, completamente; mucho
    fr adb. très; beaucoup
    en adb. very; very much, lots
    port adb. muito

    Testuinguruan

    Zeina baitzen tainki haur ederra. Ib. 59. (Orotariko Euskal hiztegia)

     
  • Maite 8:40 pm on 2021/03/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    zaharberritu 

    zaharberritu, zaharberri, zaharberritzen || 1 du ad. Zaharra berritu; zaharrari berri itxura eman. Ik. eraberritu. Berak landu eta eraberritu dizkigu euskal prosa eta neurtitzak, hizkuntza ere zaharberrituz. Liburua zaharberritu zuen eta izen berri batekin argitararazi. Teilatua teila zaharrak erabiliz zaharberritu da. 2 (Partizipio burutua izenondo gisa). Oteizak sortu dituen mito berri edo zaharberrituak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zaharberritu.

    1. zarberritu, zarraberritu (Sal ap. A ). Renovar. “Refrescar, renovar” A. Iziarko eleiz-batzarreak anzola ura berrietatzeko darabiltzan asmoetan eztakit zer erabakiko duen, zar berritzea, edo oso berria egitea. Ag EE 1895b, 75. [Bretoiera] garbitu ta txukuntzeaz batera zar berritu ta aberastu zan. Lab Y 1933, 254. Itz-neurtizkera zarberritzeak ekarri ditun etekin, onura ta onaurkiak. Zait EG 1950 (1), 7. Teresa deunakin da Donibane Gurutzakin zar-berritzen dan kantetako olerti-joera orrek prantziskotarren jatortasuna du sorburu. Gazt MusIx 162. Beharrik, hunek jestu batez xuxendua baitzaukun gure bizikleta zahar-berritua. Larre ArtzainE 104. Euskal prosa eta neurtitzak, hizkuntza ere zaharberrituaz. MIH 294. Egunoroko doinua zahar-berritzeko erantsi ohi diren aldakuntza apurrak sartzea ere ahaztu egin zaie. MEIG I 150. Atzeratuxea nabil aukeran. Zaharberritu beharrean aurkitzen naizela uste dut, ordea, pintura berri eta hutsago baten bila saiatzen dagoela nere bidea. Ib. 66.

    2. + zarberritu. Resucitar, sacar a la luz de nuevo. Ortaz, mordollozale orrek ez dezala muzin egin, zenbait itz zar-berritu arkitzean, berriak diralakoan. Lanak izango ditu liburu osoan itz berri berriak billatzen. Or MB VII. Liburu sorta zaharberritu baten atarian. MEIG IV 123.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [berriztatu] : berriztatu, eraberritu. Ant. zahartu.

    [eguneratu] eguneratu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. renovar(se), reformar(se) (2) du ad. (Art.) restaurar
    fr (1) da/du ad. renouveler, rajeunir, moderniser, actualiser (2) da/du ad. (Art.) restaurer
    en (1) du ad. [pertsonak] to renew, to reform (2) du ad. [eraikina, gela] to renovate, to refurbish, to restore
    port (1) renovar-se, reformar, aprimorar, melhorar (2) restaurar, reconstruir

    Testuinguruan

    Berak landu eta eraberritu dizkigu euskal prosa eta neurtitzak, hizkuntza ere zaharberrituz. (Hiztegi batua)

    Berak eta Anek zaharberritu zuten baserria goitik behera, oso laguntza gutxirekin. [Bizia lo, Jokin Muñoz (Alberdania, 2003)]

    Argazkia: guregipuzkoa.eus
    Argazkia: pixabay

     
  • Maite 9:11 pm on 2021/03/05 Permalink | Reply
    Tags:   

    buhatu 

    1 du ad. Ipar. Putz egin, ufatu. Sua buhatu: suari putz egin. Kasurik egin gabe nondik haize aldakorrak buhatzen duen. 2 du ad. Ipar. Kilikatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 buhatu. Etim. Préstamo románico; cf. gasc. bouhà . v. tbn. DCECH s.v. bofe . 1. (BN-mix, S; VocS , Lar, Hb, Gèze, Dv), bohatu (O-SPAd→SP). Ref.: A; Lrq.
    (Aux. trans.). Soplar. “Souffler” O-SPAd 880, SP, VocS, Gèze, Dv, Casve. “(Sc) soplar” A. v. ufatu. Tr. Exclusivamente septentrional.
    Eta hori erran zuen ondoan, buhatu zuen heien gainerat, eta erran zioten: errezebi zazue Izpiritu Saindua. TB Io 20, 22 (EvS, Leon buhatu; Lç, LE, Ol (h)ats eman, He hatsa arthiki, Dv haize egin, Or, IBe arnas(a) egin). Ikhusi nituen laur aingeru […] atxikitzen zituztenak lurreko laur haizeak, haize batek ere ez zezantzat buha […] lurraren gainean. TB Apoc 7, 1 (Ip buha; Ur (V) putzik egin). Eta ikhusten duzuenean haizea buhatzen eguerdiko aldetik, erraiten duzue bero eginen duela. TB Lc 12, 55. Eta noiz ere […] haiziek buhatu baitute, eta eman etxe horren kontra, ezta hori erori, zergatik fundatua baitzen harrokaren gainean. EvL Mt 7, 25 (TB, Ip buhatu; Lç, Ol eraun(t)si, IBe jo). Hire deseiñaren konplitzen / ehiz izanen kapable, / khiristi armadak oro / kunpaiñan buhatüz ere. Mustafa 214. (ap. DRA) Belharra ihartu da eta lorea erori, zeren Jaunaren hatsak gainera buhatu baitu. Dv Is 40, 7. Lau haizeetarik athor, izpiritua, eta hil horien gainera buha zak, eta berriz bitz beitez. Dv Ez 37, 9 (Ol, Ker putz egin). Kasürik egin gabe zer berartan borogatzen dian eta nontik aize aldakorrak buhatzen dian, aitzina badoa bere gogoaren indar oroz. Ip Imit III 33, 1 (Echve, Leon jotzen, Pi putz egiten). Aize borthiz batek buhatzen zialarik. Ip Hil 203. Otsailak buha, buha, xoxoa kafiran hila. GAlm 1956. (ap. DRA) (Con compl. directo). Avivar (el fuego); fig. animar, incitar.
    Iraun beharko du bethi, / Bethi indar berean, / Yaunaren kolerak / Buhatzen duen suak. CantIzp (1868), 113. Ez da su hura [ifernukoa] mundu huntako suak bezalakoa, bainan su bat, Jainkoak bere justizian eta koleran phiztu eta buhatzen duena. Lap 414 (V 189). Behar oraino [errientak] berotu, buhatu, kitzikatu gibeletik, makurrago joan diten. HU Aurp 138. Drumontek hasi du berak pizten sua […]. Bizkitartean berari ere ongi gosta zaio sua piztu ondoan, haren buhatzea eta kitzikatzea. Ib. 60. Zure haizea buhatu duzu, itsasoak estali ditu.Bibl Ex 15, 10. Hañ dira handi gaseta gorriek buhatzen deizkien gezürrak, eta hañ dira hürrün hedatzen. ArmUs 1893, iii. “(BN-mix), apagar luces” A (seguramente habrá que entender ‘apagar luces soplando’). 2. Volar por los aires, explotar.
    Tarnoz-en etxe bat buhatua […]. Gaza untzia nunbait zaltratua zitaken: sua lotu zaio eta zartatu da, murru, tronadura eta paretak airatuz. Herr 9-6-1966 1.

    2 buhatu . 2 buhatu (bua- SP sin trad.). Cf. 2 buba .

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [ufatu]: arnasa bota, arnasa eman, haize egin, haize eman, hats eman, putz egin, ufatu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  (1) du ad. (Ipar.) soplar, avivar, atizar (2) du ad. (Ipar.) animar
    fr (1) attiser (2) remonter le moral à
    en (1) rekindle, stir (2) cheer up
    port (1) atiçar (2) encorajar, animar

    Testuinguruan

    My Heritage plataforma genealogikoak Deep Nostalgia izeneko aplikazio bat abian jarri du, argazkietako pertsonei mugimendu apurra eta, itxuraz, bizitza laburra ere buhatzeko. [Sakon, Angel Erro (Berria.eus, 2021-03-04)]

     
  • Maite 9:41 pm on 2021/03/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    murko 

    iz. Pitxerraren antzeko ontzia, batez ere apaingarri gisa erabiltzen dena. Sevres-ko murkoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    murko. v. 1 mulko.

    murko.

    I. (Sust.). (V-ger-ple-arr-oroz-gip, G; Lar Sup , Aq 569 (G), Añ, Hb, H (V, G)), murku (V-gip), morko (V-gip; H). Ref.: A ; Urkia EEs 1930, 9; Iz ArOñ (morko); Elex Berg2 . “Jarro” Lar Sup. “Cangilón, botijón” Aq 569. “Jarra” Añ. “Landan ura gorde ta erateko lurrezko ontzi txikia” Urkia EEs 1930, 9. “Botijo” Elexp Berg2. v. burko. . Dindika murkoa betatu doa. RS 94. (v. tbn. 191) Morko andi batzuek bete erazi zituen urez. Mg CC 196. Eta onetarako [olioa] ifintzen da lurrean lur konketan edo lur murkoetan. It Dial 106 (Ur lur murko; Dv korkoil, Ip lürrezko butilla). Musturdun morko edo murko biribil lurrezkoagaitik. A Ezale 1897, 167a. Sulla, morko ta beste urontzi batzuek. Ag G 15. Sevresko murkua. “El jarrón de Sèvres” . Laux AB 31. Murku zar arkapeko, arkapeko murku zar. (V-gip) A EY III 365 (trabalenguas). An urrean egoan morko zabal batean eskuak busti zituan. Erkiag BatB 95 (v. tbn. 104).
    v. tbn. Otx 112. Gand Elorri 211. Etxde Egan 1961 (1-3), 95. (msOch 319, Izt 36v), morko (V-ger-m ap. A). “Jarro desportillado” msOch 319. “Vasija grosera, jarra desportillada” A. “(V-ple), orinal, vaso de noche” A.

    I I (Adj.).

    1. morko. Desportillado, (vasija) deteriorada. Lurrezko pitxar morko ta leiarrezko edanontzi batzuk. Ag Kr 19. Kazuelatxoan intxaur-saltzea, / txarro morkuan txunpletin. “Aita San Migel” (ap. DRA).

    2. (V-ger-ple-arr-oroz ap. A), morko (V-ger-m ap. A). “Persona grosera” A. || MURKO EGON. “Murku dao, está de morro (enfadado)” Iz ArOñ.

    Sinonimoak: iz.

    [suila]: edarra, pegar, suil, ferreta Ipar., txanbil g.e., txantxil g.e., lusuil Gip. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. vasija, cántaro, jarra
    fr iz. récipient, pichet, cruche
    en iz. vessel, pitcher, jug
    port iz. vaso, jarro

    Testuinguruan

    Ming dinastiako murko baten truke 1,22 milioi euro ordaindu dute Londresko Bonhams enkante etxean. [Berria, 2009-05-16, «Murko txinatar bat 1,22 milioi eurotan erosi dute» [Kultura]]

    Murko dago! #gaurkohitza

     
  • Maite 9:51 pm on 2021/03/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    zizpuru 

    iz. Hasperena. Zotin-zizpuruen hotsa. Zizpuruak eman. || zizpuru egin Hasperen egin. Begiak landa ilunetatik aldendu zituen aharrausika, eta zizpuru egin zuen. || Azaleko zizpuru batzuk egin.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zizpuru. (V, G, AN; Añ (AN), Izt 114r, VocCB , Dv (V, G), H), zispuru (Lar, H), zispirio (Lar, H), zispiro, zizpiro ( VocCB , s.v. zizpuru ), zizpirio (H), zizpiru, sispuru (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (sispúru). Suspiro; gemido; sollozo. “Suspirar, zizpuruak emon” Añ. “Sollozo” Ib. Tr. Documentado en la tradición vizcaína desde Betolaza, y tbn. en autores guipuzcoanos desde mediados del s. XIX. En el s. XX su uso disminuye.

    Zuri emaiten deutsuguz zizpuruak, negar egiten dogula erri negarrezko onetan. Bet 7. Negar egingo dau zizpuruandiagaz. “Gemidos” . Cap 151. Erantzun eutsan andrakume gaixuak zizpuru ta zotin andi bat emonda. Mg CO 152. Zispuru ta sentimentu asko eginik. Añ GGero 76. Buruba makurtu ta azaleko zizpuru batsuk egitia ez da asko damu. JJMg BasEsc 58. Emon eutsan negarrari, ta zizpuru andijakaz asi zan erregututen. Ur MarIl 109. Ala ere, Jesusek ez itzik atera zuen, ez zizpuru bat aditu zitzion. Lard 454. Nere azkeneko zispirio eta asnasa eman ditzadanean. Arr EL 262. Ez ta ere zispiro bat kemeatzea. Otag EE 1881b, 91. Ainbeste gogo amodiozko, / laztan bero ta zispuru. Otag in FrantzesB II 130. Oien zispuruak dira limurkari bat aetara eraman erazitzen dituena. Ant EE 1884b, 285. Erroman oi dozu zizpiru. AB AmaE 152. Firi firitxo dator / aixe zirimiria, / zizpuru bigunakaz / esnatzera orria. Ib. 383. Ango tristesiak ez dauko zispuru bateko konsuelorik. Itz Berb I 285. Zispuru luze bat emon. Ag AL 87. Zizpuru eta inkesak soiñu egin dabe sasiarte, gartxuondo ta elorri-adarretan. Erkiag Arran 183. Larri zaar baten asperen-zizpuru / aizezko bat baiño ez dalako. Gand Elorri 224. Tarteka zizpuru samur batzuk entzuten dira. Or in Gazt MusIx 40.
    v. tbn. CrIc 32. Astar II 205 (163 zispuru). A. Arzac EE 1882c, 378. Camp EE 1883b, 523. Azc PB 57. Ag AL 81. Zispiru: Ag Serm 368.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

    [hasperena]: antsia, arnasbehera, hasperen, hasbeherapen Ipar., hasbehera g.e., beheraspen zah., suspirio zah., arnasbotatze Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (batez ere B) suspiro
    fr iz. soupir
    en iz. sigh
    port iz. suspiro

    Testuinguruan

    Begiak landa ilunetatik aldendu zituen aharrausika, eta zizpuru egin zuen. (Hiztegi batua)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel