Tagged: K Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 11:58 pm on 2021/10/22 Permalink | Reply
    Tags: K   

    koka ahala 

    koka ahala 1 adb. Ipar. Sar daitekeen beste. Jendea koka ahala sartu da Aldudeko eliza barnera. || Plaza koka ahala betea zen. 2 adb. (Izen bati dagokiola). Ipar. Koka ahala jende sartu zen. Poltsa luzea, koka ahala diruz hanpaturik. [Oharra: pertsonak, lekuz aldatzean, kokatu egiten dira bizileku berrian, eta ez finkatu]. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    KOKA-AHALA (Dv, H, A).

    a) (Con sust.). Tanto(s) como puede(n) caber. “Saskiak badu sagar koka ahala” H.
    Bazen Elizan koka ahala jende. Prop 1880b, 368. Ostatuetan bada jende kokahala. Ox 66. Koka-âla belar. Or Eus 246. Etxean koka ahala uzta eta zorion. JEtchep 50. v. tbn. Barb Sup 163. Zait Plat 21.

    b) A tope, llenando completamente. Alta bda, mundu bat zen […]; karriketan koka ahala, ikus ahala urrun, beltz beltza oro. HU Zez 159. Bertz handi batzuetarat aurdikitzen dute koka ahala bethe artio. JE Bur 87.

    Sinonimoak: adond. Ipar.

    [gainezka]: gaindi, gaindika, gainezka, gaindizka Ipar., tontorka Gip., kunkuin Zub., gaindiz Ipar. g.e. (UZEI Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. (Ipar.) colmado, -a; a rebosar
    fr adb. plein(e), rempli(e); plein à craquer
    en adb. full, saturated, overflowing
    port adb. cheio, -a

    Testuinguruan

    Koka ahala jende sartu zen. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:27 pm on 2021/09/24 Permalink | Reply
    Tags: K   

    kukuldu 

    ad. kukuldu, kukul, kukultzen || 1 da/du ad. Ezkutatu, desagertu. 2 da/du ad. Kikildu, uzkurtu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kukuldu. Tr. La forma kukuldu se documenta en Iztueta y en un ej. de Herria , y kukildu en S. Mitxelena y T. Etxebarria. Hay kukuildu en Goyhetche, y kukundu en Lafitte y en un ej. de Herria . Kukullu, que aparece en Mendaro Txirristaka, podría tratarse de errata.

    1. (SP, Ht VocGr 349, Lar, Izt, Hb, H (G)). Desaparecer, esconderse. “S’affubler, se musser dans son manteau. Kukuldurik dabilla ” SP. “Desaparecer” Lar e Izt. “1. couvrir, se couvrir d’un voile, d’un manteau, de quelque objet qui empèche d’être vu. […] Ezin ezagutu zuten zergatik kaparekin kukuldua zan osotoro, […] il était entièrement couvert du manteau. 2. se cacher, disparaître aux yeux. Kukutu, kukuldu zen agertu orduko, sitôt apparu, il disparut” H. “Cacher, se cacher” Lh. v. kukutu. Urak […] berezitzen ditu Erri bietako mugak, alik eta, berreun ta sei deztatuko bidean joanik, lur-azpira kukuldutzen dan arteraño. Izt C 78. Iturriaren urak usterik gitxienean kukuldutzen [dira] . Ib. 87.

    2. (V-ger-arr-m-gip, L, B), kukildu (V-gip), kukuildu. Ref.: A; Lh; Iz ArOñ; Etxba Eib (kukuldu, kukildu); Elexp Berg (kukilddu). Acurrucarse, agazaparse, encogerse. “1.º (He), agazaparse; 3.º (V-ger), entumecerse de frío” A. “(L), s’engourdir” Lh. ” Otzakin kukilduta, etxe zulotik urtetzen ez dabela bizi da ” Etxba Eib. ” Etxe zuloan kukildutzia ez da ona.” Ib. “Neguko txorixa dirudi, otzak kukulduta” Ib. (s.v. negu ). ” Sutondoan kukulduta dago negu guztian ” Ib. v. 1 kikildu, kokildu . Yauzten da […] / lehoiñ larrita hazkar bat: / Kukuilltzen da artzaiña biri-biribilla. Gy 322. kukundu. “Rabougrir, kukundu, korkoildu ” T-L. Arbola hori kukunduko da, haren fruituak ez dira ez ugari eta ez goxo izanen. Herr 29-12-1966, 4.

    3. (G ap. A), kukildu (V-gip ap. Etxba Eib), kukildutu (V-gip ap. Etxba Eib), kukundu. Acobardarse. “Amilanarse. […] Bestian arrokerixen bistan, kukilduta geldittu zan ” Etxba Eib. ” Arruen aurrian kukildutzia, txarrena ” Ib. v. kikildu, kokildu. Bañan kukullu zituan biak / Paulinoren erasuak. MendaroTx 428. Jarria zeukan / Kondeak urkamendia, / aren bildurraz kukiltze-arren / mendekoen kutizia. SMitx Aranz 68. Ama lagun, ekaitzak / ez gaitu kukiltzen! Ib. 236. Ez da desohore zazpi urtetan denen ez jakitea, eta maiz ikusten dira adin hortako jakintsun goiztiarrak geroxago kukultzen eta iraungitzen. Herr 17-11-1966, 4. Koittaua, kukilduta, ez zan ausartu ikararik eittera izara artetik. Etxba Ibilt 467. Gerla piztu zenean gure kalonjea barna hunkitua izan zan, bainan etsitu gabe eta neholaz kukundu gabe. Lf ELit 223.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [ezkutatu]: ezkutatu, gorde, kukutu Ipar., ostendu Bizk., ostu Bizk., ezabatu zah.    

    [kikildu]: adoregabetu, kikildu, koldartu, txepeldu, uzkurtu, makaldu Bizk., oilotu Bizk., ikarakortu g.e., kubildu Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. esconder(se), desaparecer (2)  da/du ad. acobardar(se); encoger(se); acurrucarse
    fr (1) da/du ad. cacher, disparaître (2)  da/du ad. se dérober; se blottir
    en (1) da/du ad. hide, conceal, disappear, go missing (2)  da/du ad. become frightened, become intimidated ; curl up, nestle
    port (1) da/du ad. esconder-se, desaparecer (2)  da/du ad. acovardar; acuaninhar-se, aconchegar-se

    Testuinguruan

    Ez zirudien hotzak kukultzen zuenik. [Berria, 2014-01-14, «Olibondoaz», GOIZALDE LANDABASO [Iritzia]]

     
  • Maite 10:32 pm on 2021/08/07 Permalink | Reply
    Tags: K   

    katalingorri 

    iz. Amona mantangorria. Ik. marigorri; marigorringo. Katalingorri: egun eguzki, bihar euri. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    katalingorri.

    1. (AN-5vill, L, B, BN), kattalingorri (AN-ulz, B, BN-ciz-mix-arb-baig, Ae, Sal), kattaringorri (AN-egüés-ilzarb-olza). Ref.: Bon-Ond 146; A; A Apend (kattalingorri); EI 384; A EY I 433s.; Iz Ulz (kattalingorri); CEEN 1969, 103; Izeta BHizt (kattalingorri). “Coccinela, insecto rojizo de alitas rojas salpicadas de negro, vaquita de San Antón” A. ” Kattalin gorri, gorri! Fla, fla, fla. Si vuela es señal de buen tiempo” CEEN 1969, 103. Cf. VocNav s.v. catalingorri y catalina.
    Sutik, zeruetan gora pindar gorriak bazoazin, milaka, katalingorri batzu iduri. GH 1926, 95. Kattalin gorri: egun iguzki, biar euri. (BN-ciz). A EY I 433s (tbn., con ligeras variantes, B, BN-arb, Sal). Kattalin gorriak ziloan sartu eta lurrez estali. JEtchep 44. Etxekandere xahar bati zer atseginarekin erranarazi diogun lehen ere aditua genion katalin-gorriaren josteta! Anddere-katagorri [sic], bihar ekhi ala ebi? Eki balinbada, hegaldu hadi; ebi balinbada, zaparta hadi. Zerb Herr 21-8-1958 (ap. DRA s.v. andere-kotagorri ).

    2. (V-m ap. A ), kattalingorri (G-to ap. A EY IV 81). “Aguardiente” A. Ogia ta (Katalin gorri, Konse portu edo) pattar apurtsu bat. Ezale 1898, 250n. Ago oneko kafea; au da lenengo aldea, / bigarrena edatea kattalin gorri maitea. (G-to) “Mistela” . A EY IV 81.

    Sinonimoak: iz.

    [marigorringoa]: amona gonagorri, amona mantangorri, marigorri, marigorringo, matxingorri Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. mariquita ➥ marigorri, marigorringo
    fr iz. coccinelle
    en iz. ladybird (Br); ladybug (Am)
    port iz. joaninha

    Testuinguruan

    Katalingorri: egun eguzki, bihar euri. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:47 pm on 2021/08/04 Permalink | Reply
    Tags: K   

    kuxkuldu 

    ad. kuxkuldu, kuxkul, kuxkultzen || da/du ad. Gip. g.er. Kuzkurtu.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kuxkuldu. (V-gip, G-azp-bet), kuskuldu (G-bet), kixkildu (V-gip), kuskulatu (Dv→A). Ref.: A Apend (kuskuldu); Garate Cont; BAP 1957, 49; Iz ArOñ (kixkildu, kuxkulduta) . Acoquinar(se); entumecer(se), encoger(se). “Se courber, comme brisé” Dv. “Ponerse en cuclillas” A Apend. “Kuxkuldu, agacharse” Garate Cont BAP 1957, 49. “Kixkíldu nau otzak, kixkílketan, encoger (el frío)” Iz ArOñ. “Kuxkúlduta, kuxkúlketan, acoquinarse. […] Kuxkúldu, encogerse. Otzak kuxkulduta, encogido de frío” Ib. v. kuzkurtu. Jenobebak otzak kuxkulduta, gau osoak begirik itxi gabe zeramazkien. Arr GB 68. Txalupakoak bildurrak kuxkulduta, alkarri ziotsaten. Arr Bearg 108 (ap. DRA). Neska txiki bi alkarri begira, kuxkuldu ta ijuti eginez. (V-gip) A EY IV 348. Miguel, Van Gogh, amairik gabeko bideak / begi ernaiak, atzapar kixkilduak / pakea zuengan, […] / giza larriduraren gau honetan. Lasa Poem 113. KUXKUL-KUXKUL EGIN. “Kuxkul-kuxkul eiñ, encogerse” Iz ArOñ.

    KUXKUL-KUXKUL EGIN. “Kuxkul-kuxkul eiñ, encogerse” Iz ArOñ.

    Sinonimoak: ad. Gip. g.e.

    [kuzkurtu]: kikildu, kizkurtu, kuzkurtu, uzkurtu, mokortu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (ikus kuzkurtu) encoger(se), acoquinar(se), entumecer(se)
    fr da/du ad. (se) recroqueviller, (s’)endurcir, (se) dessécher
    en da/du ad. to curl up, to huddle
    port da/du ad. encolher-se, acoquinar-se

    Testuinguruan

    Gero, ziegaren txoko batean lurrean kuxkuldu zen, txakurra ikusteko moduan, hasia baitzen berriro marmarka. [Gauez harrizko zubiaren azpian, Leo Perutz / J.M. Olaizola “Txiliku” / Joxe Mari Berasategi (Elkar, 2019)]

     
  • Maite 10:43 pm on 2021/07/21 Permalink | Reply
    Tags: K   

    kakalardo 

    1 iz. Scarabaeidae eta beste familia batzuetako hainbat intsektu gorotz-jaleri ematen zaien izena (Fam. Scarabaeidae, Fam. Dytiscidae, Fam. Hydrofilidae eta Fam. Gyrinidae). Ardi gorotza den lekuan, ez da urrun kakalardoa. 2 iz. (Irain hitz gisa). Gezurti!, kakalardo!, labezomorro! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kakalardo.

    1. (V-m-gip, G, AN-gip-ulz; Lar, Añ, H), kakalardarro (A), kakarraldo (V-ger-ple-oroz-m; Añ), karkarraldo (Izt), karkaraldo (V; msOch ap. A.), kakalerdo (G-azp, AN-gip), kakalarro (G-bet), karrakaldo (G-goi; T-L). Ref.: A (kakalardarro, kakarraldo, karkaraldo, karrakaldo); EI 171; Iz Ulz, UrrAnz; Etxba Eib; Elexp Berg. Escarabajo. “Escarbot, et aussi cerf-volant” H. “Scarabée” T-L. “Ardi-korotza dan lekuan, ez da urriñ kakalardua” Etxba Eib. “Udako illun abarrian, adardun kakalarduak egan agertzen ziran” Ib. “Kakalarduak baldar-baldar eitten dabe egaran” Elexp Berg. Cf. Baraib 141: “Kakaldarro, escarabajo” y LexBi s.v. cacarraldo. v. kakamarlo. Ona emen [sapoak] sarrien iaten dabezan piztiak: iñurri edo txingurriak, parasma edo aremu edo armiarmak, kakarraldoak. Ezale 1898, 127b. Iru edo lau bidar jaurtigi du aora zetorkion iraña deadarrez […]: Gezurti! Kakalardo! Labezomorro! Ag G 352. Kakarraldoen bildurragaitik / an geratu ddat senarra. (V-m) A EY IV 20. Sorun belarra jaten ai zela kakalardua ankapin artu izandu men-tzun zaldiyak. (AN-gip). JMB Mund II 158. Bei-pekotzetan zeinbat gure kakarraldo ibilli oi dire. Kk Ab II 140. Ikusiko bazendu azkonarrak zelako pozik yaten dauzen kakarralduek! Ib. 140. Karramarro (kakalardo) bat etorren Arabatik Oñatira. And AUzta 56. Kirkirrak, kotxorroak, karrakaldoak eta abar batzen zituzten muttikoak. Osk Kurl 204. Txindurritxua atxurrian da / kakalardua laiatzen. BasoM 164. v. tbn. EZBB II 31. Zendoia 170. Karrakaldo: Txill Let 65.

    2. “Pelma, latoso. Aspertua nago ume kakalardo onekin” Elexp Berg.

    Sinonimoak: iz.

    [kakamarloa]: kakamarlo Ipar., kakarraldo Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zool.) escarabajo (2) iz./izond. estúpido, -a; zampabollos (epíteto despectivo)
    fr  iz. scarabée, escarbot
    en iz. beetle
    port iz. escaravelho

    Testuinguruan

    Ardi gorotza den lekuan, ez da urrun kakalardoa. (Hiztegi Batua)

    Aspertua nago ume kakalardo onekin. Elexp Berg. (Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 10:49 pm on 2021/06/27 Permalink | Reply
    Tags: K   

    karaka 

    iz. Oiloaren kantua edo oihua. Ik. kukurruku. Arrautza txar bat eta anitz karaka. Oilarrak kukurruku, oiloak karaka. || karaka egin Hiru aldiz karaka egin zuen zulo ilunean oiloak. || karakaz adb. Karaka eginez. Ik. karakaka. Karakaz egon. Oilo taldea karakaz eta zalapartaka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 karaka. (AN-gip-araq-erro, B, Sal, R; Aq 1070 (AN), H), kakara (T-L). Ref.: A; Izeta BHizt. Cacareo. “Chant de la poule” H. “Caquet de la poule” T-L. “Hau ollo karaka!” Izeta BHizt. v. kakaraza. Arrautze txarbát ta anitz karáka. LE Prog 106. Olloaren karaka entzuten zen eta belatxingarren ega-ukaldia. Or Mi 72. Auxe bada egazti taldetxoa! / Bat baño beste da areagoa! / Jaungoikoak dakin egunetako asi / alara ta kakara. JKort EuskOl 1931, 34. Ordubata da, ez euli-soiñu, / irrintzi, marru, karaka, / lizar-osto bat ez da mugitzen, / ez belar-izpi geraka. Or Eus 342. Croar de la rana.
    Kallaren ttiuka, igelaren karaka, oreinaren arrama. Lf Herr 3-8-1961, 4. KARAKA EGIN (T-L). Cacarear. “Crételer” T-L.
    Iru aldiz karaka egin zuen zulo illunean olloak. Or Mi 79. Karakak egin eta, aren arroltzea / bero bero da, baiñan laister du oztea. Or Eus 108. –Zer egiten dik oiloak? –Oiloak alara: kakara! Lf Herr 3-8-1961, 4. KARAKAZ (BN-baig, Sal ap. A; kakaraz G-to ap. A). “Cacareando” A. [Olloek] karakaz eta zalapartaka erantzun zioten etxeko-andre gaztearen deiari. TAg Uzt 112. Egoak arrotuta, karakaz eta istilluka irten zan bere oetik burrukalari. Ib. 117. “Cacarear, karakaz egon (G, AN)” Aq 1069. Eliza ondoan zeude karakas ollo batzuk (83). LE-Ir.

    2 karaka. Carraca (embarcación). Etzen segurki itsas untzi txarra “Santiago” deitu delako “Karaka”. Ardoy SFran 152.

    Sinonimoak: iz.

    [garranga]: alara, kakara, kakaraza, garranga Ipar., kokoratz Ipar., kada Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  cacareo
    fr iz. gloussement
    en iz. clucking
    port iz. cocoricó

    Testuinguruan

    Oilarrak kukurruku, oiloak karaka. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:09 pm on 2021/06/23 Permalink | Reply
    Tags: K   

    kikildu 

    ad. kikildu, kikil/kikildu, kikiltzen 1 da/du ad. (Hotzak) uzkurtu. Neguko hotzik gogorrenak ez gaitu kikiltzen. Hotzak kikildurik. 2 da/du ad. Adorea galdu edo kendu, ezeri aurre egiteko gauza ez dela gertatu. Emakume bikain haren aurrean ez zen berehalakoan kikildu. Egintzek ikaratzen ez dutena ez dute kikiltzen hitz hutsek. 3 (Partizipio burutua izenondo gisa). Gudarien esku kikilduetatik armak eroraraziz. Sendotzen ditu beldurti eta kikilduenak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 kikildu. (Mg PAbVoc→A, Añ, Izt 13r, H (G), A Apend), kikindu (V-gip ap. A ). Acoquinar(se), apocar(se); entumecer(se), encoger(se). “Muerto de frío, otzak kikildua” Añ (s.v. morir). “Frissoner, trembloter du froid” H. “Acoquinarse, encogerse de vergüenza o achaques” A. “Desfallecer, desanimarse” Ib. “Aterirse” A Apend. . v. kokildu, kukuldu. Tr. Documentado en algunos autores vizcaínos y guipuzcoanos desde principios del s. XIX. Kikildu es la única forma atestiguada en los textos. En DFrec hay 5 ejs. de kikildu. [Eulia] negua datorrenean kikiltzen zera, ez zoaz maiko ogi apurrak biltzera. VMg 34. [Ez gaitu] neguko otzik gogorrenak kikildu geiegi. Izt C 24. Otzak kilkildurik. AB AmaE 364. Tentazinoak etorten jakuzanean deslaiturik eta kikildurik eta guztiz larriturik ez geratuteko. Itz Azald 187. Kikildduten da zeure aurrian. AG 2414. Euskalerri-zaleok garai artan kikilduta bizi giñan, orduko gure egoitzari bizitzea esan aal balezaio. Ldi IL 133 (v. tbn. 27). Etziran ordea orregatik kikildu jokalariak. Zenbat eta arerioa zitalago, orduan eta auzartsuago jokatu. TAg Uzt 223. Aren aurrean etzan berealakoan kikildu. Ib. 192 (v. tbn. 46). Egiñek ikaratzen ez dutena, ez dute kikiltzen itz utsak. Zait Sof 65. Bilbora eltzean, etzan beldurtu, etzan kikildu. Alt LB 24. Iñoiz kikildu bako gizona / egi-bideko gauzetan. BEnb NereA 129. Au ta guztiz be ez da kikiltzen / arrantzaleen biotza. Ib. 149. Kanaandar buruzagi guztiak kikildu egin ziran. “Obriguerunt” . Ker Ex 15, 15. Etxerunzkoan otzak kikilduta etorri nintzan, . guardakalora-ren ondoan kukulumutxu. Etxabu Kontu 128. Jakiturian ponposo jarri, / lan kontuetan kikildu. Ayesta 127. Durango eta Gernikako triskantzak be ez eben kikildu, tinko jarraitu eban gudarien buru. Gerrika 262. (V-m-gip ap. A ; Mg PAbVoc, Izt 13r).
    (Part. en función de adj.).Apocado, acoquinado, cobarde; entumecido. “Corto de carácter, anonadado” A. v. 1 kikil.
    Premina, estura ta besterik ezin egiñak sendotu daruaz bildurti ta kikildubenak. Mg PAb 207 (VersBasc 10 beldurtienak). Erbestetasun, igaroten ain gatxa bijotz kikildubentzat. Ib. 206. Soldaduai euren esku kikilduetatik euren armak jausi eragiteraño. Itz Azald 46. Leio txiker ta gela sostorreko oe iguingarriari agur egiñik, ango aize kikilduaganik urrun.Erkiag BatB 203.

    2 kikildu. 2 kikildu . “(V-och), florecer el puerro, el maíz” A.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [kuzkurtu]: kizkurtu, kuzkurtu, uzkurtu, mokortu Ipar., kuxkuldu Gip. g.e.    

    [adorea galdu]: adoregabetu, koldartu, kukuldu, txepeldu, uzkurtu, makaldu Bizk., oilotu Bizk., ikarakortu g.e., kubildu Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. [hotzak] encoger(se), entumecer(se) (2) da/du ad. acoquinar(se), acobardar(se)
    fr (1) du ad. [hotzak] se rétrécir, endormir, s’engourdi (2) da/du ad. avoir peur, prendre peur, se décourager
    en (1) du ad. [hotzak] to go/be numb, to get stiff (2) da/du ad. to shrink, to quail, to intimidate
    port (1) da/du ad. [hotzak] encolher-se (2) da/du ad. acovardar-se, acoquinar-se

    Testuinguruan

    Eginek ikaratzen ez dutena ez dute kikiltzen hitz hutsek. (Elhuyar hiztegia)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel