Tagged: T Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 9:58 pm on 2021/04/20 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tutar-tutarrean 

    iz. Erabat. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tutar-tutarrean. Completamente. Cf. tutarrez , tutorretik . [Kurrilluak], lakijo areanik urteteko alegiñakaz, asi ziran eguak astindduten, eta […] guztijen artian mutilla bera tutar-tutarrian gora jasota, egaz egin eben moltso baten, eta ene Bertoldin gaxua be eurakaz aidian eruan eben. Otx 156.

    Sinonimoak: iz.

    [tutarrez] : tutarrez, erabat, guztiz, zeharo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. del todo, totalmente, enteramente, completamente
    fr adb. entièrement, complètement
    en adb. wholly, completely
    port adb. totalmente, completamente

    Testuinguruan

    Grina okerra tutar-tutarrean bihotzetik kendu nahian dabil. #gaurkohitza

     
  • Maite 10:32 pm on 2021/03/24 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tasun 

    iz. Ezaugarria, nolakotasuna. Jainkoaren auzia eta Jainkoaren tasunen auzia bi auzi dira ezbairik gabe (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tasun. Cualidad. Gauza bakar-bakar bat dira Jesusen bi tasun oriek eta tasun bata dagoen tokian egon beharra da bestea. Mb OtGai III 156. Fedeak edo siniste onak agertzen digu Jesusen gizatasuna, ta Jesus beraren Jainkotasuna, eta, tasun oriei dagozten, gauza guziak. Ub 201. Alkarren leian zalapartaka / asi jakuzan aspaldi alde batetik tasunak eta / keriak beste batetik. Arrugain Euzkadi 16-6-1936 (ap. DRA). Platonek bere erritarren artean lanari ekin zionean, ordea, tasun eder ori keri itsusi bilakaturik zegoen. Zait Plat 36. Zer guzien neurri gizona dala esatekoan eztio gauzen tasunei buruz, gauzak izan badiranari buruz baizik. Ib. 121. Gizakumearen tasun, doai edo propietate bat. Vill Jaink 149. Nik eztut esan nai gizon guztiek, batez ere jentil-arokoak, egiazko Jainkoa bere tasun guztiekin ezagutu zutenik. Ib. 25. Ez azaldu daroen / jainko “tasun” printza. Gand Elorri 93. “Tasun” eder-altsua / ibil-sarri dago. Ib. 93s. Bai -ren eta bai -ko erator-atzizkiak dira areago deklinabidekoak baino. Tasun bat dute azkeneko hauekin. MEIG VI 177. En DFrec hay 3 ejs. Ez dakit nere adiskidetasuna nolakoa zaizun. Ez da adiskidetasun utsa. Zer beste geiago. Eta aundiago. Nere “tasun” orrek orren ideko “tasuna” bearrekoa du. Anab Usauri 140. Handitasunak edo txikitasunak ez dute ikuskizun handirik ontasun eta gaiztotasunarekin edo beste edozein “tasun”ekin. MIH 267. Habilidad. Mekanikarako tasun bereziak dituzte aiarrak. EgutAr 7-7-1958 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.

    [tasun]: ezaugarri, nolakotasun, izaera (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. cualidad, característica
    fr iz. qualité
    en iz. quality, characteristic
    port iz. qualidade, caraterística

    Testuinguruan

    Maiztasunak desagerraraz egin lezake hitzaren tasun ideologikoa. [Hitzak eta giltzak, Iñigo Aranbarri (Alberdania, 2001)]

    Ez da erraza, ez, tasun horiek guztiak batera edukitzea. [Denak du bere prezioa, Migel Angel Mintegi (Ibaizabal, 2002)]

     
  • Maite 10:51 pm on 2021/03/10 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txorten 

    iz. Hostoak eta fruituak adarrera lotzen diren kirten modukoa. Ik. aila 2; kandu; pedizelo 2. Sagarraren txortena. Hosto txorten-luzeak dituen zuhaitza. Orain bat gara biok: adarra eta txortena. || Irud. Txapelaren txortena. || txorten hosto, txorten-hosto iz. Bot. Estipula. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txorten. Tr. Documentado en textos guipuzcoanos de los s. XIX y XX. Las formas más empleadas son txorten y zorten. Hay además txurten en Orixe, Zaitegi y Munita, y zurten en M. A. Iñarra, Orixe y Oñatibia. 1. (V-gip, G-bet; Lar, Añ (G), A Apend ; <ch-> Hb, Dv (G), H), zorten (Lar, Añ (G), H), xorten (G-to), txurten (G, AN-5vill), surten (G), zurten (G). Ref.: A (surten, xorten, txurten, zurten); Garate Cont RIEV 1933, 102; Iz ArOñ, To (txurtena).
    Pedúnculo, peciolo, rabillo. “Palo, palito, el pezoncillo de cualquiera fruta” Lar. “Pezón, de la fruta” , “tallo, pezón” Añ. “Tallo del fruto” Garate Cont RIEV 1933, 102. Txurtenak orobat sartu dioke bildurra, / ‘izugarriak’ an gorde oi, bait da susmurra. Or Eus 60. Baratzeko pikuak iru txorten ditu, / neska mutiltzaliak ankak arin ditu. Canc. pop. in TAg Uzt 204. Orain bat gara biok: / adarra ta txortena. Arti MaldanB 232. Ezkurra ere txikiagoa du [zingira-aritzak] baxakan antzera, ta txurten-gabea, esate baterako. Munita 40. Irureun gramo gerezi-txortenak […] litro bat uretan egosi. Ostolaiz 46.
    v. tbn. Or Mi 55. Irugarren Aita gureak, aurretik txorten au zuen: Aita San Antonio bedeinkatua! Jaungoikoaren aurrean balia zakizkit!.NEtx LBB 142.

    2. (Lar→H (<ch->)), zorten (Gc ap. A; Lar, Añ (G), H), zurten (Lar). Tallo; brote. “Tallo, zortena, txortena, zurtena” Lar. “Troncho” Lar, Añ. “Tallo de maíz” A. Cf. zurtoin. Ikusi al dezu beñere baratza batian, bere txortenaren puntta-punttan, graziyazko patxaran koloka dabillen lore bati aize goxozko baga batek nola eragiten diyon balantz? Bil 160. Kupidagabeko esku bat dijoa zortenetik ateratzera larrosarik ederrena eta usaigozoena. EE 1881b, 63. Lagundikako baratzan beiñ ta, / Ai ura onen zurtena! / Lirain ta leun, adabagea, / Luze, mardul ta zuzena. M. A. Iñarra Ezale 1898, 201a. [Txertua] itsatsi baldin bada, berari utzi genion osto-txortena ikutu utsez eroriko zaio, baña itsatsi gabe bertan beztu ta zimelduta geratu bada txorten ori, oso zail izango da kentzea. EEs 1917, 34. Ni aza-zurten batzuk yaten niarduen gosaritako. “Ciertos tronchos de berzas” . Or Tormes 75. Ariaz lorearen zortenak lotu oi diran bezela sorta egiteko. Aitzol in Ldi UO 5. [Orrillua edo ikatz-miña] Artaburuan edo zortenetan sortzen da gaitz au. ArgEgut 1934, 97. Amets egin zun, ordea: eta, ara! zorten ber-beretik zazpi galburu aletsu eta eder garai. ‘Culmo’ . Ol Gen 41, 5 (Urt pipa, Ur lasto, Dv ondo, Ker galgerri, Bibl zango, BiblE gerri). [Belar] berdaska izaten da, zurten bigunekoa. Oñatibia Baserria 43. Besteak [zuaitzak sortzeko] txortenak sartu zituen lurrean, lau epaidun arbastak edota egurrezko ziri punta-zorrotzak. “Stirpes” . Ibiñ Virgil 83. Malkar artan etzan nintzan, ankartean ote zorten baten laguntza nuala. AZink 80. Lore oria, ez oso zabala, txorten luzea, eskamaren antzera dauzka txortenaren jiran. Ostolaiz 145. Aukeratutako puja oietatik, erdialdeko ondo azitako begiak bakarrik artuko ditugu, ta begi oei inguruko ostoak kenduko dizkiegu txorten-ondoak bertan utziaz.EEs 1917, 34.

    3. zorten (Aq 627 (G) A). “Raja o tallo que se mete entre uña y carne y otras partes” Aq 627. “Rajita de leña que se mete, por ej., bajo la uña” A.

    4. zorten (A, que cita a Ur). Mango. Egingo ere dituzu urre garbienez kandelero bat malluz landua, bere zortena eta adarrak. “Hastile” . Ur Ex 25, 31 (Dv girthain, Bibl zangoa). Ez zala askatuko / praka-kremaillera. / Txortena autsia ta / ezin jetxi beera. Zendoia 87.

    5.Il s’emploie pour éteule, chaume” H (s.v. zurthina).

    6. (G ap. A, s.v. sagar ). Nombre de una variedad de manzana.

    7. Raíz de diente. [Juizioko agiña] gora atera bearrean, zortena matraill-ezurra zulatu ta azpira aterata zegoala. JAzpiroz 179.

    Sinonimoak: iz.

    [aila]: mutxikin, zuztar, girtain Ipar., aila Bizk., kondotx g.e., muskil Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Bot.) peciolo; pedículo, pedúnculo; [mahatsarena] raspa (2) iz. [txapelarena] rabillo, rabito, rabo
    fr (1) iz. (Bot.) pédoncule (2) iz. petite queue [du béret]
    en iz. stalk
    port iz.

    Testuinguruan

    Baina akordatzen goiz seko haietan botatako izotzak? Haiek dira bilauak hosto bakoitzaren txorten ttiki extu horrentzat. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)]

     
  • Maite 10:29 pm on 2021/03/07 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tainki 

    adb. (1) oso, erabat (2) asko 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tainki.

    1. (BN-lab ap. A ; Dv). “Très. Tainki précède l’adjetif” Dv. “Muy. Tainki handia, muy grande” A. Egun batez soldado gutirekin guduari lothu zen armada tainki handiago baten kontra. Etcheberry 179. Zeina baitzen tainki haur ederra. Ib. 59.

    2. “Beaucoup, en quantité considérable. Bazen hainitz, bazen tainki, y en avait-il beaucoup, il y en avait en grande quantité” H. Hau Baionako Aphezpiku zelarik, bere zuhurtzia tainki zuen erakutsi. GH 1930, 336.

    3.Fortement, taiñki, bortizki” Ht VocGr 363. Solas-molde arrunta gizakien eta mendetako gora-behereri tainki datxikote eta berenaz emeki-emeki galtzerat doa. Lf GH 1923, 187. Fededun kartsua zen eta eskola girixtinoari tainki atxikia. Herr 31-10-1963 3.

    Sinonimoak: iz.

    [oso] : oso, biziki, txit, arras, anitz, aunitz

    [asko]: anitz, aunitz; franko, ugari, hamaika, makina bat, pila bat

    Beste hizkuntza batzuetan (Labayru, Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. muy, completamente; mucho
    fr adb. très; beaucoup
    en adb. very; very much, lots
    port adb. muito

    Testuinguruan

    Zeina baitzen tainki haur ederra. Ib. 59. (Orotariko Euskal hiztegia)

     
  • Maite 10:19 pm on 2021/02/19 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tetele 

    adj. Ipar. eta Naf. Ergela. Jakintsu direla esanez, tetele bihurtzen dira. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tetele. 1. (L, BN, S; H (L)), tetel (AN-larr). Ref.: A; Asp Leiz2 (tetel).
    “Personne de peu de sens” H (s.v. tatalea). “Bobo” A. “Bobo, atontadillo” Asp Leiz2. . Budaren emazteak tetele batzuek dire; Kristorenak, etxeko aingeruak. Hb Egia 66 (Azkue traduce “charlatanas”). Eskual-herri guzian etzuen ikusi emazte uli, gizon tresna eta haur basa […], bere gisako tetele batzu baizik. HU Zez 121. Erranik aski, bero, loale, / abiatu zen gure tetele. Ox 116. Zer elhe tetele zuriak atheratzen othe ditu orduan urinak? Zer perekak egiten? JE Bur 87. Ez nizala pikaren azken umia, ez eta ere irri egiteko errekaitu bat, tetela, ergela edo mentsa. Zub 69. Ago ixillik tetela! TP Kattalin 181. Beharrik ez baituzue gogoan atxiki, Orreagako laborari tetele harek erakutsia. JE Ber 97. Irriz zaudezte segur sendagailu tetele huntaz. Larz GH 1934, 410. Iakintsu dirala esanez, tetel biurtzen dira. Or Aitork 168. Ez da aski tetele edo maltzur izaitea, zanpa-zanpa partiden lerroan eremaiteko. SoEg Herr 21-4-1960, 1. Zerbait athera ditake, balitz ere tetele. Harrazpi “Larresoroko Semenarioa” (ap. DRA). “(BN-lab), persona apática, muelle, sin iniciativa” A. Sinets-araz zazu zure buruari zure zainak, iguzkitarat malinkerian dagon gatuaren pare, tetelearen teteleaz loaren maletan sartzerat doatzila. Herr 22-12-1959 (ap. DRA; la ref. es incorrecta). 2. (H (L)), tetel (B, BN). Ref.: A; Lh; Gte Erd 301; Izeta BHizt2. . “Qui articule mal, en parlant, certaines lettres, et las confond avec d’autres” H s.v. tatalea. “Ceceoso” A. “Solas tetela du (B)” Gte Erd 301. v. tatale. TETELE ETA TATALA. Diciendo tonterías. Ez dute merezi populu-buruzagi izaitea, tetele eta tatala, egi gordina gordez, aiseria eta utzieria predikatzen dutenek. Herr 22-12-1966 2. TETELE-METELE. A lo tonto. Batzuetan goxatzen zaio begitartea [Khrouchtchevi] eta tetele-metele eskaintzen Amerikari, duela gutixko hasi den bezela, bien artean mundua erdizka dezaten. SoEg Herr 7-9-1961, 3.

    Sinonimoak: iz.

    [ergela] : izond. Ipar./Naf.

    arin, babalore, babo, bulunba, buruarin, eltze, ergel, ero, eroxka, inozo, kaiku, kaskarin, kirten, lelantoni, lerdo, memo, tonto, tontolapiko, tutulu, txatxu, txoriburu, zoro, zoroxka, zozo, zozoilo, ments Ipar., pello Ipar., xanfarin Ipar., zuntzun Ipar., tontolo Heg., txoropito Heg., atunburu Bizk., gangar Bizk., ganorabako Bizk., ganoragabe Bizk., ganoragabeko Bizk., kokolo Bizk., lapiko Bizk., lelo Bizk., mozolo Bizk., papao Bizk., pepelerdo Bizk., taket Bizk., tankalo Bizk., tentel Bizk., txotxolo Bizk., pettux Lap., ilupa Naf., pergut Zub., astapito beh., ganbelu beh., alotza g.e., haizebelats g.e., inputika g.e., narra g.e., txolin g.e., zoroko g.e., memelo Bizk. beh., koko Bizk. g.e., txotxin Bizk. g.e., pikabuztan Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (GN/Ipar.) apático, -a, desganado, -a; apocado, -a; tontaina
    fr izond. (GN/Ipar.) imbécile, sot, sotte, idiot, -e
    en izond. (GN/Ipar.) fool, idiot
    port izond. (GN/Ipar.) desanimado(a), apático(a), sem vontade; diminuído(a); burro, tonto

    Testuinguruan

    -Uste duzu tetele hutsak garela ala? [Susmaezinak, Itxaro Borda (Alberdania, 2019)]

     
  • Maite 9:51 pm on 2021/02/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    teontzi 

    iz. Tea egiteko edo zerbitzatzeko erabiltzen den ontzia. Latorrizko hodia zulatu zutenean, lurruna ateratzen hasi zen, teontzi amorratu baten muturretik bezala. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. tetera
    fr iz. théière
    en iz. teapot
    port iz. chaleira

    Testuinguruan

    Hura esanaz batera, medikua ikusi nuen hallean, gabardina eta kapela janzten, eta, horrenbestez, berarengana joan nintzen, teontzia artean eskuan neukala. [Egunaren hondarrak, Kazuo Ishiguro / Amaia Apalauza / Iñigo Roque (Elkar, 2018)]

     
  • Maite 11:51 pm on 2021/01/28 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirula 

    1 iz. Haize musika-tresna, hainbat zulo dituen hodi batez eta aho batez osatua. Ik. flauta; txilibitu1 1. San Ignazio martxa joaz, bata txirularekin eta bestea atabalarekin. Txirula jo. Artzain txirula. Txirula hotsa. 2 iz. Txistuaren antzeko musika-tresna, hura baino txikiagoa eta zoliagoa, Zuberoan ttunttunak lagundurik jotzen dena. Pastoraletan, txirulak laguntzen ditu Satanen dantzak, eta beste musika tresnek, gainerako aireak oro.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txirula.

    1. (BN), txirul (Lar), txirola (L; Lar, VocCB .(V, G, L)), txirol, txurula (S; Gèze, VocCB .(BN, S)Dv (S)), txulula (S; H (S)), txula, xirula (B, BN-mix; Dv, H), xirola (L, BN, S; SP, Deen I 403 (sirolla), Urt III 188, Dv, H), xiula (L, BN, S; H), xurula (S; Lecl, Dv (S), H, Lander (BN) ap. DRA .). Ref.: A (txirula, txirola, txurula, xirola, xirula); Lh (txülüla, xirola, xürüla); Lrq /čüüla/. Flauta; referido tbn. de modo específico a la flauta tradicional vasca de tres agujeros, especialmente a su variedad suletina. “Flauta” Lar, A. “(Duro está el) alcacer para zampoñas, uzta-bellarra gogor, txirulik eztuk or” Lar. “Txürüla, fifre” Gèze. “Flûte de ménétrier, de tambourin” H. “Flûte, fifre” Lrq. Cf. VocNav s.v. chirula. Tr. Las formas con tx- se encuentran en todos los textos excepto en los labortanos y bajo-navarros, donde hay x-. En DFrec hay 10 ejs. (3 septentrionales) de txirula y 4 (1 sept.) de xirula.
    Gauza arima gabe soinu emaiten dutenek ere, edo den xirula edo harpa. Lç 1 Cor 14, 7 (He, Dv xirola, TB, Bibl xirula, Ker txirola, IBk txirula; Ol txistu, IBe txulubita). Xirolari haize eman eta soinu eragiten zaion manera berean. ES 385. Etzen bozkariazko eta musikako xirola eta soinurik errepikatzen etzutenik arkaen aitzin gibeletan. Lg I 300. Pompak joiten atabala, artilleriak xirula. Iraultza 135. Zarrabet, txirol, bolin. Izt Po 74. Bibolin albokiaz, / txilibitu eta txirolaz. Ulib GabOs 2. Txirola jo ta kanta, / or zaude zalantzan. It Fab 175. Jiten zen [saldoa] lasterrez ene txurulala. Arch Fab 137. Olhetako besta eder hortan bazirela xirola, ttunttuna eta xirribika ere. Elzb PAd 55. San Inazio martxa joaz, bata txirolakin eta bestea atabalarekin. Apaol 122s. Eskualdunen leheneko thanburin eta xirola alegera hura. Zby RIEV 1908, 84s.

    2. txulula (H), xirula (H), xirola (H), xiula (H), xurula (H). “Par extens., le ménétrier lui-même” H.

    Sinonimoak: iz.

    [flauta]: flauta (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  (1) iz. [euskal musika-tresna herrikoia] txirula (2)  iz. (Mus.) flauta
    fr (1) iz. flûte de ménétrier basque (2) iz. flûte
    en (1)  iz. a small, 25cm-long Basque flute played in the Northern Basque Country (2) iz. (Mus.) flute
    port iz. flauta

    Testuinguruan

    Txirula bat hartu eta herriz herri hasi zen alderrai ibiltzen. [Airezko emakumeak, Felipe Juaristi (Erein, 2003)]

     
  • Maite 11:05 pm on 2021/01/12 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tzarkeria 

    iz. Txartasuna, gaiztotasuna; tzarkeria. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tzartasun. 1. “Qualité de l’inique et de l’impie” Dv. 2. “Qualité portée à un haut degré […] de mauvaise disposition d’humeur, de méchant caractère, de mauvaise nature, etc.” H. 3. “Qualité portée à un haut degré de ce qui est mauvais, de mauvais usage, de mauvais état, de mauvais langage” H.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [gaiztotasuna]: asmazio, azerikeria, azpijan, azpijoko, azpikeria, azpilan, gaiztakeria, gaiztotasun, jokaldi, maina, maltzurkeria, okertasun, satorkeria, sator-lan, txakurkeria, txarkeria, txartasun, tzarkeria, zuhurkeria, amarru Ipar., arte Ipar., finezia Ipar., jukutria Ipar., malmuzkeria Bizk., bihurri g.e., dongekeria g.e., lukikeria g.e., malezia g.e., txatarkeria g.e., aidurkeria zah., azkarkeria Heg. g.e., asmo Bizk. g.e., dongetasun Bizk. g.e., atzemankeria Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. maldad
    fr iz. méchanceté
    en iz. wickedness
    port iz. maldade

    Testuinguruan

    -Nola har dezakezu haren aldea egin zituen tzarkeria guzien ondotik? [Hautsi da katea, Toti Mtz. de Lecea / Elena Touyarou (Erein, 2004)]

     
  • Maite 7:50 pm on 2020/12/25 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txertaketa 

    iz. Txertatzea. Txertaketarako erabili ohi den ukendua (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txertaketa. (Gc ap. A, s.v. txertakera ). Injerto. v. txertakera. Sapitik azi ta txertaketa eta beste lan guztiak egin eta bear dan tokian zuaitza aldatzen dan arte. Munita 32. Landareari ebaki edo urraturen bat egin badiozu, txertaketarako erabilli oi dan ukenduaz edo beste zerbaitez estaltzea on du. Ib. 43. Eztira bat, ala ere, txertaketa eta nini ezarketa. Ibiñ Virgil 84.

    Sinonimoak: iz.

    [txertatzea]: txertatze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. injerto (2)  iz. inserción (3) iz. (Med.) vacunación
    fr (1) iz. greffe (2)  iz. insertion (3)  iz. (Med.) vaccination
    en (1) iz. grafting (2) iz. insertion (3)  iz. (Med.) vaccination
    port (1) iz. enxerto (2)  iz. inserção (3) iz. (Med.) vacinação

    Testuinguruan

    Igandean hasiko da COVID-19aren kontrako txertaketa Euskal Herrian [Ion Orzaiz (Berria.eus, 2020-12-23)]

     
  • Maite 11:18 pm on 2020/12/23 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txiribita 

    iz. Bitxilorea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txiribita. v. txirigita.

    txirigita. (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 150 ), txiribita. Margarita. Cf. Baraib RIEV 1907, 351: “Chiribíta (Llanada de Álava), vellorita o margarita de los prados, planta de la familia de las compuestas (Bellis perennis)”. Belarraren berdea berdeagotu zen, eta txiribita zuriak banan banan galdu ahala, hamar halako rubi-kolorezko unanu-lore jaiotzen ziren. MIH 298.

    Sinonimoak: iz.

    [bitxilorea]: bitxilore, margarita, burupil g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. margarita ➥ bitxilore
    fr iz. pâquerette, marguerite
    en iz. daisy
    port iz. margarida

    Testuinguruan

    Belarraren berdea berdeagotu zen, eta txiribita zuriak banan banan galdu ahala, hamar halako rubi-kolorezko unanu-lore jaiotzen ziren. MIH 298.

     
  • Maite 10:37 pm on 2020/11/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tapotz 

    iz. Bizk. Tapoia, zipotza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 tapotz. (V-ger-ple ap. A; Añ (V)), taputz (V-m ap. A ). “Canilla, la espita” Añ. “Espita” , “tapón” Ib. “Corcho, tapón, espita. Oba izango da upelak beteten asi-orduko tapotzak uretan eukitea, será mejor tener en agua los tapones […]” A. Cf. Echaide Orio 142: “Tamucho, tapa para cerrar la bajada a la bodega en las embarcaciones”. v. tapoi. Artu upela lepo-lepuan, ekarri aska ganera, kendu tapotza ta beingo-beinguan ardauz bete-bete egin eban askea. Otx 155. Ba-yakijat ik dettu eztautsaana. Zelan egingo euan, ba, berba-egitteko-tresna ori tapotzaz itxitta euki dok-eta? Ib. 167.

    2 tapotz. Pur, sans mélange” Hb.

    Sinonimoak: iz. Bizk..

    [tapoia]: buxon, tapoi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (B) corcho, tapón
    fr iz. bouchon
    en  iz. cap, top, lid, cork
    port iz. (B) rolha, espicho

    Testuinguruan

    Artu upela lepo-lepuan, ekarri aska ganera, kendu tapotza ta beingo-beinguan ardauz bete-bete egin eban askea. Otx 155. (Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 11:26 pm on 2020/11/03 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txalkor 

    izond. Konkorra duena. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (G-azp-to, AN-gip-araq; Izt 30r), xalkor (AN-larr). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 154; Iz To. “Corcovado” A. ” Xalkorra, decaído, encorvado por los años (AN-larr)” Inza RIEV 1928, 154. Kantuz plazara gatoz danzari / gaur Tolosako gazteria / gidari artu degu Gonzalez / Zanpanzartar ongi egiña, / izatez txalkorra bada ere / jakinduriaz txit abilla. Izt Po 138. Aitona xalkor, zelaia-barna. “Por la vega adelante va el anciano corcovado”. Or Eus 227. Atzelaria bide luzego / egin ta, dabil zalkorra. “La yegua zaguera […] tiene el lomo arqueado”. Ib. 346. Ezkurreko [=’de Ezkurra’?] xalkorra baño geiago ez aiz azitzen. “Konkorra” (AN-larr). Inza NaEsZarr 408.

    [Elorria] zuaitz kaxkarra da, biurria, txalkorra, zarpilla, […] ezertarako balio eztuana. Vill in Gand Elorri 9s. Giza-bizitza ere alakoxea omen da: txalkor, zarpil, arantzez josia, miña ta samiña alde guztietatik dariola. Ib. 10.

    zalkor (AN-gip), xalkor (AN-gip). “Zalkorra, raquítico (AN-gip)” Inza RIEV 1928, 154. “Hombre o mujer raquítico, pequeño. También cosa encogida, de mala raza” BU Arano.

    2. “(G-to), chichón” A.

    Sinonimoak: iz.

    [konkordun] : konkordun, konkor, korkox, lepo-oker (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (G) corcovado, -a
    fr izond. bossu, -e
    en izond. hunchbacked, humpbacked, hunched
    port izond. corcunda

    Testuinguruan

    Kantuz plazara gatoz danzari / gaur Tolosako gazteria / gidari artu degu Gonzalez / Zanpanzartar ongi egiña, / izatez txalkorra bada ere / jakinduriaz txit abilla. Izt Po 138. (OEH)

     
  • Maite 11:40 pm on 2020/10/22 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txindurri 

    iz. Inurria. Txindurri gorria, beltza. Txindurri hegodunak. Ikasi behar dela txindurrietatik behargin eta kontuzkoa izaten.   (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [inurria]: inurri, xinaurri L-BN (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  hormiga ➥ inurri
    fr iz. fourmi
    en iz. ant
    port iz. formiga

    Testuinguruan

    Txindurri lanean, bertsoz bertso, Urtzi Urkizu (Berria.eus, 2020-10-22)

     
  • Maite 10:45 pm on 2020/09/26 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tulubio 

    1 iz. Ipar. g.er. Uholdea. Tristeziazko tulubio batean itoa. 2 iz. Ipar. g.er. Ekaitza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tulubio.

    1. (G-to, AN-5vill, B; Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr , H), tulubia (BN-ciz), tulumio (BN-baig), turubi, turebio (V-oroz). Ref.: A (tulubia, tulumio, turebio). Diluvio, tormenta (sentidos prop. y fig.). “Déluge. Par exagération, il s’emploie pour une grande abondance de chute de pluie. Uri tulubioak hari dira, il fait des déluges de pluie” H. “Tormenta, huracán” A. v. dilubio.
    Ithoa bailizateke tristeziazko tulubio batean. JesBihD 22. Hura jazarri zangon enganioari, eta biziozko tulubioari pharatu zangon. MarIl 121. Trabatu ez balute […] Erresumako nahasdurek. Tulubiozko egun deithoragarriak iragan ziren bezen laster, […]. Ib. 2. Zer turubiak zauzkun menditarik jautsi, / bazterrak gain behera dauzkute erhautsi. Eskual 18-11-1913 (ap. DRA; la ref. es incorrecta).

    2. tulubi. Abismo, precipicio. v. tulunbio. [Astoa] tulubi batean zen / ustekabean sarthu: / baiña bihurtu zen laster ur gaiñera, / eta zilhotik athera. “Dans un trou se précipita” . Gy 306.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [uholdea]: uholde, uraldi, pesia Ipar., zoperna Ipar., uralde Ipar., ufal Bizk., uriola Bizk., dilubio zah.    

    [ekaitza]: bisuts, ekaitz, tenpestate, denborale Heg., borraska Heg. g.e., tenpesta Ipar. zah., tormenta Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. aguacero, lluvia torrencial; tormenta; inundación
    fr iz. averse, pluie torrentielle; tempête; inondation
    en iz. downpour, torrential rain; storm; flood
    port iz. aguaceiro, chuva torrencial; tempestade; inundação

    Testuinguruan

    Tristeziazko tulubio batean itoa. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:16 pm on 2020/08/31 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tindu 

    1 iz. Tindatzeko erabiltzen den koloregaia. Bada beste tindu gorri bat ederragoa, purpura deitzen dena. Tindu egiteko gaia. 2 iz. Ipar. Pintatzeko gaia. Eskailera hertsi batzuk; murruetako tindua dena joana. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 tindu. 1. (L ap. A ; Lecl; th- Arch VocGr , Dv, H). Tinte. Eta horra nola aurkhitu izan zen thindurik ederrena eta garastiena. Dv Dial 21 (It ganbusi, Ur tinte, Ip tinta). Botaka nabilate / moden segitzeko, / tinduz emokatuak, / erdi-beztitzeko! Etcham 222. Oihal, baxera, tresna, xokolet, tindu, itze, olio, arno eta holako. Lf Murtuts 1. En DFrec hay 3 ejs. (L-ain ap. A ). “Pintura” A.
    Berritako thindu gorrats ilhunak ez baititu zorionez sobera leunduak utzi [gapirio-lerroak] . JE Ber 59. Tindurik edo gisu xuririk ez aipa: etxe-aintzin-gibelak histuak dira. Herr 24-12-1959, 4. Kanporat zauden berina bakarrak ere han zauden gerla galtzalearen ahalgearekin bezala, tindu urdin eta ilunez ontsa zirrimarratuak. Larre ArtzainE 136. (L ap. A; Ht VocGr 327, Aq 303 (L); th- Arch VocGr, Dv), tintu (Arch VocGr (s.v. ankria)). Tinta. Haiñ beltz nola tindia. Tt Onsa 23. Ez dut nahi izan paperarekin eta thinduarekin egin. Dv 2 Io 12 (Lç tinta). 2. Pintura, arte pictórica. Ikertzeko khar, ohartze apur, musika, thindu, neurthitz […], esku-lan, sineste, bizipide; horien guzien eta hoik idurikoenen mihian erabiltzea. JE Bur 97s. 3. Tinta, enfermedad del castaño. Gure gaztain-ondo horiek jadanik aski funditu dauzku tindua erraiten dioten gaitz itsusiak. Herr 2-5-1957, 1.

    2 tindu. (th- Lh). Teñir.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [koloregaia]: koloragarri, koloratzaile, koloregai, margogai g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. tinte, tintura (2) iz. (Ipar.) pintura
    fr (1) iz. teinture (2) iz. (Ipar.) peinture
    en  iz. dye; [ilearentzat] tint; [egurrarentzat, jantzientzat] stain
    port (1)  iz. tinta, tintura (2) iz. (Ipar.) pintura

    Testuinguruan

    Tindu faszistak Ezpeletako hormetan. @euskalirratiak

     
  • Maite 11:14 pm on 2020/08/30 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trenpatu 

    du ad. Ipar. g.er. Busti, zopatu. Ogia arnoan trenpaturik. Trenpatzen duzu irina ur xorta batean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    trenpatu. (S ap. Lrq ; Urt II 149, VocBN , Gèze, Dv, H). Mojar(se); empapar(se). “Se tremper d’eau de pluie. Egun merkatutik yitian trenpatu gira ” VocBN. “Tremper un objet solide dans des liquides. Bixkotxa arras on da Kossuendako arnoan trenpaturik” Ib.

    Nork ezarten baitu enekin eskua trenpatzeko platean. Lç Mt 26, 23. Hura duk nik ahamen trenpatua emanen draukadana. Lç Io 13, 26 (EvS trenpatü; He, LE, TB, Dv, Ol, Leon, Or, Ker, IBk, BiblE busti). Neure nigarrez trenpatuko dut neure etzaunza. Harb 320. Neure nigarrez neure ohia bustiren, trenpaturen eta ukhuziren dizut. Tt Onsa 44. Maiz emanen idiari porruak ur klairian trenpaturik eta hur hartarik. Mong 590. Ikhustean Jesus Olibeteko Baratzean, odolezko izerdi batez trenpatua. He Gudu 144. Ixur itzazü debozioniaren hurak, lür gañaren trenpatzeko. Mst III 23, 5 (SP pelatu, Ch ihinztatu, Ip busti). Nafar goxoan / trenpatuz bizkotxak / hartu ondoan. Monho 62. Esponjea zati bat minagrian trenpatürik. UskLiB 42. Lurra estalia da dena gorphutz hillez, / trenpatua odol ibaiez. Gy 282. Artu zuen esponja bat eta trenpatu zuen ozpinean. Echn Mt 27, 48 (Hual busti, Samper enpapatu). Farzizazu murloa eta trenpa olioan. ECocin 20. Trenpa zaitzu arroltziak esniarekin. Ib. 32. Ogia trenpa dadin, bainan irakin gabe. Ib. 4. Arnoan [isopa] busti zazu, / ongi trenpa zazu. JanEd I 141. Hezatuz edo trenpatuz bere ahoko elder zikhinaz. Elsb Fram 178. Trenpa laizke eurian. (1919). LuzKant 78. Guhauk ikusi dugu aita edoama ur epel eta zahagi trenpatu untziarekin heldu. Larre ArtzainE 106.

    TRENPA ETA TRENPA. Remojando continuamente, dando continuos chapuzones. Lehen Baionako emazte batzu prestu ez zagotzinak kaiola batean ezartzen zituzten, eta kaiola Panecau zubitik emaiten zuten trenpa eta trenpa, andere horiek freska zitezen. Egunaria 30-5-1971 (ap. DRA).

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

    [busti]: blaitu, zopatu (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) mojar(se), empapar(se)
    fr da/du ad. (Ipar.) (se) tremper, (se) mouiller
    en soak, steep
    port da/du ad. (Ipar.) molhar-se, embeber-se, empapar-se

    Testuinguruan

    Bixkotxa idorra trenpatu nuen kafearen epelean. [Ultimes déchets, Itxaro Borda (Maiatz, 2015)]

     
  • Maite 11:49 pm on 2020/08/21 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tragarroi 

    iz. METEOROL. Haize-zurrunbilo gehienetan indartsua, hodei zutabe gisa azaltzen dena eta behealdean itsasotik jasotako ur-tantak edo lurretik jasotako hauts, harea eta zaborra izan ohi dituena.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tragarroi. v. traganarru.

    traganarru. (V-m ap. A ), tragonarru, trabañarro, tragarroi (V-ger ap. A ).
    Manguera, manga o columna de agua que se eleva desde el mar con movimiento giratorio por efecto de un torbellino atmosférico” A.
    Betiko sua / da aren [andra ordiaren] barrua, / ur sutsu eta ardaoan / traganarrua. Azc PB 105s. Tragonarrua baizen ao andiagaz. Ag AL 140. Beste odai baltz itzaltsu ikaragarri batek danba, trumoia egiñaz, buru buruan io eban traganarrua: tximizta batek ebagi eutsan traganarruari sabela. A Txirrist 6. Trabañarro beltzaren aizetan txorabiatuta ibilli. ZArg 1957, 189.

    Sinonimoak: iz.

    [tragarroi] : traganarru, ur-erauntsi

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Meteorol.) tromba marina, manga de agua, manga marina; manguera [columna de agua]
    fr trombe, trombe marine
    en waterspout
    port tromba d’água

    Testuinguruan

    Ez da batere erraza hainbeste tragarroi batera ikustea. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:07 am on 2020/08/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txintxo 

    1 adj. Adkor. Zintzoa. Txintxo aurpegia jarri zuen. || Behar bezalako neska txintxo-txintxoak. 2 (Adizlagun gisa). Txintxo ibili. || Irakurgelatik irtetean, argia itzali zuen txintxo-txintxo. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Variante palatizada más extendida de la palabra zintzo; hay xintxo en Soroa, Orixe, Lekuona, Berrondo y Xalbador, y xintxu en un artículo de Agur. En DFrec hay 116 ejs. de zintzo, 4 de ellos septentrionales, y 7 ejs. de txintxo.

    TXINTXO ( (G-azp-bet-nav, AN-gip, B)), XINTXO ( (L-sar, B)). Ref.: A (xintxo); Iz Als (txintxuba); Gte Erd 71 y 311. (Formas con palat. expr.).

    A) (Adj.). a) Fiel; sincero; formal, de buen comportamiento.Txintxoa dela segur nago (B), txintxoa zela bazakiten (B)” Gte Erd 311. Artu emakume xintxo bat. Sor Gabon 42. Txintxuegi da aztutzeko, bañan esango diyot, bai. Sor Bar 66. Izan arren txintxua / edo nabarmena, / errukitasuna du / pobriaguarena. MendaroTx 445. Adiskide “txintxo”: itzari eutsi diozu orratik, nekez bederen, gizaxo orrek. Or BM 10. Amona xintxôk Mikeli dio / ontaz eta artaz galdea. “La fiel abuela” . Or Eus 266. Oi, nolaz hain txintxoa, nitzaz maitatu hori. Mde Pr 143. Nai dutena esango ditek oni buruz txintxoak eta ortodosoak; baña beti izango duk au milla okerren iturburua. Txill Let 83. Maritornes txintxoa noiz baiño noiz etorriko zai jarri zan. Berron Kijote 176. Andereiño politta, ederra ta fededun xintxoa. Ib. 196. Nola izan ziñan bizi izan arte / beraren lagun txintxoa. Insausti 345. (Con reduplicación intensiva). Bien gurasoak ezteieratu ziren; neskarenak kanpokoak ziren, txintxo-txintxoak. Mde Pr 147. (Ref. a cosas). “(G-goi), fiel, exacto” A. Diógun adimentu ongau eztagóla solamente beárriak txintxo izátean klaro dá. LE Urt ms. 33r (ed. 1846, 93s zintzo). Ederrari egoki datorkio ba neurri xintxoa. “Bien parece la mesura en las fermosas”. Berron Kijote 46. Arratseroko erretiro txintxo ori egiteko oitura aspalditík galdua zeukaken. Ataño TxanKan 131. b) XINTXO (L-sar, B ap. A). “Juicioso […], económico, prudente” A. Zaietan txintxo, iriñetan zoro, oker egiña ikusiko gero. EZBB II 136.

    B) (Adv.). a) Fielmente, formalmente, correctamente, juiciosamente.
    Ezagutu gabeak dauden bitartean umill ta txintxo bizi diranak. Ag Serm 268. Aren esanak txintxo egiñaz / gaizki biziko etzera. Tx B 213. Errenta txintxo pagatu dezu / zere kapoi eta guzi. Tx B II 59. Ez dezute esango, beinik bein, txintxo etorri ez gerala. Lab EEguna 70. Olakorikan etzan pasako / txintxo portatu baziña. Auspoa 97, 140. Jaiki, ta Aitaren eginda txintxo / ondo illundu artian. MendaroTx 163. Urrengo Santomasetan ere “errentak” txintxo asko ekarriko zituztela. Anab Don 36. Ezarriko zaizkion aldizko edo aldiz-ateko orduetan idazkolara txintxo joatea. “Puntualmente”. EAEg 4-4-1937, 1431. Amaren bular-bularretik txintxo edan baitzun nere biotz samurrak. Or Aitork 59. Orain ez bezela orduan, arrantzale ondarroarrak, txintxo asko biltzen bait-ziran danok etxera egun ortarako. Lek SClar 103. Beren izena ta ospea zaitzen dute, beren obariak eta mozkiñak txintxo asko begiratzen dituzte. Vill Jaink 137. Txintxo dijoa etxera dantza-saioa bukatu ondoren. MAtx Gazt 72. Beha zure umeak zoin xintxo dabiltzan. Xa Odol 153. Beti agertu zan adizkidetsu, otoitz bideetan xintxu. Agur 4-11-1972 (ap. DRA). Txintxo asko jetxiko itun elizara. Ataño TxanKan 86. Ez det nik parranda aundirik egin izan […]. Etxean txintxo, ta ala obe neretzat. BAyerbe 110. v. tbn. BBarand 74. Insausti 255. (Con reduplicación intensiva). Torizute intxaur bana. Eta joan xabartu gabe, xintxo, xintxo. Lek EunD 30. Xintxo-xintxo beteko zuala aolkuz esan zitzaion guzia. Berron Kijote 53. Artzai arek, agindua txintxo-txintxo egin zuan. Alkain 106. Eta entzuten ego ten giñan / exerita txintxo-txintxo. Insausti 246. b) Económicamente, con prudencia. Orduan ere txintxo ibilli bear pentsua. BAyerbe 66.

    Sinonimoak: izond.

    [zintzoa]: fin, prestu, sotil, zintzo, zuzen, ben Heg., serio Heg., zindo Bizk., justu beh., benatsu neol., men neol., formal Heg. beh., serios Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (lgart.) bueno, -a, formal
    fr  izond. (lgart.) sage, bon, bonne, formel, -elle
    en izond. (lgart.) well-behaved, good
    port izond. (lgart.) formal

    Testuinguruan

    Txintxo aurpegia jarri zuen. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:25 pm on 2020/08/09 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trimindu 

    ad. trimindu, trimin, trimintzen|| du ad. Bizk. Suntsitu, desegin, birrindu. Jerusalemgo hiria trimindu zutenean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    trimindu.

    1. (Mg PAbVoc, Añ (V), Izt 11v, VocCB .(s.v. triskatu)→Dv) Destrozar; destruir.Despedazar” Mg PAbVoc y VocCB. “Desgarrar” Añ. “Romper en pedazos muy menudos, o hacer añicos” Ib. “Romper vestidos […]; romperlos mucho o destrozarlos” Ib. Tito Erromako Agintariak Ierusalengo uria trimindu ta austu ebanetik gerora. A Ezale 1897, 305a. Orduban sartu yakon Motrollo, aiztua kendu ta beragaz bertan triminduteko ustiaz. Kk Ab I 38.

    2. trimendu (VocCB (V, s.v. trinkotu) Dv; A (que cita a Ur)). Aplastar; oprimir, comprimir. Bestetik [ikusten dira] gizon, zaldi eta idi trimendu eta zapaldubak, dirianen anzik bere baga. Astar II X. Batuten dabe bedarra, ezkotuten dabe, trimenduten dabe eskuakaz eta itxiten deutse. Ur Dial 57 (It trinkotu, Dv, Ip tinkatu). Trimendu euen bere oin garbiyagaz [suge] onen burua. Ur BulaAl 29.

    3. “(V-ple-m-gip), batanear, contundir, golpear fuertemente” A.

    TRIMIN-TRIMIN EGIN ( (A)). Machacar. Gabiko oneek daruez trimin trimin egitera erruki baga zur-mallu edo mazubaz. Mg PAb 138.

    Sinonimoak: ad. Bizk.

    [suntsitu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  du ad. (B) destrozar, destruir
    fr du ad. (B) écraser, détruire
    en du ad. (B) smash, destroy
    port du ad. (B) esmagar, destruir

    Testuinguruan

    Hiria trimindu zuten. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

     
  • Maite 11:15 pm on 2020/07/22 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tortotx 

    1 iz. Heg. Artelazkia. Kortxoz estalitako hormak. 2 iz. Heg. Artelazkiz egindako tapoia. Botilari kortxoa atera.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tortotx. v. tortitx. tortitx. tortitx (H), tortitz , tortix (T-L), tortox (T-L), tirtotx. 1. (H), tortitz, tortix (T-L), tortox (T-L). Corcho. “Bondon de liège” H. “Liège” T-L. Leton haria, tortitza, alzeiroa. “Corcho” . Volt 179. Hartarakotz ematen tuste eprezukiko lauia batzubek piñus, zeiñak baitire tirtotxa bezain arin. INav 133. 2. (SP Dv y A), tortotx (L-côte ap. A; Dv (L-côte)), tortos. “Chêne-liège” Dv. “Alcornoque” A. Tortotx azkarrak beren azal zabal-ariñak emanaz. “Los valientes alcornoques” . Berron Kijote 124. Ardua frexkatzen tortotx-arboletik zintzilik. Ib. 126. v. tbn. Tortos: Eskual 8-10-1909, 2.

    Sinonimoak: iz.

    iz. [artelatza]: artelatz, tortotxondo (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) alcornoque ➥ artelatz (2) iz. (Ipar.) [gaia] corcho (3)  iz. (Ipar.) [tapoia] corcho
    fr (1)  iz. (Ipar.) chêne-liège ➥ artelatz (2) iz. (Ipar.) [gaia] liège (3) iz. (Ipar.) [tapoia] bouchon de liège
    en (1)  iz. cork oak ➥ artelatz (2)  iz. [gaia, tapoia] cork
    port (1) iz. (Ipar.) sobreiro (2) iz. (Ipar.) [gaia] corcho (3)  iz. (Ipar.) [tapoia] rolha

    Testuinguruan

    Barrika benetan hutsik zegoen, eta tortotx batek bezain arin flotatzen zuen. [Hobbita, J.R.R. Tolkien (Sergio Ibarrola / Xabier Olarra), Igela, 2008]

     
  • Maite 11:15 pm on 2020/06/25 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tximika 

    iz. (B) Tamala, atsekabea sortzen duena; lastima. Hau da tximika! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 tximika. (AN; Aq 1121 (AN)), tximike (AN-olza). Ref.: Bon-Ond 146; A.
    “Chinche” A.

    2 tximika. 1. (V-m ap. A ). “Lástima. Au da tximikea! ¡qué lástima!. He oído la frase tximika emoten deust, me da lástima, cuya estructura no sea tal vez muy castiza” A. 2. “(V-m), fruslería, cosa insignificante” A. 3. “(V-ger), granillos de la piel. Tximika batek urten deust, me ha salido un grano” A.
    Meaketan pike-tximika zuten arkazteak. Or Mi 42.

    3 tximika. “(V-m), aguzanieves, pajarita, mariquita” A.

    Sinonimoak: iz.

    [tximika] : atsekabe, lastima

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (B) compasión, pena; lástima
    fr iz. compassion, chagrin; pitié
    en iz. compassion, grief; pity
    port iz. compaixão, tristeza; pena

    Testuinguruan

    Hau da tximika! (Harluxet hiztegi entziklopedikoa)

     
  • Maite 10:54 pm on 2020/06/21 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tarritatu 

    tarritatu, tarrita, tarritatzen || 1 da/du ad. Ipar. Zah. Haserretu. Ik. narritatu. 2 du ad. Ipar. Zah. Zirikatu. Jesusek, ezagutzen baitzuen haien gaiztakeria, erran zien: zertako tarritatzen nauzue, faltsuak? (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [narritatu, haserrearazi]: Ipar. zah.haserrearazi, narritatu, gaitziarazi Ipar., samurrarazi Ipar., narrikatu g.e.    

    [narritatu, zirikatu]: akuilatu, haizatu, hots eman, kilikatu, kinatu, narritatu, tentatu, zirikatu, aholkatu Ipar., huiatu Ipar., kitzikatu Ipar., xaxatu Heg., zitatu Bizk., atitxatu Zub., axekatu g.e., narrikatu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) ad. irritar, hacer enfadar (2) ad. provocar, excitar, instigar, incitar, buscar
    fr (1) ad. irriter, ennuyer (2) ad. provoquer, exciter, inciter
    en (1) ad. irritate, annoy (2) ad. provoke, excite, instigate
    port (1) ad. irritar (2) ad. provocar, excitar, instigar

    Testuinguruan

    Berak tarritatu ninduen, eta ikusiko zuen bai nor naizen! (5000 Adorez hiztegia)

     
  • Maite 10:05 pm on 2020/06/14 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trabakor 

    adj. Deserosotasuna edo lotsa sentiarazten duena.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    trabakor. (Dv→A). “Embarrassant, faisant obstacle” Dv.

    Sinonimoak: iz.

    [trabakor] :  adj. deseroso, trabagarri, eragozgarri

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izond. embarazoso, -a, engorroso, -a, incómodo, -a
    fr izond. embarrassant, gênant,
    en izond. embarrassing, shameful, awkward
    port izond. embaraçoso(a), chato(a), incômodo(a)

    Testuinguruan

    Hainbat kasutan pertsona batek ez die erantzungo galdera trabakorrei, norberari buruzko galderei edo bere estatusean influentzia negatiboa duten galderei (Pedret, Sagnier eta Camp, 2000). [Ikerketa-proiektuak lantzeko teknikak, Mikel Mesonero, UEU, 2005]

     
  • Maite 8:20 pm on 2020/06/02 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txikiki 

    iz. g.er. Herritar xehe edo xumea, plebeioa. Ik. plebeio. Handikiak eta txikikiak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txikiki. (A Apend , que cita a VMg). Persona humilde, plebeyo. Zein ederki adierazoten duten estalki ederren azpian, andikiak, txikikiak ta jakintsuak berak ikasi bear dituzten, onak izateko, bideak! VMg XI. Sustarrik-sustar urrintxo jatzi ezkero, uste dot andikijak eta txikikijak ezkeunkela alde andirik ixango. Kk Ab I 90.

    Sinonimoak: iz.

    [txikiki] : plebeio

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. plebeyo, -a
    fr  iz./izond. plébéien, -enne
    en  iz./izond. plebeian
    port iz./izond. plebeu

    Testuinguruan

    Handikiek txikikien matxinadak suntsitu nahi izan zituzten. #gaurkohitza

    De B. Barloccini – http://www.copia-di-arte.com/a/perkins/thesecessionofthepeopleto.html, Dominio público, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=7925356

     
  • Maite 9:32 pm on 2020/05/12 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirlo 

    iz. Birla, bola-jokoan, zutik jartzen diren zurezko pieza bakoitza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 txirlo. (V-och-m-gip, G; Aq 659 (G), Añ, Zam Voc ). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Bolo. “Bolos, txirloak ” Añ (s.v. bola). ” Iru txirluak aurrian eruaten zittuan bola bakotxian ” Etxba Eib. v. birla. . Eurak gura ebena egiten eben bola ta txirloakaz. Ezale 1898, 50a. TXIRLODUN. “Erri batzuetan bederatzi txirlodun bolatokiak dagoz (V-m) […], en algunos pueblos hay juegos de bolos en que se juega con nueve” A (s.v. txirlo).

    2 txirlo. “Un cuarto de almud” Ond Bac. .

    Sinonimoak: iz.

    [birla]: birla (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. bolo [pieza del juego de los bolos]
    fr iz.  iz. quille
    en iz. skittle
    port iz. boliche

    Testuinguruan

    Ni izan nintzen onena lau txirlo jota. #gaurkohitza

     
  • Maite 10:28 pm on 2020/05/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirlora 

    iz. Bizk. Txirbila.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txirlora. (V-ple-arr-oroz-m; Zam Voc ), txirilora (V-ger-m-gip; Zam Voc (s.v. txirbil)). Ref.: A (txirlora, txirilora); Etxba Eib (txirilorak).
    Viruta. “Más común en Eibar txirbirixak. Zura ona bada, txirilorak obiak ” Etxba Eib. v. txirbil. .
    Zakhu handi bat txirloraz bethea sorbaldan hartu. Osk Kurl 174. Burdinezko txirloraz estalia. Ib. 123.

    Sinonimoak: iz.

    Bizk. [txirbila]: txirbil, txiribiri, txoskin, kizkur Gip., zirringila Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) viruta, cepilladura
    fr iz. copeau
    en iz. shaving; shavings
    port iz. serragem, cepilhadura, acepilhadura

    Testuinguruan

    -Bertako arotzaren ile kizkurrak txirlorak bezain malguak ziren, gorpuzkerak plastilinazkoa zirudien eta giharrak guztiz moldatuak zeuzkan. [Kartografien eta mikrobio narratiboen artean, Amaia Iturbide, Maiatz, 2013]

     
  • Maite 10:04 pm on 2020/05/08 Permalink | Reply
    Tags: T   

    ttattola 

    iz. Etxola.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ttattola. (BN-baig ap. CEEN 1969, 132 y 211).
    Caseta.
    Guardianoaren ttattolan pint’erdi bat edan eta Luzaideko alderat jaustera zoalarik, alimaleko mandozain muthur beltz bat ondoratzen zaio. Barb Sup 129s. Gizon gaixoa ereman zuten petrolak eta atxikitzen diren ttattolara. Ib. 48. Ariñez egiten dituzte ttattolak eta arras dibertitzen [haurrak], / Itsasoak igorri arrain-kuskuekin. Herr 25-9-1958, 4. Ez duzu ikusi pasatzean? Hor du bere ttattola, karrika buruan! Larz Iru 104. Zakur trebea omen naiz […]. Itxuraz, beti loak harturik nago, ene ttattola aitzinean. Etxarren Huarte 9.

    Sinonimoak

    iz. [ttattola]: etxola, ola Ipar., kaserna Gip.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    • es iz. caseta
    • en iz. hut
    • fr iz. cabane

    Testuinguruan

    Basoaren erdian bizi zen ttattola batean.

     
  • Maite 12:00 am on 2020/03/26 Permalink | Reply
    Tags: T   

    test 

    1 iz. Gaitasuna, adimena edo zerbaiti buruzko ezagutza neurtzeko proba, emaitza mekanikoki neurtzeko aukera ematen duena. Adimen testa. Azterketa test gisakoa izango zela jakinarazi zien ikasleei.

    2 iz. Zerbait egiaztatzeko egiten den analisi kimiko edo biologikoa. Ik. proba 4. Hiesaren testa. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    test. Test. Eta “test” moduan erabil ditzakegu. MEIG VIII 36.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) iz. (Psikol.) test, prueba (2) iz. (hed.) test, examen (3) iz. (Med.) test, análisis
    • en (1) iz. test (2) iz. [azterketa] test, exam
    • fr iz. test
    • port iz. teste

    Testuinguruan

    Osasun arloko langileei testak egiten hasi zaizkie.

     
  • Maite 10:48 pm on 2020/03/23 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txerto 

    1 iz. Landare baten enborrean edo adar batean txertatzen den beste landare baten adarra. Ik. mentu. Hauta ezazu txertoa arbola gaztean eta ez zaharkituan. Madariondoa, txertoen bidez antzaldatuta sagarrak ematen. 2 iz. Txertatzea. Txerto batzuk landarearen beheko aldean egiten dira; goiko aldean beste batzuk. Azaleko txertoa eta txerto ziriduna. 3 iz. Pertsona edo animalia bati gorputzean sartzen zaizkion bakterio edo birus ahulduak, horiek sortzen dituzten eritasunen kontra babesten dutenak. Koleraren kontrako txertoa. (Hiztegi batua)

    Sinonimoak: iz.

    [mentua]: mentu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. injerto (2) iz. (Kim.) injerto (3) iz. (Med.) vacuna
    fr (1) iz. (Nekaz.) greffe, greffon (2) iz. (Med.) greffe, greffon (3) iz. (Med.) vaccin
    en (1) iz. graft (2) iz. (Med.) vaccine
    port (1) iz. enxerto (2) iz. (Med.) vacina

    Testuinguruan

    COVID-19ren aurkako txertoa aurkitzeko lasterketa frenetikoa hasi da. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:17 pm on 2020/02/10 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txatxala 

    adj. Bizk. Emakumeez mintzatuz, memeloa. Ik. mamala. Txatxala galanta da bera. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txatxala.

    1. (V), txatxal (V-gip), xatxala (Lh). Ref.: A; Rollo 26t; Iz ArOñ ; Etxba Eib ; Elexp Berg . “Mujer casquivana, charlatana. ¿Será la voz txotxolo aplicada a la mujer, a imitación de otras lenguas dotadas de terminación genérica? Iñogaitik esan bear dau orrek barritsua dala: txatxala, beti txutxu-putxu ta ziri-mara dabillen orrek? (V-m)” A. ” Xatxala (Lf) cocot[t]e” Lh. “Una chochola” Iz ArOñ. . “Se dice de las hembras y parece ser la forma femenina de txotxolua que se aplica a varones. […] Txatxala galanta da bera beintzat! ” Etxba Eib. . ” Zetan abill or, txatxalioi alakuoi. Neska ori txatxal samarra da ” Elexp Berg. . Marikontze eskallu, txatxala, eskel, petralari. Ag Kr 68. Ai, txatxala burubagea ni! Ib. 114 (en boca de Mañasi). Zer andra! gizona be barria billau don ala? Norekin abil i, txatxaliori (insustancial) alakuori? SM Zirik 68. Orain zoaz […] baña bidean neska txatxalei, emakume ganorabakoei begira astirik galdu barik. Abeletxe GaziG 99. Emakumeak be orretarako eratsuak bear dabe izan, ez txatxalak. Ker 1 Tim 3, 11. (Ref. a varones). [Zer diñostaz] txatxal onek? ‘¿Qué está diciendo este villano?’ Otx 85 (v. tbn. 170). v. tbn. Alz Bern 68.

    2. ” Salda au txatxalia dago, este caldo está insípido” Etxba Eib. .

    TXATXALA-PATXALA. “(V-gip), hablar sin sustancia” A. v. txitxili-patxala.

    Sinonimoak: izond. Bizk.

    [mamala]: tuntun, zuntzun Bizk., mamala beh., memela Bizk. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) mujer casquivana, mujer de poco juicio, mujer inocente/alelada/lela/zopenca/embobada
    fr iz. (B) woman of little judgment, innocent woman / finned / stupid / dull
    en iz. (B) femme au jugement bas, femme innocente / à ailettes / niaise
    port iz. (B) mulher de pouco julgamento, mulher inocente / barbatana / lela / zopenca / embobada

    Txatxala galanta da bera. (Hiztegi Batua)

     

    txatxala (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:24 pm on 2019/11/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txobo 

    izond. (B) Ezkerreko eskuaz baliatzen dena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txobo. “(V-och), zurdo” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A.

    Sinonimoak: izond. Bizk.

    [ezkerra]: ezker, ezkerti, ezkerdo g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (B) zurdo, -a
    fr izond. gaucher, -ère
    en izond. left-handed
    port izond. (B) canhoto(a)

    Txomin txoboa da eta ezkerreko eskuarekin idazten du.  #gaurkohitza

    txobo (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:08 pm on 2019/10/21 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txo 

    iz.  1 Bizk. Gizonezkoekin, eta, bereziki, mutikoekin, erabiltzen den lagunarteko bokatiboa. Txo, nagusi bila habil? Txo, Pello, lo dauden gizonak honetarako iratzartu dituk? 2 iz. Ontzi-mutila. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 txo. (G-nav, AN-ilzarb-egües-olza; Aq 1264 (AN) A). Ref.: Bon-Ond 144; Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A.”Grajo” Aq 1264. “Corneille” (AN-egües-olza) Bon-Ond 144. “Corbeau” (AN-ilzarb) Ib. 144. “Corneja (ave)” A. Cf. VocNav: “Choa, pájaro granívoro parecido al grajo (Montaña, Pamplona, Cuenca). Nombre que dan al grajo (Ribera, Larraga)”. Ollazaleak goraipatu zuen bere izugarrizko abiadura egatzen; […] beleak eta txoak beren aztiantzak edo adibinazioak. Zeruko Argia. Illeroko aldizkingi edergarriduna (1919-1936, 1954-, 1964-). “>ZArg 1956, 44.

    2 txo. 1. (V-ger-m-och; Ort Voc ). Ref.: Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A; Etxba Lexicón del euskera dialectal de Eibar (1965). “>Eib; El idioma vasco hablado. Un estudio de dialectología euskérica (1964) liburuari dagokio. “>Holmer ApuntV. “Exclamación para llamar a los muchachos” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A. ” Txo, txo txo. Gazteagoai edo bardinsamarrai dei egiteko era bat, Arranondon guztiz asko esaten dana” Ag Kresala (1906). “>Kr 20. ” Txo! se dice imitando a los de Ondárroa. Txo! nungua zara zu? ” Etxba Eib. . v. to, 3 txo txo. Txo, Satika, lo dagozan gixonak onetarako iratzartu dozak? A BGuzur 132. Txo, Mangoliño […] nun ikusi dozue zuek Sardinzarren txalopea? Ag Kr 20. Txo! tire aurre trabenara ta esaidxok trabenerieri ur anpur bet omoteko, yarra baten. Ort Oroig 21. Txo, nagosi billa abil? Or Tormes 63. Txo, iriki itzak kontserba-kaja oiek. Anab Poli 42. Txo, ementxe egin bear yeutsaguk gure patroi nagusiari agurra. Erkiag Arran 50. “Txo! ekak sua” erran zion bati. Osk Kurl 158. Ordun bai, txo, Ama Santa Clara-ren debosiñu Ondarrun! Lek SClar 103. En DFrec hay 7 ejs. v. tbn. Bilbao IpuiB 69. SM Zirik 148. Lab SuEm 189. 2. (Sust.).Grumete. v. 3 txo txo (2).[Ontzia] Bilbaokua zan eta bere barruko gustijak, onzpurutik asi ta azkenengo txoraño, bizkaitar euzkeldunak ziran. Kk Abarrak (1918). [II]: Bigarrengo Abarrak (1930). “>Ab I 80. Txo moskortuba. Laux AB 91 (tít.). Itxastarren barre-zantsuak / txoarek edan baitaruak. Ib. 91. (Como nombre propio).Txo galtzetin utsik jarri zanean orpoan izugarrizko puska palta zuana pintura beltzez berdindua zeukan. Anab Poli. Mutil umezurtz baten ibillaldiak (1958). “>Poli 54. An ari ziran Txo ta beste bat, alde banatik, baldea sokarekin lotua uretara bota ta urez beteta beetik gora ateratzen. Ib. 54.

    3 txo.

    1. “Jo, lo mismo txo, so, que se dice a las bestias” Lar. v. 2 so.
    2. “(S), voz con que se expulsa a los cerdos” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A. Cf. txo-marro-txo-txo.

    Sinonimoak:

    interj. Bizk. [to!]: to, txotxo Bizk.

    iz. Bizk. g.e. [ontzi-mutila]: ontzi-mutil, aieneko g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) interj. (B) [mutilei deitzeko] ¡eh!, ¡oye!, ¡chaval! (2) iz. (B) muchacho que ayuda en el barco
    fr (1) interj. (B) [mutilei deitzeko] écoute! (2) iz. (B) matelot
    en (1) interj. (B) [mutilei deitzeko] hey!, say!
    port (1) interj. (B) [mutilei deitzeko] eh!, ei!

    Txo, nagusi bila habil?  (Hiztegi batua)

    txo (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:44 pm on 2019/08/26 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tilet 

    iz.  Marka diakritikoa; bereziki, azentu grafikoa. Tilet hau (‘) deitzen da frantsesez apostrophe. Hots bustietan tileta erabiltzea proposatu zuen, ñ-an bezala. || tiletez tilet Xehetasun guztiekin. Horiek oro tiletez tilet dakizkit. Itsasuarrek jarraiki nahi izan zieten tiletez tilet Maria Piparen aholku guztiei. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tilet (S ap. A; Dv, H), tileta (VocBN, Gèze).

    1. Tilde, signo de puntuación, acentuación, etc. “Point” VocBN, Gèze y Dv. “Accent dans l’écriture (Arch)” Dv. “Point ou virgule” H. Tileta hau (‘) deitzen da franzesez apostrophe. Arch Gram 7. Franzes minzoan badire oraino hirur tileta, é, è, ê. Ib. 4. Iota bakhar bat edo tilet bat ez dela legetik galduren. Dv Mt 5, 18 (Leon tilet, Ip tileta; TB letra tilet; Lç punktu, He pontu, Echn, Hual, Samper puntu, Ur tilde, Ur (V), IBk, IBe izpi, Ol tiltxo).

    “Tilet bat eztu eskas, il n’y manque pas un point, une virgule; tout y est complet” H.

    Bortzgarren bat yausten da guzien ondotik / Ttipi, mehe, beltxaran, hitsa kopetatik / […] Etzuelarik ere agertzen koleta; / Broderia horiez egina tileta. (Interpr?). Hb in BOEl 84.

    2. (L, BN-ciz, S ap. A; Dv (BN-bard)). “Pulla, alusión mordaz” A. Phediku ederra atzoko hori: zer tiletak eztütü igorri jaun misionixtak farisauaren khidekuer! Egunaria 28-9-1972 (ap. DRA).

    3. Título, calificativo. Lerro-lerro, [pilotari] hoberenen izenak […]. Lehenak hartza iduri: bigarrenak ez zorrik nihori: eta bakotxak bere tileta. Zerb Azk 67.

    4. Rasgo. Osoa litake oraino [gorputza], betiko bere arpegi goxoaren tilet guziekin. Ardoy SFran 268

    Sinonimoak: iz.

    [eztenkada] : eztenkada, ziri, zirikada, piko (AdorezSinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. tilde [en el sentido amplio]; cedilla
    fr iz. tilde [signe orthographique]
    en iz. [azentuarena] written accent; [ñ-rena] tilde
    port iz. acento gráfico, til; cedilha

    Ç hautsiak tileta darama. #gaurkohitza

    tilet (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:26 pm on 2019/08/05 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirkanda 

    iz. Bizk. Zah. Eskuko hatz txikia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txirkandea (det. Lar Sup, Hb ap. Lh (xi-), H (<ch->)). Dedo meñique. v. txinkar. Dienean ereztuna ifink txirkandea. “Pondrás el dedo meñique”. RS 192. Dienean eraztuna, ifini txirkandea, ta ezkontzea ta agintzea zerurean yatorguz. Otx 79. “Xirkandea (Hb), gros doigt” Lh.

    Sinonimoak: iz.

    [txirkanda] : hatz txiki  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (5000 eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. dedo meñique
    fr iz. petit doigt
    en iz. (hand) little finger; (inform.) pinkie, pinky
    port iz. dedo mínimo, dedinho

    Txirkandatik heldu eta elkarrekin abiatu dira. #gaurkohitza

    txirkanda (Argazkia: kisscc0.com, free download)

     
  • Maite 11:28 pm on 2019/07/17 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirrioka 

    adb. Zurrustaka. Jantziei ura txirrioka zeriela. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txirrioka (Izt 24v), txirriaka. A chorros. v. TXIRRIOAN (s.v. 1 txirrio). Odola txirriaka zeriola. Ber Trat 9r. Jantziak ura txirrioka zeriola. Anab Poli 36. Ur gardena txirrioka ematen zun iturri aurrean. Onaind in Gazt MusIx 154.

    Formando hilos de agua. Kristaletan bera, txirrioka dijoaz euri-tantak. NEtx LBB 106.

    Sinonimoak: adb.

    [txirrioka] : burrustan, txirrioan, txirrioz, zurrustan, zurrustaka, ugari  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. a chorros, chorreando
    fr adb. avec abondance; à flots.
    en adb. (water) gush out (phrasal verb)
    port adb. a jorros

    Izerdia txirrioka zeriola.  (Elhuyar hiztegia)

    txirrioka (Argazkia: sweatblock.com)

     
  • Maite 11:26 pm on 2019/07/01 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txosna 

    iz. Erromerietan eta jaietan janariak eta edariak saltzeko jartzen den behin-behineko denda modukoa. Zelaiaren erdian egun baterako taxutu dituzten sukalde apalak, eta suaren hurrean, oihalezko txosnak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 txosna (V-ger-m), txozna. Ref.: A; A Apend. “Choza pequeña, por ej., de un carbonero” A. “Casa menor hecha en terrenos de otra” A Apend. Oialezko txosnak. Ag G 179. Uri bateko periak dira. Txozna, txabola, etxe txiki eta aterpe asko dagoz zelai baten inguruan. Kk Ab II 32. Jo batera ta jo bestera dabiltz bazterrik bazter, aldrarik aldra, txosnarik txosna, gauza guztiai begira. Ib. 183. Txabola ta txosna txar batzuk lo egiteko. Eguzk GizAuz 158.

    “Caseta de feria, de estación, etc. Txosnia ba kasetia ero; ola kale inguruko zera danian, estaziñoko txosnia ero, […]. Or badare ba txosnak, arek ortuak zien len” Elexp Berg. En DFrec hay 2 ejs. de txosna y 1 de txozna.

    2 txosna (H (<ch-> G)). “1. en général donne le sens de tout objet de literie rembourré de plumes, […] coussin, oreiller […]. 2. dans l’usage habituel, matelas rembourré de plumes” H.

    3. txosna. v. txozne.

    Sinonimoak: iz.

    [txosna] : 1.  etxola, gelatxo2. borda, txabola (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. cabaña, choza; casa pequeña/humilde (2) iz. caseta de fiestas donde se sirven bebidas y comidas
    fr (1) iz. cabane, hutte (2) iz. stand
    en iz. concession stand, temporary bar
    port (1) iz. cabana, choça; casinha/casa humilde (2) iz. cabine de festas onde bebidas e refeições são servidas

    Berrogeita hamar txosna bazituan azokan. [Arima hilak, Nikolai Gogol / Jose Morales (Ibaizabal, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txosna (Argazkia: txosna.com)

     
  • Maite 11:34 pm on 2019/06/27 Permalink | Reply
    Tags: T   

    transexual 

    iz. 1 adj./iz. Pertsonez mintzatuz, beste sexukoa dela sentitzen duena; beste sexuko pertsonen ezaugarri fisikoak, hormonen edo kirurgiaren bidez, hartzen dituena. Ez nahasi ni trabestiekin, mesedez: trabestiak gauez emakume janzten diren gizonak dira, eta gu, transexualak, gizonezko gorputzarekin jaio, baina emakume sentitzen garen emakumeak gara. 2 adj. Sexu aldaketarena, sexu aldaketari dagokiona. Kirurgia transexuala. (Hiztegi Batua

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. transexual
    fr iz./izond. transsexuel, -elle
    en iz./izond. transsexual
    port iz. transexual

    Pertsona transexualei mediku txostenik gabe onartuko diete genero identitatea EAEn  (Eitb.eus, 2019-06-27)

    transexual (Argazkia: QuinceMedia on Pixabay, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:55 pm on 2019/06/19 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txikana 

    iz.  Tranpa.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txikana. v xikana.

    xikana (L, B, BN, S; VocBN), txikana (AN-gip, B, S), xikan (B), xikania (Urt III 112), zikana (L, BN, S). Ref.: A (txikana, xikana); Lrq (txikana); Lh (xikana, zikana); Satr VocP; Gte Erd 271; Izeta BHizt2 (xikan). Trampa, jugarreta, engaño. “Trampa, amaño. Txikana aundia dik, tiene mucha trampa” A. “Xikana gogoan dagonarekin eztaiteke fiatu, no se puede fiar de quién esté pensando en hacer trampas” Ib. “Chicane, mauvais coup, tour” Lh. “Txikana gogoan dago beti (B)” Gte Erd 271 (junto a txantxetan ari, zirikaka ari, etc., de otras zonas). “Etzazule xikanik in. Xikana in daku” Izeta BHizt2. Zere lagun projimoa botatu duzu galtzera eta arrasatu duzu tranpa eta txikana gaistoz (B, s. XVIII). BOEans 836. Diputazionia / pasatu zen lehenik, / nahi zuten xikana / guzia eginik; / ez ahal da nehore / Europan gizonik, / oriek bezain aisa / aberastu denik. Bordel 184. Labanek enganio eta xikana ainhitz egiten zion bere irabaziaren gainean. Etcheberry 32. Diote berthutea, / fedea, odola, / oraiko jendeari / guttitu zaizkola. / Hobe omen da orai / xikana, eskola, / bakotxa bere eta / bertzez ez axola. Zby RIEV 1909, 107. Salduko diok solas gutiena erraiten duenari, hots, ez sal dena xikana diren hekieri! Barb Leg 145. Bainan nola berex azeria eta zikana? Leon GH 1953, 177. Guk iges egin ginuenean, bera barnean gelditu zen oraindik eta orduan eginen zuen xikana ori. Izeta DirG 80.

    Sinonimoak: iz.

    [tranpa]: iruzur, marro, zimarku, tranpa; amarru, azpikeria

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (GN) treta, ardid, artimaña, trampa, astucia
    fr iz. ruse, (soutenu) fourberie, astuce
    en iz. trick, ruse
    port iz. treta, ardil

    Txikana eginez irabazi zuen.

    txikana (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:13 pm on 2019/06/09 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txapel 

    iz. 1 iz. Artilezko buru estalki biribila eta zapala, atal bakarrekoa, askotan beltza. Ik. bonet. Txapela jantzi, erantzi, kendu. Txapel urdin bigun handi bat. Agur txapelarekin eginaz. 2 iz. (Lehiaketa batzuetan, bereziki euskal kiroletan, garaile gertatzen denari ematen zaiona). Ik. txapeldun; txapelketa. Atanok jokatu eta hor kentzen dio txapela. || Uzkudunek Europako txapela ekarri du. 3 iz. Ipar. edo Zah. Kapela. 4 iz. Perretxikoen gaineko atala, txapel itxura duena. Onddo beltzaren txapela marroi antzekoa izaten da beti. 5 iz. (Zenbait esapidetan). Bururik ez duenak txapelik behar ez. Bururik ez eta txapela nahi. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [boneta]: kapelu Ipar., bonet Ipar./Naf., zapel Naf.
        [kapela]: Ipar. zah. ginbail, kapelu Ipar., kapela Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. boina (2) iz. sombrero (3) iz. (lgart.) condón, preservativo (4) iz. (Kir.) [pilotan] trofeo (5) iz. (Kir.) [saskibaloian] tapón (6) iz. (Mikol.) píleo; sombrero
    fr (1) iz. béret (2) iz. chapeau (3) iz. (lgart.) préservatif (4) iz. (Kir.) [euskal kiroletan] trophée (5) iz. (Mikol.) chapeau
    en (1) iz. beret (2) iz. hat (3) iz. (Kir.) trophy
    port (1) iz. boina (2) chapéu

    Bigarren txapela eskuratu du Irribarriak [Imanol Magro Eizmendi, Berria.eus (2019-06-09)]

    txapela (Argazkia. eitb.eus)

     
  • Maite 10:49 pm on 2019/06/04 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txaranda 

    iz. Bizk. Zah. Eskuko hatz txikia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txaranda 1. “(V-m), sala que ordinariamente destinan los aldeanos para secar el maíz, trigo; es distinta del granero” A. ||  txaranda 2. “(G-goi), lelo, sinsorgo, imbécil” A.

    Sinonimoak: iz.

    [txaranda] : ergel, tentel, lelo, txepel, babo, memelo, inozo, tonto

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. secadero de maíz, trigo (2) izond. atontado, -a, alelado, -a, lelo, -a, turulato, -a, zopenco, -a, lerdo, -a, embobado, -a, tonto, -a
    fr (1) iz. séchoir à maïs, blé (2) étourdi, distrait, bête, lent d’esprit
    en (1) iz. corn dryer (2) absentminded, dummy, dumbass, moron
    port (1) iz. secador de milho (2) abestalhado(a), lerdo(a)

    Saldua!, malgorra!, txaranda!  [Zorion perfektua, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txaranda (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:28 pm on 2019/06/03 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txirrindula 

    iz. Bizikleta. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txirrindula. Bicicleta. Txirrindulan etorri naiz oraintsu: aisa egiten da orrela lau kilometrotako bidea. Txill Let 54.

    Sinonimoak: iz.

        [txirringa]: txirrindu, txirringa, pirripita Ipar., txirringuts Bizk. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. bicicleta
    fr iz. bicyclette
    en iz. bicycle
    port iz. bicicleta

    Deliberatu genuen txirrindulak alokatzea.  [Biribilgune, Katixa Dolhare-Zaldunbide, Elkar, 2014] (Egungo Testuen Corpusa)

    txirrindula (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:21 pm on 2019/05/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txapeldun 

    iz. 1 iz. Txapelketa edo lehiaketa baten irabazlea. Uztapide atera zen txapeldun. Gaur egunean bera baitugu aizkolarien txapeldun. Errezilgo Uzkudun, Paulino, zu zara Europan txapeldun. || Hori da, askoren eta nire ustez ere bai, gure idazle guztien artean txapeldun. 2 adj. Txapela daramana. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txapeldun (S; Gèze), xapeldun (AN, L, BN; Arch VocGr, VocBN, Dv, H), zapeldun (B). Ref.: A (xapeldun, zapeldun); Lh; Lrq; Izeta BHizt2 (xapeldun, zapeldun).

    1. Que lleva sombrero, burgués. “Portant chapeau” VocBN. “Burgeois, celui qui porte le chapeu” Dv. “Qui porte chapeau, un burgeois, un monsieur” H. “Burgués, particular cubierto de sombrero” A. “Zapeldun, burgués, hombre acomodado; litm., que tiene sombrero. Alkate zapelduna dugu, tenemos por alcalde a un burgués” Ib. “Burgués. Gure osaba zapeldun ta yaun aundie da” Izeta BHizt2. Eskaldun gehienek miriku prezatzen; / xapeldun kasik nihor hainbertze agurtzen. Hb Esk 204. Aithortzen dut badela, ez bakharrik xapeldunetan, bainan oraino ponetdunetan asko beren urtheko bihia baino hainitz gehiago biltzen dutenik. Dv Lab 85. Izanagatik txapeldun / Zapatak ere botoindun, / Moltsa ez nuen dirudun. LuzKant 133 (en otra var., ib. 134, xapeldun). Izan bedi bonetun ala xapeldun, gizon eskolatu ala ez. HU Zez 195. Xapeldunetarik gutarteko langile xumeenetaraino. Ib. 68. Bazkaltegiko maiean amalau lagun ginan: bi ez, besteak elizgizonak. Medel ta Juan Joxe Alkatea ziran txapeldun bakarrak. A Ardi 128. [Katalin] xapeldun arrotz eihartu jaunxkil batekin / zaukun hasi ‘re dantzan. Ox 183. Euskaldun letradunak, zapeldunak, irakasleak. FIr 155. Gizon galant bat […] xapelduna eta soineko ederretan. Zub 85. Gizon xapeldun bat, urthean behin baizik xapela khentzen eztuena (L?). A EY III 405 (adivinanza de la pila de paja). Ezkondu nahi luke / bainan ez enekin / Bai nahi luke bainan / xapeldunarekin! “Iruten hari nuzu” (ap. DRA).

    2. Que lleva boina. Zer egiten dozue / txapeldun mutilak? / Nun dira goitu bako / euskaldun makilaak? Azc PB 317. Orain arte [euskerea] abarka ta txapeldunen artetik ezta berezten izan. A EEs 1916, 109. Euskaldun zintzoen balada. […] Soin zabal, zalhu, txapeldun, / euskaldun eta fededun. Mde Po 33.

    3. + xapeldun (L ap. Lh). Campeón (sentidos prop. y fig.). “Champion” Lh. Euzkotarrak txapeldun (campeones) dira kirol askotan. Anab EEs 1919, 63. Errezilko Uzkudun / Paulino, zu zera / Europan txapeldun. EusJok II 149. Beraz xapeldun nor gertatu den / orai erran nahi nuke. / Oro berdintsu diren denboran / bat hautatzea da neke. Etcham 240. Lasterkari txapeldun bizkor ark […]. Or Mi 15. Alegi dezute txapeldun baso ta zuaitz gora-beretan. Munita 116. Ekiñaleko berbaketan, noberaren iritxia txapeldun jarri nairik. Bilbao IpuiB 120. Uztapide atara zan txapeldun. SM Zirik 109. Jakintza esperimentaletan mutil eta txapeldun diren oietakoak. Espezialistak beren esparruan. Vill Jaink 34s. Pilotari eta “xapeldun” handienen izenak ere bai. Othoizlari 1962 (n.º 32), 430. Dempsey munduko txapelduna zan boxe delako ukhabilketa jokoan. Osk Kurl 107. Jerbaxi ta Protaxi, errezoetan errian txapeldun ziran atxotxo biak. NEtx LBB 170. Jina baitzen jina, azkenean, lehengo xapeldun lasterkari eta jauzilariaren orena! “Champion”. Ardoy SFran 142. Oi ta bi urtez txapeldun zegon / Atano irugarrena. Uzt Sas 326. Galdakaoko mutil batek urten eban Atenasen munduko txapeldun bi milla metro korritzen ostakuloakaz. FEtxeb 137. Joko-garbian ari izana baitzen euskal plazetan, eta, uste dut, xapeldun ere gainerat. Larre ArtzainE 172. Bernardo Irastortza […], segan txapeldun izandakoa. Albeniz 154. Garat jaz xapeldun atera zen. DRA (s.v. xapel; no indica ninguna ref.). Pelota-txapelduna. MIH 311. [Orixe baita] askoren eta nere ustez ere bai, gure idazle guzien artean txapeldun. PMuj in MEIG I 92. En DFrec hay 69 ejs. de txapeldun, todos meridionales, y 3, septentrionales, de xapeldun. v. tbn. EusJok 139. Enb 123. Basarri 77. BEnb NereA 153. Zait Plat 129. Salav 44.

    Bilduma horrek 1963an izan zuen Tolosan xapeldun saria. Lf ELit 335.

    4. Cambrón, paliuro. “Xapeldun, porte-chapeau” VocBN.

    Sinonimoak: iz.

        [kanpeoia]: kanpeoi Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adj./iz. campeón, -ona, vencedor, -a (2) adj./iz. persona que lleva boina
    fr (1) adj./iz. champion, -onne (2) adj./iz. personne qui porte un béret
    en (1) adj./iz. champion, winner (2) adj./ iz. someone who wears a beret
    port (1) adj./iz. campeão m, -ã (2) adj./iz. pessoa vestindo uma boina

    Reala txapeldun! Zorionak, neskak! #gaurkohitza

    txapeldun (Argazkia: Twitter moments)

     
  • Maite 11:04 pm on 2019/05/10 Permalink | Reply
    Tags: T   

    talentu 

    iz.  1 iz. Antzinako greziarren diru unitatea, hogeita bosten bat kilo zilar edo urreri zegokiona. Bati bost talentu eman zizkion, eta talentu bakoitzak hogeita hamaika mila seiehun eta laurogei erreal bezalatsu balio zituen. Ekarri zion emaitza anitz, hala nola ehun eta hogei talentu urre. 2 iz. Gaitasun berezia; adimena. Ik. berezko 2. Mingainez larriak, talentuz urriak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    talentu (Urt I 229), talento (Lar), talent, talendu, talanta, talenta. Tr. Documentado al Norte desde finales del s. XVI y al Sur desde mediados del s. XVIII. La forma general al Norte es talendu –th- en Haraneder (junto a ta-), Jauretche, Laphitz y M. Elissamburu–. Hay talentu en Materre, CatLav e Inchauspe; talent en Leiçarraga, Larreguy y Etchahun (en este último junto a talentü), y talenta en TB. La forma mejor documentada al Sur es talentu. Hay además talento en Hualde, BOEanm, Arrantz (tbn. talentu) y Enbeita, y talanta en Olabide. En DFrec hay 2 ejs. de talentu.

    1. Talento (unidad de peso y moneda). “Talenta dotis adposcunt duo, […], bi talenturen eskéa” Urt I 229. Talenta, zen pizu mota bat, eta hirién eta lekhuén araura anhitz moldetakorik zen, baina gehién balio zuena zen sei milla drakmatako. Lç Decl a) 6v. Kontu egiten hasi zenean, presenta zekión bat, hamar-milla talent hari zor zeraukanik. Lç Mt 18, 24 (He, Samper, Ip, Echn, Ur, Ur (V), Ir YKBiz 418, Or talentu, TB talenta, Hual, BOEanm 1314 talento, EvL talendu diru, Dv, SalabBN, Leon talendu, Ol talanta; Ker diru-talentu). Irabazian erabiltzeko errezibitu zuen talentua eta dirua estalia eta ehortzia eduki zuen. Mat XI. Hek ziren hamabi gizon ontasunik eta talenturik gabeak. CatLav 55 (V 36). Jauna, bost talentu ta diru-er ziran zuk niri emanak. Mb IArg I 210. Ehun eta hogoi talent urre. Lg I 334. Othoitzten zaitu egortzeaz enekin talent bat diru. Ib. 372. Amar milla talentu, au da, irureunda amasei milloi eta zortzieun milla erreal bezalatsu. Lard 410. Hamar mila talento. Etcheberry 232.

    2. (L, S; Gèze; th- Hb ap. Lh), talendu (L, BN; Ht VocGr 374; th- Lh), talent. Ref.: Lrq (talentu); Lh (talendu). Talento, aptitud, capacidad. “Talent, capacité pour un travail” Lrq. Euskaraz minzatzeko ardietsi dudan talentua eta iakina. Mat XI. Beldurrez gaitzi dakion Jainkoari zeiña ganik baititutzu ditutzun dohaiñ eta talendu natural guziak. Ch I 7, 2 (Mst huntarzün naturalak, Ip hun naturalak). Ene talendu eskasak, eta gure eskualdun phuruen errenkurek eta larderiak desira horren bethetzetik urrundu naute. Brtc 7. Abilidade edo talentuak. Gco II 67. Jainkoa ganik errezibitu ditugun onak, izpirituko thalenduak, gorphutzeko ahalak, […]. Jaur 180. Eztüzü miraküllü gero, zük ükhenik ere talent, / azi hunak fruitia beitü, bera üdüri ekharten. Etch 534 (v. tbn. en la misma pág. talentia). Beher huntan talendua / dela grimasa purua. Gy 293. Lagun bat, adin berekoa, thalendu berekoa, ez hatik sorterro berekoa. Laph 123. Talentu onak dauzka / nere betroi zarrak. Xe 298. Nahiz thalendu eta yakitate handitakoa zen, fedea arras galdua ahal zuen. Elsb Fram XI. Talendu handiko gizona zen. HU Aurp 59. Talento aundikua / izanduba bera, / beti portatzen zaigu / gizonen legera. Arrantz 129 (128 talentu). Adimen (talentu) andija daukot. Altuna 81. Beti zure talenduz / ditzazula egin: / Mari, zure nausiak / baduke atsegin! Etcham 156. Oiek dirade orgullosuak / eta talentuz urriyak. Tx B I 256. Ai, ori dok talentoa! / Igaitik, barriz, aplikadua, / itz augaz yoek naikoa. Enb 197. Hanbat gaixto nor bederarentzat bere talenduak ez baditu baliarazten. Lf GH 1933, 401. Tamalgarri dena, hainbeste borondate on eta talentu borroka antzu batean higatzen ikustea da. Mde Pr 44. Nork esan zenbat balio zuan / zure talentu jantziak? Basarri 51. Mutil onek talentu aundia du. Lab SuEm 209. Gure sorgiñak errespuestak / laixter daduzka goguan, / dudarik gabe talentu asko / sartua dauka buruan. In Mattin 74. Leku onean da gaur / Xalbador tontua, / orain argitzen ari da / nere talentua. In Uzt Auspoa 10, 126. Teatro ona ez du xoilki ofizioak egiten; jeinua, talendua ere baitezpadako da. Lf ELit 316. Mintzatzeko zaukan talendu xoragarriarekin. Larre ArtzainE 248. Arrazoi dezu: bertsolariez / jazten ari da Goierri, / naiz talentua gutxitxo izan / ibiltzeko erriz erri. Insausti 243.

    v. tbn. Ud 132. AzpPr 30. JanEd II 119. EusJok 143. Yanzi 59. Auspoa 39, 49. JAzpiroz 44.

    Talendu: He Gudu 53 (th-). Mih 89. In CatLan 4. Othoizlari 1956 (n.º 10), 89. Herr 27-2-1958, 3. Larz GH 1960, 227.

    3. talento (V-gip, G-azp). “Fuerza, en Régil, pueblo natal de Uzcudun” Garate 2.ª Cont RIEV 1933, 102. “Fuerza física de un hombre” Vill (comunicación personal).

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    1. adimen, entelegu, buru-dohain.
    2. gaitasun

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [dirua] talento (2) iz. (hed.) talento; inteligencia, aptitud, capacidad (3) iz. [pertsona] (hed.) talento, genio
    fr (1) iz. talent, intelligence, esprit (2) iz. [pertsona] génie
    en iz. talent, genius; gift, endowment
    port iz. (hed.) talento, inteligência, aptidão

    Gaur aukeztu dute Donostian Javier Ortizen artikuluen bilduma: Javier Ortiz, talento y oficio de un periodista.

    talentu (Argazkia: Iban Arantzabal)

     
  • Maite 10:32 pm on 2019/04/09 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txantxetan 

    adb. Adarra joz, zinetan eta benetan jardun gabe. Txantxetan eta irribarrez ez ezik, zinez eta bene-benetan ere mintzatzen badakite. Txantxetan ari naiz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    TXANTXETAN (V-ger-arr-gip, G-bet, AN-gip), XANTXETAN. Ref.: A; Totor Arr; Garbiz Lezo 56; Zt; Iz ArOñ (txantxéetan); Etxba Eib; Elexp Berg. De broma, en broma, sin seriedad, para divertirse. “Txantxetan izanda bere, etxako zarragoari ziñurik egin bear (V-ger), aunque sea en chanza, […]” A. “De bromas. Beti sabis txantxetan” Totor Arr. “De broma, en juego, divirtiéndose. Txantxetan esandako gauzia, benetan artu eban, lo dicho en broma […]. Txantxetan genbizela, eskuturra apurtu eban, estando jugando […]” Etxba Eib. “Txantxetan ibili, andar de broma. Bata txantxetan ebillen, baña bestia benetan” Ib. “Txantxetan ibiltzia gustatzen jako” Elexp Berg. v. TXANTXAN, TXANTXAZ. Txantxetan esan oi da […] Jaungoikoak Paradisuan Adan gure Aitari euskeraz: Adan non zera? esan ziola. Cb EBO 6. Jokolari batek interes baga, txantxetan, irabazteaz probetxurik eztabenean bere ez kalterik, orrez guztiaz, atsegin artzen dau irabazteaz. Añ GGero 326. Iru modutakua da guzurra. Bata da txantxetan eta barre erazoteko esaten dana. Astar II 182. Txantxetan, burlaz edo jolasian bada bere. Ib. 57. Askotan bazabiltz / aekaz [neskekaz] txantxetan / gorputz-arimako ondasunak / kenduko deutsuez danak. Zav Fab RIEV 1907, 539s. Patxi! Edo txantxetan abil edo erotu egin aiz. Apaol 83. Beorri gaboneko umoriekin etorri da ta txantxetan dabill. Sor Gabon 45. Txantxetan daroazuz egunak kalean, / diñozunez ondo lo egiten gabean. / Espiriturik zara aiñ alegerea, / dirudizu udako gois laño bagea. AB AmaE 261s. Gazteak ondoren zeraman biziera onak txantxetan etzebillela eta ziñez […] ondu zala […] erakutsi zuen. Arr May 86.

    (s. XX). Txantxetan batu ete gaittue alkarregana? Echta Jos 196. Txantxetan bederik gezurrik esan al dezu? ArgiDL 28. Ez dudarikan izan, / txantxetan ez naiz ai. MendaroTx 417. Etzakela ori txantxetan ere esan. ABar Goi 45. Ezta txantxetan eta arinkeriz artzeko lana. NEtx Nola 31. Benetan al diok ala txantxetan ari aiz? Etxde AlosT 73. Txantxetan ere poxpolorik ez bota basoan. Munita 138. Juanbeltzek ez zuan beñere parrik egiten. […] Juanbeltzekin ez zan txantxetan ibiltzerik. Anab Poli 17. Erreboluzioa eztela egin txantzetan ibiltzeko, baizik pobrearen bizi moldea hobetzeko. Arti Tobera 265. Toberan txantzetan eta burla burlaka Beñatek asmatu zuen egintza. Ib. 272. Begira, neska, nirekin artez ibil. Eztut nik txantzetan ibili nahi. Horregatik gauzak argiro esanen dizkitzut. Ib. 288. Ez naiz txantxetan ari: ba-da ori ere esan duenik. Vill Jaink 64. Ohar ezazu eznabilela txantxetan, eta semea hilterik nahi ezpaduzu […]. Osk Kurl 28. Urte juanen pixu astuna / eta biotza penetan, / Arantzazuko gure aitona / ez da egongo txantxetan. BEnb NereA 85. Ez txantxetan jardun nerekin! Azkeneko aldiz! Zer dago bidoi auetan? Lab SuEm 186. Gauza serioa da txantxetan artzeko. Zer da au guztia? Ib. 203. Erantzun zetsan andra ziraunari barrez-barrez, txantxetan artu baletza letz. Etxba Ibilt 487. Ez naiz ni txantxetan ari. “No me burlo yo”. Berron Kijote 227. Orren ondoren gustatu jakon / beste andre bat benetan, / itz gozoakaz beregantzeko / ibilli gabe txantxetan. Ayesta 103. Presondegian eduki zutela. Zinetan, ordea, dirudienez, ez txantxetan: aski luzaz eta aski hestu, esan nahi dut. MIH 282. Txantxetan ari zirelakoan kantatzen zuten axolakabe haiek. Ib. 374. Txantxetan eta irriparrez ez ezik, zinez eta bene-benetan ere mintzatzen badakite. MEIG I 175. Maiz aurkitzen baititugu, edozein lekutan, kultur hitzak txantxetan edo erabili direlako, bere esertoki goitarretik beheitituak. MEIG VII 183. v. tbn. Ag Kr 71. Mok 4. Tx B II 120. Mde Pr 112. Txill Let 128. Erkiag BatB 89. Ker y BiblE Gen 19, 14. Xantxetan: Mde HaurB 23.

    Sinonimoak: adlag.

        [ez egiatan]: beraizik, broman, trufaz, axekan Naf., berariaz g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es bromeando, de/en broma, chanceando
    fr en plaisantant
    en kidding, joking
    port de brincadeira

    Ez kezkatu, txantxetan ari naiz! (Elhuyar hiztegia)

    txantxetan (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:18 pm on 2019/04/04 Permalink | Reply
    Tags: T   

    takarraran 

    adb. Bizk. Lasterka. Ik. korrika1. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [takarraran]: korrika, arineketan, arrapaladan (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. corriendo, rápidamente, con rapidez
    en adb. running
    port correndo

    Takarraran abiatu dira Garestik. #Korrika #Korrika2019 #Klika

    takarraran (Argazkia: AEK)

     
  • Maite 8:45 pm on 2019/03/28 Permalink | Reply
    Tags: T   

    taxuzko 

    adj. Egokia, behar bezalakoa. Ik. itxurazko. Burubide egoki eta taxuzkoak. Taxuzko gizona baitzen benetan Vianan jaiotako politikari iaio eta idazle ospetsu hori(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    TAXUZKO, TAJUZKO (V-gip, G-bet). Ref.: Zt; Elexp Berg. Correcto, adecuado. “Razonable, adecuado” Zt (comunicación personal). “Aspaldixan eztabe botatzen tajuzko pelikulaik” Elexp Berg. Inpernuko etsaiak berberak asmatu al-dezazke burubide egokiagoak, taiuzkoagoak, bere elburura irixteko? Ldi IL 167. Tajuzko mutilla balitz, ez ukene zuzendu-eziña arlo au. TAg Uzt 126. Gazte denporan pelotari tajuzkoak izan ziran batzuek, ostatu batean zurrut eta zurrut zeuden. EgutAr 22-5-1959 (ap. DRA). Abarkak tajuzkoak ez zituala ta zapatak erostia pentsau eban. SM Zirik 81. Eginbide oiek eztute oiñarri tajuzkorik. Vill Jaink 154. Ez al dek inguruan aldarera eramateko neskazar tajuzkorik? NEtx LBB 120. Orregatikan maixuak ordaiñ / tajuzko bat bear luke. Olea 141. Artantxe ere badira lanak / gizon tajuzko batenak. Uzt Sas 121. Gure artian esaten zitun / makiña bat itz tajuzko, / nere ustetan ura zeguan / bertsolaien maiorazko. Uzt LEG II 226. Eta danean billatu gendun / naiko jende tajuzkua. Insausti 114.

    Sinonimoak: iz.

    [taxuzko] : ganorazko, egoki, erako, moldezko. Ant. desegoki (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izlag. correcto, -a, adecuado, -a, conveniente, pertinente; bueno, -a, de calidad
    fr correct, adéquat, opportun, judicieux; de qualité
    en correct, suitable, appropriate; good
    port correto(a), adequado(a), pertinente; de qualidade

    Harrituegia geratu nintzen ni taxuzko ezer esateko.  [Kurrin-kurrun vitae, Joxerra Garzia (Alberdania, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    taxuzko (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:34 pm on 2019/03/27 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tximinokeria 

    iz. Tximinoari dagokion egite gaitzesgarria. Ikaragarrizko tximinokeriak egiten. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tximinokeria (V-gip; Lar), ximinokeria (Dv, H), tximinoikeria, ximiñukeria (SP), ziminokeria. Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg.

    Monería, monada, payasada. “Singerie” SP. “Monería” Lar. Badabillzka inguru haiñitz inustria / milla grimasa eta ximinokeria. Gy 96. Horra egungo errepublikaren gaixtakerietarik bat, zoina baita, denbora berean, nik ongi erran ez dezaketan eskarnioa, grimasa, ziminokeria. Elsb Fram 162. Zer nahi ziminokeria egin ondoan, teatrotik jausten dira lauak. Ox 51. Girixtino berriak paganoeri egiten etzioten trufarik etzen beren jainko faltsoekin zabilzkaten ximinokerientzat. Zerb Bahnar 109. Eskuak gora, eskuak bera, ikaragarrizko zirkin eta tximiñoikeriak egiten ez ebillen ba? Bilbao IpuiB 237. Gure ziminokeria ta zorokerietan parte hartzen zuelarik. Herr 5-1-1961, 4. Inguruan zituen sorgin guzien gatik, bere kantu eta ziminokeri guziekin. “Singeries”. Ardoy SFran 165.

    Imitación grotesca. Yakin dizit framazonak zirela, eta heien erlisionea gurearen ximinokeria bat dela. Elsb Fram 175.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. monería
    fr (1) (acción del mono) singerie (2) (gesto gracioso) singerie, pitrerie
    en (1) (=mueca) funny face, monkey face; (=imitación) mimicry (2) (=payasada) antic, prank (3) (=banalidad) trifle, triviality
    port iz. gracinha

    Huraxe bai, tximinokeria galanta! [Jakintzaren arbola, Pio Baroja / Josu Zabaleta (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tximinokeria (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:41 pm on 2019/03/23 Permalink | Reply
    Tags: T   

    toleiu 

    iz. Ipar. Estira, tormentua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    toleiu. Martirio. Cf. toreo. Ifernuak asma ahal detzakeen toleiu eta estira garratzenak neretzat. Dv LEd 205.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [estira]: estira, tormentu, tortura, suplizio zah., tormenta Ipar. zah.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) tormento, suplicio; dolor, sufrimiento
    fr iz. tourment, supplice; douleur, peine, souffrance
    en iz. torment, torture, nightmare, murder, hell; pain, suffering
    port iz. (Ipar.) tormento, suplício; dor, sofrimento

    Ifernuak asma ahal detzakeen toleiu eta estira garratzenak neretzat. Dv LEd 205.

    toleiu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:47 pm on 2019/03/20 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txorimalo 

    iz. Hazia ereindako soro edo alorretatik txoriak uxatzeko ezartzen den giza irudia, arropa zaharrez jantzia. Ik. txori-izugarri; arranpalo; marika; txori-jagole. Deabruaren piztiak ez dira izutzen txorimaloa jarriagatik. || Herri guztietan da inuzenteren bat, denen txorimaloa izateko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txorimalo (V-ger-arr-och-m-gip-al, G-azp; Lar, Añ (G)). Ref.: A; Iz LinOñ 175, ArOñ; Etxba Eib; Elexp Berg.

    1.Espantajo de huertas, sembrados” Lar y Añ. “Espantajo, figura grotesca que se pone en los campos para ahuyentar los pájaros” A. “Txori-maluak ipinten ziran liño-saillian, txoriak atera etzezaten” Iz LinOñ 175. “San Bartolome egunian, txorimaluak jartzen genduzan Txirixo-kalian” Etxba Eib. “Txorimaluan sorbaldan apixia ein ddabe txorixak” Elexp Berg. Cf. Baraib RIEV 1907, 361: “Chorimalo, en Alava ‘espantapájaros'”. Deabruan piztiyak; ez dira izutzen txorimalua jarriagatikan. Apaol 28. Txori malue! Txorik izutzeko zomorroe diruik. Alz Bern 72. Leaburuko barrutian alkateak (eskuan zigorra daramanean), apaizak eta txorimaloak izan ezik, beste inortxok eztu kapelarik bear. A Ardi 60. Bestelako txori-malua etzara zeu solo erdijan imintteko. Otx 76. Txori-malotzat jazten dirade / oñetaraño buruti. And Egun 60. Ni behintzat Valle Inclán-en txorimalo farre-ikaragarri horien ahotik isurtzen den jarioak ez nau berehalakoan asetzen. MIH 362. Txori-malo bat izaki film honetan giza-neurrikoa, eta haren azken gaiztoa ikusi behar. MEIG I 142.

    2. (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. “Máscara, disfrazado” A. “Máscara de carnaval” Iz ArOñ.

    3.Bobo. Abogaua izan arren txorimalua galanta” Elexp Berg. “Ixilik egon ari txorimaluoi alakuoi” Ib. Txomiñ Agirrek utzi / zizkigun zuloak / bete ustean dabiltz. / Ai, txorimaloak! / Etzeuzkak maixu txarrak / gure populoak. Olea 260. Madarikatu eta / au txorimalua! […] / Amaitzen dozunean / daukazun dirua, / eskean zoiaz artuz / zaku ta palua. Ayesta 50.

    Sinonimoak: iz.

        [txori-izugarria]: izugarri, kuso, txori-izugarri, kuka Ipar., mamu Ipar., marika Ipar., arranpalo Bizk., malo Bizk., txori-jagole Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. espantapájaros, espantajo (2) iz. [pertsonei buruz] (hed.) títere, monigote
    fr (1) iz. épouvantail à oiseaux (2) iz. [pertsonei buruz] (hed.) pantin, polichinelle
    en (1) iz. scarecrow (2) iz. [pertsonei buruz] wimp, puppet
    port (1) (2)

    Deabruaren piztiak ez dira izutzen txorimaloa jarriagatik (Hiztegi Batua)

    txorimalo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:46 pm on 2019/03/07 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txat 

    iz. Inform. Internet bidezko mezu trukaketa, pertsona bik edo gehiagok elkarrekin hizketaldi bat izateko bidea ematen duena. Izan ere, txataren bidez gure gorputza ahaztu egiten dugu besteekin komunikatzen garen bitartean. Gaztetxoak helduentzat izan ohi diren txat berezietan ere sartzen dira, eta ordu asko igarotzen dituzte bertan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: iz.
    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Inform.) chat
    fr iz. (Inform.) chat; dialogue en ligne, bavardage
    en iz. (Inform.) chat
    port iz. (Inform.) chat, sala de chat loc

    Beste isilune bat txat bidezko elkarrizketa isilean. [Alter ero, Bertol Arrieta (Susa, 2012)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txat (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:19 pm on 2019/02/28 Permalink | Reply
    Tags: T   

    turrusta 

    iz. Zulo, iturri edo hodi batetik ateratzen den isurkari baten jario etengabea. Ik. zurrusta. Euri handien ondoan iturriko turrusta azkarragoa da. Negar turrustak. turrustan adb. Turrustaka. Mahai zuri luzea eta Nafarroako ardoa turrustan. turrustaz adb. Turrustaka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    turrusta (BN, S, R; Arch VocGr, VocBN, Gèze, Dv, H (+ th-)), turrust (th- S; Hb ap. Lh). Ref.: A (turrusta); Lh (thurrust); Lrq /tur’us!ta/.

    Torrente, cascada (sentidos prop. y fig.); chorro. “Cataracte, chute abondante d’un liquide, de l’eau tombant d’une digue, du vin sortant d’une cuve, etc.” VocBN. “1. écoulement d’un liquide qui tombe de haut avec abondance et bruit. […] 2. au fig. il se dit pour abondance” H. “Chorro. Ebi andien ondoan ütürriko turrusta azkarrago düzü (S)” A. “Jet d’eau, chute d’eau” Lrq. v. burrusta, purrusta, zurrusta.

    Han edireiten dütü nigarren turrustak, zuñtzaz gai orok bere büria xahatzen eta garbitzen ahal beitü. Mst I 20, 6 (SP nigar xirripak, Ip nigarren üthürri, Leon nigarren ithurria). Eztü sinhesten ihur-ganik huntarzünik batere jiten dela: bena bai oro osoki Jinkuaganik, zuñeganik üthürbürü batetarik bezala turrustak jaisten beitira. Ib. 15, 3. Behar nikezü ene graziaren turrusta zureganat igorri. Mst III 42, 2 (Ip ene grazien turrusta). Andre ederrak zuen aita bat izaten: / gizon xotila, baita ere zuhurra, / idortu ezpeitzeion turrusta nigarra. “Il laissa le torrent couler”. Arch Fab 195. Gure bihotzak ontsa adelatürik badira, badakizügü zure grazien turrustak gütüra ixurtzera prest direla. Ip Hil 234. Horik ziren bi turrusta bethi handitzez zoatzanak, bata [graziak eta dohain berriak] Jinkoaganik Mariaganat jaisten, bestia [ohoriak] Mariaganik Jinkoa ganat igaiten. Ib. 34s. Bazuen boz bat ederra. […] haren orroa mendi-erreketako turrustaren pare! Sokorri Gazte (febrero) 1959, 1. Turrustatik heldu den arnoa, arnorik hoberena. Gatxitegi Laborantza 132. Sei minuta iraun du orronak […]. Karrikak turrusta eta uhausin eginak ziren, plazak dena lako edo aintzira. Herr 17-8-1967, 4. Lehen uhasteak, mendiaren barnetik etorri turrustarekin ereman zituen oro. Larre ArtzainE 40.

    + turruta. –Zer da harramantz hori? […] –Mendiko ur-turrusta da, Andresaroko arthaldeko marrakak (L). Orreaga 31 (S ur-turrusta; G ujola, AN-ulz uraren soñu). Bortua beti berdin menden gatik: etxolak, harrokak, arbolak, ur turrutak, belarra mehe… JEtchep 55.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [zorrotada]: zorrotada, zurrusta, zirrista Ipar., txorro Heg., arrada g.e., txirri g.e., txirrio g.e (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) chorro (2) iz. (Ipar.) cascada, salto de agua
    fr (1) iz. (Ipar.) jet (2) iz. (Ipar.) cascade, chute d’eau
    en (1) iz. gush, spurt, spout, jet (2) iz. waterfall
    port (1) iz. (Ipar.) jato, jorro (2) iz. (Ipar.) cascata

    Errekara jaitsi, bertako turrusta edo ur-jauzi ezin ederragoa ikusi eta ehun metrora dago Elkorretako leizea. [Argia, 2015-05-31, 2463. zbk. | «Gartxoten arrastoari segika», Aitor Kaltzakorta] (Egungo Testuen Corpusa)

    turrusta (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:54 pm on 2019/02/25 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tinki 

    adb. Tinko, finki. Oro irriz, baina tinki atxikitzen bakoitzak berea. Elkarri tinki lotuak. Bihotza zeruan tinki. tinki-tinkia adb. Ipar. Tinko, estu-estu. Esku-zangoak tinki-tinkia burdin katez estekatuak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adb.

    [tinki]finki, irmoki, irmo, gogor, gogorki, tinko, finkoki. Ant. loka, aske  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. apretado, -a, apretadamente, oprimido, -a
    fr serré
    en cramped
    port apertado, -a;  oprimido, -a

    Tinki geunden leku txikia zen eta. (Elhuyar hiztegia)

    tinki (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:39 pm on 2019/02/04 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txiotx 

    iz. Txotx eta txio hitzen elkarketa. 2018. urtean jaiotako ekimena, zeinetan txiolariak sagardotegian biltzen diren txotx egiteko eta ondo pasatzeko. Deialdi publiko baten bidez, birtualki ezagunak diren txiolariak aurrez aurre topo egin eta topa egiten dute. Lehenengo urtean 8 kide bildu ziren; bigarreanean, aldiz, 16.

    Oharra:

    Hitz eta ekimen berria izanik, ez da ohiko hiztegietan jaso oraindaino.

    Aurten 16 lagun bildu ginen txiotx egiteko. Ederra izan zen! #gaurkohitza

    txiotx (Argazkia: @mikeliriarte)

     
  • Maite 9:04 pm on 2019/01/14 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txa-txa-txa 

    iz. Kubatar jatorriko dantza bizia, pauso txikiak emanez eta aldakei eraginez dantzatzen dena. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Chachachá. Nahiz arin-arina baino txa-txa-txa gogoanago. Mde Pr 43. Ausaz, esperantza / txa-txa-txa zimel bat / besterikan ez da. / Ebanjelioa ta gizonen mina / dantza bihurtu da. Azurm HitzB 44. Txa, txa, txa. / Pozik daukat nik biotza. / Txa, txa, txa. / Gure neska motxa. […] Txa, txa, txa. / Negarrez daukat biotza. NEtx LBB 395.

    Sinonimoak: iz.
    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cha-cha-cha
    fr iz. cha-cha-cha
    en iz. cha-cha
    port iz. chá-chá-chá m

    Txa-txa-txa ezagun baten erritmoan mugitzen hasi ziren. #gaurkohitza

    txa-txa-txa (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:46 pm on 2018/11/27 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tramankulu 

    iz. Tresna, makina edo altzaria, bereziki handia, landugabea edo bitxia dena. Ik. trepeta. Zaldia ikusi nuen putzu batetik ura ateratzen, tramankulu bati tiraka. Telegrafia gelako tramankuluak. Ez da oraindik sortu belarrien lanbidea belarriaren ordainetan beteko duen tramankulurik. Jeep hura ezin sinetsizko tramankulu traketsa zen; eserita egonda ere, ikaragarrizko zartakoak hartzen nituen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tramankulu (V-ger-gip; Mg PAbVoc, Izt 18v), tramankulo, tramankuilu, tramakulu (V-m), tramakulo, taramankulu, tarmankulu. Ref.: A (tramankulu, tramakulu); Etxba Eib; Elexp Berg.

    1. Máquina, aparato (usado gralmte. para referirse a los grandes o extraños). “El armazón de alguna máquina, como de telar, etc.” Mg PAbVoc. “Armatoste” A. Eunla batek biar dituban tramankulu, tresna ta erremientak euna ejoteko. Mg PAb 139. Tramankuluba dauka / eunla andriak. Ib. 146. Artza edo tramakuloaz aotzak, burutxak da boteak kendu ta garbitu. Ezale 1899, 148b.

    (s. XX). Zein izenez deituko ote lituzke tresna, tramankulu eta trepeta berriak? Ayerb EEs 1915, 3. Mutillak errota edo bolu bat erosi eban […], ta arri barrijak ipiñi eta beste tramankulubak barriztau. Kk Ab I 75. Azur zuzentzeko tarmankulu edo aparatuz. JZ 1921, 18. Euskaldunen izatea ez txorik egaz ez tramankuluk lanez […] ezin negurtu daikee. A LEItz 131. Tramankuloi dautse / Burgostik ekarri. Enb 198. Tramankulurik onena. Ib. 94. Doi-doia eldu zen socavón explorador tramankulura. FIr 148. Gizon batek asmau dau, kanpo-aldetik etxe-barruak ikusi al izateko tramankulu bat. Kk Ab II 133. Bere ola nai lantegian daukazan tramankulu, bulzkin eta makiñak. Eguzk GizAuz 60 (v. tbn. 21). Lematzat, orratio, etzeramakian Joxek arrantzaleak erabilli oi duen tramankulu sastarra. TAg Uzt 136. Ezarri-tramakulu <-ana-> langilleei. “Peones de prensas de estampación”. EAEg 29-10-1936, 163. Tramankulu orretan [radioan] lenengoz lanean asi zana, ez zan edozelakoa izango ez… Karmengo Amaren Egutegia 1952, 7. Milla aparatu eta tramankulu daramazkiela, edozer gauza miatzeko gai. Txill Egan 1957 (5-6), 291. Ezetariko beste taramankulurik eneunke izango nik. Larrak EG 1959 (3-6), 199. “Tiobibo” deritzan tramankulu orietako bat. Anab Poli 81. Jeep ura sinist eziñeko tramankulu traketsa zan. Anab Aprika 61. Itzaldi ederra bezain errez asmatzen zizun soinkarien alderako tramankulu bat. Zait Plat 119. Halan ipiñi zioten noski “haribako” edo “hari-gabeko” izena, hariz bethetako tramankuluari. Osk Kurl 127. Ateismuak bere armatzat artu duen tramankulu ikaragarri eta bortitza auxe [evoluzioa]. Vill Jaink 51. Ausartu zan tramankulu [= txirringuts] aren ganean jarten. Erkiag BatB 75. Solo-lanak egiteko tramankulu ta lanabesak. Ib. 22. Gu gurdiakin ibiltzen giñan, / orain daude tratoriak, / oiek dirade lenan aldian / tramankulo dotoriak. Uzt Sas 80. Tramankulu zar ura izorratu edo enkaskillatu egin zitzaion. AZink 78. An baztarrien egoan tramankuluren bat artuz. Gerrika 22. Ez da oraindik sortu belarrien lanbidea belarrien ordainetan beteko duen tramankuilurik. MEIG VI 130. En DFrec hay 4 ejs.

    2. Trasto, bulto (referido a las cosas del equipaje). Eun da bigarren gelia izentau deuste eta antxe aukeratu naz, neure tramankulu gustijekaz. Izur JerOst 10. Tramankulu <tx-> gustijak itxi, autsak astindu, eta gosari apur bat artu ostian, urten genduan. Ib. 50.

    3. An dijoa tramankulu ura andre orrengana. Onek, gauza zuri bat gaiñera datorkiola konturatu danean, ekin dio karrasika. BBarand 16 (ref. a un hombre disfrazado con una sábana).

    Sinonimoak:  iz.

    [aparatua]: aparatu, arnes, tresna, gailu Heg., trepeta beh., imintzio g.e., adrezu zah.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. armatoste, cachivache, trasto/artefacto grande, aparato pesado
    fr iz. instrument, outillage
    en iz. hulking great object
    port iz. despec trambolho, traste

    Aterkiak gordetzeko tramankulu bitxi baten ondoan zakarrontzi are bitxiago bat zegoen. [Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi (Alberdania, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tramankulu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:20 pm on 2018/11/26 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tratulant 

    iz. Ipar. Tratularia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tratulant (BN-baig, S), tratalant (S; Gèze, Foix ap. Lh). Ref.: Lh (tratalant, tratulant); Lrq (tratü); Satr CEEN 1969, 211.

    Tratante, comerciante. “Maquignon, marchand de bœufs ou de chevaux” Gèze. “Maquignon, marchand, négociant peu scrupuleux” Lh. “Tratante de ganado” Satr CEEN 1969, 211. Tratulanta aberatserazten. Arch Fab 123. Axantxa, Auritzeko tratulanta, ibili uk or gaindi etxez-etxe miatzen eta eskaintzen. Zub 41. Mahomet, kamelu tratulantaren semea. Zerb IxtS 101. Tratulant oker batzuek merkatuetan eskaintzen dituzten Tamba eta Shiba bi [gaztain] motak. Zerb Azk 41. Nun dira […] hamar, dotzena betroin tratulanten ordainak? Herr 27-2-1958, 2. Hasian-hasi goratuz dohatzi urhe peza bilhari, pizkilu eta sederia tratulant zipotero heien parabola saminak! Etcheb Obrak 35. Soldado erromanoek, bai heien ondotik etorri tratulantek hunat ekarri zituzten sineste berri mixteriozko batzu. Lf CEEN 1973, 129.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

       [tratularia]: tratulari, makinun Ipar., tratante Heg., tratugile g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) h. tratulari tratante
    fr iz. marchand, -e ; commerçant, -e ; trafiquant, -e ; maquignon
    en iz. dealer, merchant
    port iz. tratante

    Zigarro meharrak biribilkatzen zituzten, tratulantak, martxandizari ohartu bitartean, zaintsuki eta frankotan erabat nazkaturik.  [%100 basque, Itxaro Borda, Susa, 200] (Egungo Testuen Corpusa)

    tratulant (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:49 pm on 2018/11/25 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txarretsi 

    ad. du Txartzat jo, gaitzetsi. Obrarik bikainenak txarretsiz eta txepelenak goraipatuz. Bat ontzat hartu eta beste guztiak txarretsi.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

     txarretsi (BeraLzM), xarretsi (L ap. Lh; Hb ap. Lh). Reprobar; despreciar. “Txarretsi (desaprobar, reprobar), de txarr (malo)” AG 2342. “(Hb), mépriser” Lh. Ondo egina! Orregatik iñork ez zaitu txarretsiko. Goen Y 1934, 95. Jaun onek be Marxen garrazkeriak txarresten ditu: […] Marxen gaikeri (materialismo) zarpallak […] iguin emoten dautso. Eguzk GizAuz 78. Iauntxoen asmo zitalak erdeinatu (gutxietsi, txarretsi) egiten baitzituen. Zait Plat 16. Ioni ta Itali zarretako iakintzaleak ere ezin arbuiatu (gutxietsi, txarretsi) ditukezu. Ib. 27. Kritikorik sonatuenek maiz egin izan dute kolpe huts, obrarik bikainenak txarretsiz eta txepelenak goraipatuz. MIH 137. Horiek zeharo txarrestekotan, txarretsi ere beharko ditu […] euskal hiztegi guztiak edo ia guztiak. Ib. 202.

    Sinonimoak: ad.

    [gaitzetsi]: apaletsi, diskriminatu, gaitz esan, gaitz iritzi, gaitzetsi, gutxietsi, muzin egin, txikietsi, zaputz egin, arbuiatu Ipar., erdeinatu Ipar., gaitz erran Ipar., hastandu Ipar., mespretxatu Ipar., nardatu Ipar., mendratu Ipar./Naf., gaitzets izan g.e., kondenatu g.e., urruindu g.e., despreziatu zah., menospreziatu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. reprobar, desaprobar, censurar
    fr du ad. désapprouver, repousser, rejeter
    en du ad. [arbuiatu] to condemn; to disapprove; to reject
    port du ad. reprovar, censurar, condenar

    Indarkeria matxista txarretsi da gaurko manifestazioan, “Inori, inoiz, inon ez” lelopean. #gaurkohitza

    txarretsi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:05 pm on 2018/11/22 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tinel 

    adb.  1 adb. g.er. Prest, gertu. 2 adb. g.er. Bere orduan, puntuan. Biharamunez ekia tinel sortuko da(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tinel (B ap. A; H).

    1. (Estar, etc.) presto, pronto. Manatzen dio benda dezkiela begiak ta etzin daiela lurrean; guzia iten du tinel (43). LE-Ir. Orrén itza egiterá / daude tinél aingerúak. LE Kop 155. Gudarako iskillu guziekin etorrita, burrukan biotz-biotzez aritzeko tiñel. Ol 1 Par 12, 33. Tiñel gaituzu gu! “Estamos firmes”. Or Poem 526. Erantzupiderik bage bizi ziran Atenaitarrak, edonora ioteko beti gertu, beren antzinatea gaitzesteko, edo, gutxiesteko ernai ta tinel. Zait Plat 123.

    (Ref. a cosas). Dispuesto, preparado. Non-elkarra, ta noiza, are, / tiñel daduzkate. Ldi UO 45.

    2. (Andar, ir, etc.) puntual. Beira espeziálki irúzkia, ta kontíno ibiltzegúra ain tinél egunóro. LE Doc 56. Egunoró ain tinél dabilána guri argitzekó. LE Urt ms. 121r. Biamonez Ekia tiñel sortuko den. “Puntual”. Or Poem 533. Esnatu gaitzatela xuxen eta tiñel olako ordutan. Or QA 112. Betiko erlantz auen / alkarte iñork begira badeza, / igieraz ain tinel. Gazt MusIx 107. Eta [izarrak] nork pizten ditun ederki, / ain tinel eta zoar. Ib. 127.

    Sinonimoak: izond. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [zehatza]: konkretu, xehe, zehatz
        [presta]: prest

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (Estar, etc.) presto, pronto (2) (Andar, ir, etc.) puntual
    fr (1) prêt, -e ; préparé, -ée ; disposé, -ée (2) ponctuel
    en (1) ready; prepared; willing (2) punctual
    port (1) presto(a), pronto(a) (2) pontual

    Tinel nauzu! #euskaraldia (2018/11/23 – 2018/12/03 )]

    tinel (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:13 pm on 2018/11/10 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txinget 

    iz. Bizk. Kisketa. Ireki nion neure maiteari neure atearen txingeta. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txinget (V-arr-oroz-m-gip; Dv (<ch-> V), Zam Voc). Ref.: A; SM EiTec1; Etxba Eib; Elexp Berg.

    1. Pestillo. “Picaporte, pestillo. Txingetakin itxizu atia, aiziak ez deixan eregi” Etxba Eib. “Atiai txingeta emon da etxaburuko atetik urteizu” Elexp Berg. Idigi neutsan neure laztanari neure atearen txingeta (V). CantCS 5, 6 (G kisketa; Dv krisketa, Echn krixketa).

    2. “(V-ger-m), argolla de hierro fija a una pared” A.

    Sinonimoak: iz.

    [txinget] : kisketa, krisket, morroilo (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es picaporte, pestillo
    fr iz. targette, verrou, loquet
    en latch [door, gate]; bolt; door handle
    port iz. pestilo, tranqueta, trinco

    Ireki nion neure maiteari neure atearen txingeta. (Hiztegi Batua)

    txinget (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:09 pm on 2018/11/02 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tinketz 

    adb. (Ipar.) 1. Guztiz, erabat. 2. Tinko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tinketz (A; SP (-kh-) -> Dv, H).

    1. Mucho, grandemente. “Tinkhetz edatea, boire d’autant” SP. “Sobremanera […] (Lç Mc 6, 51)” A (que cita tbn. el testimonio de Pouvreau, que traduce erróneamente “de golpe”). Non are tinketz spantago baitzitezen berak baithan. Lç Mc 6, 51 (TB hainitz). Tinketz ahalkatua belhauriko nago. Harb 256. Ene arima tinketz izitua da. Ib. 320.

    2. (-kh- SP). Firmemente, fuertemente. “Fortement” SP. v. tink. Etzaizko afekzione gozo hari tinkhetzegi lotu behar. SP Imit III 7, 1 (Mst sobera bürüneriareki, Ol zailki). Zure barrenaldia eta Jainkoa gogoan tinkhetz badadukazu. SP Imit II 5, 2. Tinkhetz iharduki eta hari behar dela tentazioneen kontra. SP Phil 497 (He 504 zinki eta muthiriki). Bere hitz gaixtoen tinkhetzago aurtikhitzeko. Ib. 354. Tinkhetz bagaude Iainkoa serbitzatu nahiz. Ib. 455.

    Sinonimoak: adond. Ipar.

        [guztiz]: alde batera, begietaraino, betean, bete-betean, ederki, ederto, erabat, guztiz, hagitz, oso, osoki, oso-osorik, osorik, osoro, plei-plei, sits eta bits, txit, zeharo, anitz Ipar., arras Ipar., arrunt Ipar., biziki Ipar., gain-gainetik Ipar., tutarrez Bizk., osotoro Gip., alde bat L-N, txoil Naf., guztiro g.e., osotara g.e., betero zah., konplituki zah., seko Gip. beh., net Ipar. g.e., soberanoki Ipar. g.e., tint Bizk. g.e., alde guztiz Ipar. zah., beteki Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (Ipar.) sobremanera, en extremo (2) adb. (Ipar.) firmemente, con firmeza
    fr (1) extrêmement, terriblement, excessivement (2) fermement
    en (1) greatly, enormously (2) firmly; solidly, sturdily
    port (1) adb. (Ipar.) sobremaneira (2) adb. (Ipar.) firmemente

    Begiak tinketz irekiak ditu.

    tinketz (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:04 pm on 2018/10/29 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txingote 

    iz. Giza irudiko panpina-antzekoa. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txingote. “(V-gip), mamarracho, caricatura, figura ridícula (FSeg)” A.

    Sinonimoak: 

    [txingote]: txorimalo, txotxongilo (Elhuyar hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. monigote, mamarracho, esperpento
    fr iz. imbécile, fantoche, polichinelle
    en iz. sight, ridiculous person
    port iz. pingo de gente, ridículo, -a, palhaço, -a

    Ordezko txingote edo esperpento bat sortu zuen bere aginduetara lana egin zezan, bere nobelak firmatzeko eta kazetarien eskaerei erantzuteko. [Argia, 2003-09-07, 1910. zbk. | «Joxean Agirre: “Literaturarekin bakarrik bizitzeari sekulako beldurra diot”», Mikel Asurmendi] (Egungo Testuen Corpusa)

    txingote (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:13 pm on 2018/10/22 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tokiko 

    adj.  Toki jakin batekoa. Ik. bertako. Tokiko buruzagiek ere begi onez ikusten zituzten. Frantsesaren kaltean, baina baita tokiko dialektoen kaltean ere. Tokiko produktu eta ohituren inguruko ekitaldi mordoa izango da Izaban. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Tópico (retórico). Tokikuak izan leitekez edo barrukuak edo atakuak. Barrukuak gixatik datozanak dira, eta atakuak beste gutzijak. EEs 1925, 85.

    Sinonimoak: adj.

    [tokiko]autoktono, lekuko, jatorrizko, tokian tokiko (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izlag. local, del lugar, lugareño, -a
    fr izlag. local, -e ; de l’endroit, du pays [les gens] ; autochtone
    en izond. local
    port izlag. local; adj lugareiro(a)

    Tokian tokiko ezaugarriak, erritmoa eta herriaren sostengua kontuan hartuz, baina helburu nagusia bera izanik. [Bakartasunaz bi hitz, Filipe Bidart (Txalaparta, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tokiko (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 10:45 pm on 2018/10/18 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txongil 

    iz. Helduleku biribila, ura sartzeko aho zabal samarra eta edateko mutur estua dituen buztin egosizko ontzi sabel-handia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txongil. “(V-m), botijo” A.

    Sinonimoak: iz.

        [potiza]: potiz B-G (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. botijo
    fr iz. gargoulette, cruche
    en iz. earthenware drinking jug
    port iz. moringa, bilha

    Denbora askoz, txongila erabili izan dugu gure herrietan ur freskoa izateko, eta gaur egun bere erabilera txikiagoa izan arren, oraindik ikusten ahal dugu gure herri eta landetan. Baina, nondik datorkio arrakasta txongilari? [Botaxa efektua: nola mantentzen du fresko ura txongilak?, Jon Matxain (Plazaberri.info, 2017-10-02)]

    txongil (Argazkia: Milartino, Wikimedia Commons)

     
  • Maite 9:22 pm on 2018/09/08 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txilibitu 

    iz. Txilibitu 1. iz. Txistuaren edo flautaren antzeko musika-tresna txikia. Ik. txirula. Txilibitua jo. Artzainen txilibitua. Kanaberazko txilibitu bat. Txilibitu hotsa. Txilibitu soinuan dantzan. 2 iz. Lgart. Zakila. Zer egiten duzu txilibitua bistan? || Txilibitu 2. iz. Itsas arrain teleosteoa, luzarana eta kolore biziak dituena (Labrus bimaculatus).  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [txilibitu 1] txistu, tutu (haur.)
    [txilibitu 2] xaramela, xirula

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. silbato, pito; flauta (2) iz. (lgart.) pito, pitilín
    fr (1) iz. sifflet, flûte (2) iz. quéquette, zizi
    en iz. whistle; flute
    port (1) iz. apito (2) pinto, pirulito

    Arratsaldean plastiko beltza eta txilibituak izan dira berriro Kale Nagusiko espaloietan, baita tentsioa ere. [Alardearen zuzeneko kontaketa Berrian, 2018-09-08)]

    txilibitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:58 pm on 2018/08/23 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tristatu 

    adtristatu, trista, tristatzen da/du ad. Triste jarri, tristuraz bete. Ik. goibeldu; itundu2; atsekabetu; ilundu 5. Tristatu da Margarita, sorterria horren aldatua eta itxuratxartua ikusirik. Besteren onaz tristatzea. Zerk horrela tristatzen zaitu? Poztu beharrean, tristatu. Zuri begira tristatu zaizkit begiak.  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

        [betilundu]: belztu, goibeldu, ilundu, itundu, beltzatu Ipar., histu Ipar., malenkoniatu jas., betilundu g.e., bihotzildu g.e., esmeriatu Zub. g.e., inkoniatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. entristecer(se), apenar(se)
    fr da/du ad. (s’)affliger, (s’)attrister
    en da/du ad. to sadden
    port entristecer-se, penalizar-se, ter pena.

    Ez haut areago tristatu nahi. [Putzu, Txillardegi (Elkar, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tristatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:57 pm on 2018/08/09 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txaradi 

    iz. g.er. Txara, zuhaixka asko hazten den eremua. XVI. menderako Gipuzkoako probintziaren herena txaradiz beterik zegoen. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.
    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. jaral
    fr lieu planté de cistes
    en thicket
    port esteval, esteveira

    XVI. menderako Gipuzkoako probintziaren herena txaradiz beterik zegoen (Hiztegi Batua)

    txaradi (Argazkia: De Xemenendura, CC BY-SA 3.0)

     
  • Maite 11:47 pm on 2018/07/31 Permalink | Reply
    Tags: T   

    toto 

    iz.  toto1 iz. Haur. Txakurra. toto2 iz. Auzolanean-eta ari izan direnei eskaintzen zaien otordua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 toto (V, G, B; Añ (s.v. papa, mama), H, Zam Voc). Ref.: A; SMuj EEs 1921, 140; Iz ArOñ; Elexp Berg.

    Perro (voc. puer.); cachorro de perro. “(V-m), cachorro, perro jovencito” A “Totoak toki guztietan oin utsik, los perrillos en todas partes van descalzos (G-to)” A EY III 72. Cf. como nombre propio: “Lotan daoz beste bi bere: / sutondozale dogun Mitxitxu / eta Tototxu umezale” Zam EEs 1917, 196s (cf. tbn. ib. 198 Toto). Jolas egin gura dau / toto txikertxubak. “El perro pequeñín”. Laux BBa 50.

    (Dirigiéndose a un gato). Toto, / izutu gabe egin ortik bera tato. J.I. Uranga in Onaind MEOE 378.

    “En algunos pueblos –nosotros lo hemos oido en el juego de bolos de Olaberria– han extendido la significación de esos nombres a las monedas, y distinguen perfectamente totoa, perro grande, moneda de diez céntimos, de ttottoa, perro chico, moneda de cinco céntimos” SMuj EEs 1921, 140.

    2 toto. “Majadero” A Ezale 1897, 377b. “Lerdo” A Apend. “Soso” Garate 5.ª Cont RIEV 1935, 352.

    3 toto. “(V-ple), convite que se da al que ha recogido o maderos o corderos después de un incendio u otra desgracia, como también a los que han ayudado a acarrear abonos, leña” A.

    4 toto. 1. “(S; Foix), siège” Lh. Alkhi dixtirant, ederreneri ostikoka lothua, falta duelakotz bere jartzeko totoa. Etcheb MGaric 44. 2. “(S; Foix), socle” Lh.

    5 toto. Huevo podrido. v. tolot. [1941eko abentüan] solaz berezi eli bat piztüz etxeko eta aüzoen artean, ez ote züanez Napoleonek bezala totoa errünen Hitlerrek. Herr 15-11-2001, 5.

    6 toto (V-ger-m). Ref.: A Apend; Etxabu Ond 119. “Regordete (V-ger)” A Apend. “Totu(a), gordo” Etxabu Ond 119.

    7 toto. v. toton.

    Sinonimoak: iz. haur.

        [txakurra]: txakur, or Ipar., potxo Ipar., zakur Ipar./Naf., xakur L-N adkor., ozar Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (B) convite que se da a los que han ayudado en alguna tarea (2) iz. (haur.) perro, -a
    fr (1) invitation donnée à ceux qui ont aidé dans une tâche (2) iz. (haur.) chien, chienne nm, nf
    en (1) invitation that is given to those who have helped in some task (2) iz. (haur.) dog
    port (1) convite dado àqueles que ajudaram em alguma tarefa (2) iz. (haur.) cão m, cadela ƒ, cachorro m, -a ƒ

    Zenbat eta toto gehiago, orduan eta errazago uxatzen dituzu etsaiak. [Lotsaizuna (mold.), John Maxwell Coetzee / Oskar Arana (Elkar, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    toto (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:10 pm on 2018/07/26 Permalink | Reply
    Tags: T   

    aldizkari 

    iz. Agerraldi tarte jakinez argitaratzen den izkribu inprimatua. Albiste, kirol, literatura aldizkaria. Arte aldizkari bati salduko diot. Ehizari buruzko aldizkaria. Linterna Gorria aldizkari elektronikoa sortu dute. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    aldizkari.

    Publicación periódica. v. aldizkingi, albistari. Kaputxinoak Iruñan argitaratzen dugun illabeteroko aldizkari ortan [Zeruko Argia-n]. Inza Azalp 5. Euskerazko aldizkari, astekari ta egunkariak ere onen olerkiaz pozik jantzi dituzte beren orrialdeak noizbeinka. Inza in Jaukol Biozk XV. Iru-illabetez beingo bazkide-aldizkaria. Ldi IL 120. Iru illabetez beingo aldizkaria. Ib. 122. Madrid-ko Agintaritza-Aldizkarian Agorraren 29an ezarri izan zan Oroagindua. “Decreto inserto en la Gaceta de Madrid”. EAEg 23-10-1936, 116. Datorren aldizkari Euskera-n argitaratzen asiko dira Azkuek bere Iztegian eratxikiko itzen lerroaldiak. Egan 1955 (5-6), 43. Hizkuntza ikasi dutenek aldizkari bat (hilabetekaria) kornubiera hutsean egiña badute 1934-garren urteaz geroz. Mde Pr 263. Aldizkari askotan izkiriatu zuen. AIr in Izeta DirG 11. Argitaraziak ditut Euzko-Gogoa aldizkarian. Zait Plat 3. Arantzazuko ikasleek ba-dute aldizkari bat, Jakin. Vill Jaink 129. Orain dala gutxi, Olerti aldizkarian ale batzu argitara eman nitun. Gazt MusIx 8. Euzkadi aldizkarian. Ibiñ Virgil 23. Jakintza-aldizkariak euren orrialdeak zabaldu dautsoez. Alzola Atalak 126. Zenbat lan-puxketa, euskal egunkari ta aldizkarietan zabalduak! NEtx LBB 8. Lehen bezala Herria aldizkarian publikatu. Mattin 55. Aintzina aldizkaria. Larre ArtzainE 121. Euskal aldizkari bakarra ez ezen euskal aldizkarien erregea. MIH 201. Egan aldizkaria. MEIG I 256. En DFrec hay 291 ejs.

    Sinonimoak: iz.

        [kazeta]: agerkari, albistari, berripaper, berrikari Ipar., kazeta Ipar., aldizkingi zah., errebista Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. revista; publicación periódica
    fr iz. magazine, revue ; périodique
    en iz. magazine; periodic publication; [jakintza-alor batekoa] journal
    port iz. revista

    Gaur aurkeztu da Ttap aldizkariaren zero zenbakia. Irailetik aurrera, astero-astero, gertuko aktualitateko gaiak zure poltsikoan! @ttapaldizkaria (2018-07-26)

    aldizkari (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:51 pm on 2018/07/06 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txupinazo 

    iz. Jai bati hasiera emateko suziria botatzea; botatzen den suziria bera. Uxue Barkosek botako du sanferminetako txupinazoa. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Heg.) chupinazo, disparo
    fr tir
    en (firecracker) bang
    port foguete

    Urtero bezala, Udaletxe plazan jendetza zela bota dute sanferminetako txupinazoa. (Berria.eus)

     
  • Maite 9:11 pm on 2018/06/30 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txangot 

    iz. Oso sargori, sargori baino bero handiagoa

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txangot. “(V-ple), bochorno más caluroso que sargori” A. v. sargori, txangori.

    Sinonimoak: iz.
    [txangot] : bero-sapa, sargori, bero astun, bero pisu, goha, sapa

    Beste hizkuntza batzuetan (5000 Adorez Hiztegia eta Word Reference hiztegiak):

    es bochorno muy sofocante
    fr chaleur étouffante
    en sultry weather, stuffy weather (informal); (hot day (colloquial)) scorcher
    port constrangimento muito sufocante

    Eguzkia galtzen hasita zegoen arren, txangot zegoen oraindik ere hiri osoan. [Egurra Pinotxori (moldatua), Aritz Gorrotxategi (Alberdania, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txangot (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:12 pm on 2018/06/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txiribiri 

    iz. 1. Bizk.Tximeleta. || 2. iz. Bizk. Txirbila, txirlora. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 txiribiri (V; Mg Nom 66 (V), Dv (<ch-> V)), txiribiria, txiribili, txiribia (V-m; Mg PAbVoc -> Izt 71r, Añ (V)), txiripiri (V), txiribira (Izt 71r). Ref.: A (txiribiri, txiribia, txiripiri); EI 359; X. Kintana Iker-10, 1997, 160.

    1. Mariposa. v. txiribita. Txiribirija baten lana da sedia. Ur Dial 4 (It inguma, Dv pinpiriña, Ip jinkollo). Ar bat txiribirija biurtutia. Ib. 8. Erubeari kusku-barruan txiribiri-egoak sortu ekiozan. A Latsibi 147. Txiribiri ta erliak duaz / baltzik bidiak betien. Enb 42. Begiko zaizkit txiribili ain / margoztuen jira-birak. EA OlBe 26.

    2. “(V; msOch), pelele, persona ligera” A. Sakristau txiribiri / gizon-antzekoa. Azc PB 258.

    2 txiribiri (V-gip, G-goi), txiribi (V-gip), txirimiri (G-azp). Ref.: A; Iz ArOñ (txirimiri); Etxba Eib; Elexp Berg (txiribi).

    1. Viruta. “Anton arotzanetik ekarrizuz txiribiri batzuk, sua ixotu deigun” Etxba Eib. “Txiribixa ona da sua pizteko” Elexp Berg. v. txirbil, txibiri.

    2. Tinta-txiribiri sendoetan eta xipoaren ikutuz loraketa doi-doietan. “En densas volutas de tinta”. MEIG IX 123 (en colab. con NEtx).

    3. txirbi. “Txirbixa, se quita cuando se está hilando un tropiezo del lino como pincho” Iz ArOñ.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [tximeleta]: Bizk.inguma, jainkoilo, mitxeleta, sorgin-oilo, tximeleta, apex Ipar., pinpirin Ipar., mitxirrika Gip., pinpilinpauxa jas., tximirrika g.e.
        [txirbila]: txirbil, txoskin, txirlora Bizk., kizkur Gip., zirringila Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. viruta, cepilladura (2) iz. (B) mariposa
    fr (1) copeau (2) papillon
    en (1) shaving (2) butterfly
    port (1) maravalhas, lasca, estilha (2) mariposa, borboleta

    “Pentsa, tornuan ari ninduan eta pixt! begian txiribiri bat sartu zaidak.” [Elurretan hotsak, Pablo Sastre (Susa, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txiribiri (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:55 pm on 2018/05/27 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txalma 

    iz.  Basta arina. Beren soinekoak txalmatzat ipiniaz. Rakelek ezkutatzen ditu idoloak gameluen txalmapean eta esertzen da gainean. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [basta]: basta, arbalda zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. enjalma, albarda ligera (2) iz. paliza, zurra, somanta
    fr (1) cime, sommet (2) terrasse
    en (1) summit, peak (2) flat roof; balcony
    port (1) cume, cume (2) terraço

    Dendaren eskumako alderdian ama eta arrebak solasean ari ziren tapizen gainean etzanda, janarien eta ganbeluaren txalmaren artean. [Basamortua, J.M.G. Le Clezio / Luis Berrizbeitia (Elkar, 2009)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txalma (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:40 pm on 2018/05/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tarama 

    iz.  g.er. Anaiartea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tarama (G-azp ap. A; A Apend).

    Hermandad o sociedad de socorros mutuos. Ala bear ta taraman sartu giñan gu ere; […] afortunadamente también nosotros entramos en la asociación de socorros; […]” A. v. terrama.

    Sinonimoak: iz.
    [tarama] : anaiarte

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es hermandad
    fr  fratrie
    en brotherhood
    port  irmandade

    Taraman sartu ginen gu ere.  (Orotariko Euskal Hiztegian)

    tarama (Argazkia: Rodelar)
    Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Spain

     
  • Maite 11:57 pm on 2018/04/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tarro 

    adj. Ipar. Handi samarra. Hara non zaigun agertzen Azpeitiko herri tarro polita. Hiriburu gehienetan ditugun eskola-etxe tarroetara. Eléments de phonétique basque deitzen den idazti tarroa. Aipatu dugu nola biltzar tarro bat egina izan den. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: koskor, handikote, hazi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. (Ipar.) grande, grandote, grandecillo, -a, bastante grande (2) iz. (Ipar.) borrachera
    fr (1) izond. (Ipar.) grand, -e ; gros, grosse (2) iz. (Ipar.) ivresse
    en izond. big, large
    port (1) grande, grandalhão(ona) (2) porre, bebedeira, pileque

    Hara non zaigun agertzen Azpeitiko herri tarro polita. (Hiztegi Batua)

    tarro (Argazkia: By Euskalduna – Treball propi, CC BY 3.0)

     
  • Maite 11:47 pm on 2018/03/20 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txor-txor 

    adb. Etengabeko hizketan. Txor-txor hizketan ari ziren, isildu gabe. Txor-txor jardun. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txor-txor (V-gip ap. Elexp Berg).

    I (Onomat.).

    1. (Onomat. del canto de un pájaro). “Etxazpixan dabill bidiarrua txor-txor da txor-txor” Elexp Berg. v. 1 txio. Asterrika ta Gorozizako bide ondoetan txor txor ebiltzan zozo-birigarroak. Ag Kr 36s. Txor txor txoria, txoritxo / txilibitaria, goiz yagi (yaiki) / ta goiz etzin, txoriak umeak egin (V-gip, G-goi). A EY IV 375.

    Askotan mendi-txaboletan lo egindakoa naiz ni, baiña txepetxa beti lenengo kantaria txabola-ondoetan: txor, txor, txor, txor! BasoM 101.

    2. (V-ple-m-gip ap. A). “Goiz guztian txirritolea legez, txor-txor iñarduteko, zer daukela zer esan barritsuok? (V-m). ¿[…] toda la mañana habla que habla, como un molinillo?” A. v. 1 txirtxor, marmar. Españan autarkidun andrak ez dirala, / au ori ta bestia, txor-txor, bala-bala. Enb 145. Alabaina, guzien begietan ikusgarri ta zoragarri egin zezakeanaren ordez, Akademi itzalaren babesean txutxumutxuka ta txor-txor ari omen zan zenbait gazteekin. Zait Plat 117.

    txor-txor-txor. Baiakiat txor txor txor iarduteko gogoz agoana-ta. A BeinB 55. Or duaz estartea gora mutil koskor batzuk, txor-txor-txor, guztijak batera barriketan, une bakartxu baten be ixiltzen eztirala, musturrak gorri-gorri otzaren otzaz. Kk Ab I 60.

    3. txor-txor-txor. (Onomat. de agua que brota). Bazoaz mendi-egalen batean zear, eta txor-txor-txor ur-otsa. Zendoia 180.

    4. (Onomat. de actividad continua). Txor-txor nere orduetan entrenatzen nintzan. Albeniz 79.

    II (Sust.).

    Piada, acción de piar. v. txio-txio. Kabi ondoan tellatupeko / Enaratxoren txor txorrak. Otag EE 1882c, 548. Txorien txortxor alaia. MAtx Gazt 13.

    III (Adj.).

    (V-gip ap. Iz ArOñ; G-azp). “Txortxorra, el hablador” Iz ArOñ. “Ixo, txortxorra!” (G-azp).

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. charlando, parloteando
    en chatting
    port conversando

    Txor-txor hizketan ari ziren, isildu gabe.  (Hiztegi Batua)

    txor-txor (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:58 pm on 2018/03/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    takateko 

    iz.  Kolpea, ukaldia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    takateko (V-gip), takatako (AN-larr), txakateko (V; Añ (V)), taketako (Lar), taketeko (A Apend). Ref.: A (txakateko); Asp Leiz2 (takatako); SM EiTec1 (zulakaitz); Elexp Berg.

    1. Golpe. “Tope, el golpe de una cosa con otra” Lar. “Papirote” Añ. “Golpe físico. Impresión moral” Asp Leiz2. “Zulakaitzakin biarrian oitxura asko ez-takanak eskuetan takateko (golpe) ederrak artzen ditxu” SM EiTec1 (s.v. zulakaitz). “Baloiai jo biarrian orkatillan emun jostan kriston takatekua” Elexp Berg. Nire odoleri ta zigorralditik osatutxu nintzanean, alango takateko gitxigaz itsuak galduko ninduala ta, neuk bera galdutea asmau neban. “Golpes”. Or Tormes 21. Andik aurrera ixilik eta oñetako takatekorik gabe ibilli bear omen zuten. Anab Eusk 1930, 169. Sindikalisten eretxiz domukeria indarrez eta takateko gogorrez eratsi bear da lurrera. Eguzk GizAuz 88. Ez da entzungo aurki mokoka zorrotzen takateko legorra besterik. TAg Uzt 13. Oñakin takateko bat eman, zegon lekuan lurra ideki ta zuloperatu zan. EG 1958, 191. Esku ta oin loturik, eta adarretatik beste soka bi, egundoko takatekoa emon eutsan arakiñak. Erkiag BatB 56.

    2.Txakateko (V-arr-gip, AN), castañeta, ruido de dedos en ciertas danzas” A (que cita a Araquistain).

    3. + ttakateko (BeraLzM). Latido. Biotzak takateko sendoa ematen dio… Lab Egan 1956 (3-4), 118. Bere biotzeko takatekoak baretu xamartu ziranean, erabaki zorrotz bat artu zuan. NEtx LBB 125.

    Etzuten beste itzik esateko indarrik. Orduko biotz-takatekoak! Sorarrain Lili 122s.

    Takateko haundi horiek, gaia erre eta bihurritzen duen sukar hau, indar bihurtuaz inguruko giroari itsasten zaio. “Pulsaciones”. MEIG IX 122 (en colab. con NEtx).

    4. Ritmo. Takateko etenak, sakonbil eta konkorbilaren elkarganatzeak, iduriak koloka jartzen ditu. “Ritmos disociados”. MEIG IX 127 (en colab. con NEtx).

    Sinonimoak: iz.

    [kolpea]: belarrondoko, danbada, danbateko, dangateko, ezpaineko, kolpe, masaileko, matraileko, muturreko, ukaldi, zanpateko, zaplateko, zaplazteko, zartako, zartateko, kaska Ipar., kaskako Ipar., kolpeka Ipar., mustupileko Ipar., panpako Ipar., paso Ipar., zaflako Ipar., kolpekada Heg., zartada Heg., zartadako Heg., plastada Bizk., plastateko Bizk., zaplada Bizk., zapladako Bizk., matelako Ipar./Naf., mazelako Ipar./Naf., zafra Ipar./Naf., zanpako Ipar./Naf., zarta Ipar./Naf., zaflada Naf., zafladako Naf., belarraldeko Zub., kaskateko beh., ahutzeko zah., kohat Ipar. g.e., azote Ipar. zah., zafardako Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. golpe
    fr iz. coup
    en iz. blow
    port iz. golpe; (colloquial) hit, bang

    Takateko gogorra jo dio lagunari. (Elhuyar Hiztegia)

    takateko (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:00 pm on 2018/03/12 Permalink | Reply
    Tags: T   

    toles 

    iz. 1 iz. Gai malgu baten zatia, gai beraren beste zati baten gainean, lodiera bikoiztuz, biltzen dena. Zapiaren hiru tolesetan. 2 iz. Itzulingurua; itxurakeria, zurikeria. Erantzun ezazu zuzen eta tolesik gabe. Tolesik gabeko neska. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    toles (V ap. A; Lar, H, Zam Voc), tolez (Izt 40r), toloz (V-m ap. A), tolest (Lar).

    1. “Pliegue”, “inflexión, dobladura”, “plegadura” Lar. “Tolea decimos a la dobladura, y también tolesa, tolesta” Ib. (s.v. estola). “Doublure, pli, double. Toles bat egitea, faire un pli. Toles bitan biltzea, ramasser une étoffe en deux doublets” H. “Pliegue, dobladura” A. v. tolestura. Egin zuen] bere saskian tolestaturik arkitzen zen oial batean gurutz bat eta heri-behatzez oiala ukitu bezain laster […] erre zituen oial-tolest guziak. Mb IArg I 256. Beronika Santiak […] iru dobleko zapi garbi bat artu eban […] eta iru tolezetan bere arpegija estanpaurik […] itxi eutsan. Oe (ed. 1787) 158s. [Bere kaparen toles-artetan ume bat dakar. Camp Ezale 1897, 228a. Elurraren beldur ez da: guziek […] toles-biko yantzia bai bait dute. Ol Prov 31, 21 (Ker toles-biko jantziak daroez; Dv soineko bikhunak dituzte, Ur daude forrodun soñekoakin, BiblE baitaude ongi jantziak).

    2. (Añ, H, A), tolez (V ap. A; H (V, G)), toloz (V-m ap. A). “Au fig., duplicité” H. “(V-m?), doblez, insinceridad” A (que cita el ej. de toles baga de Uriarte; v. tolesgabe (II)). “Doblez de carácter, hipocresía” Ib. Etzuan tolesik, ezta ere gandurik biozpekoak, emakume erneari dagokionez, estaltzeko. TAg Uzt 54.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [toles] : tolestura, izurdura, izur. Ant. ximur, ximurdura.
    [toles] : toleskeria, itzulinguru, faltsukeria, azaluskeria, itxurakeria

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [izurra] pliegue, plegamiento, doblez (2) iz. [faltsukeria] falsedad, doblez, fingimiento, hipocresía (3) izond. [faltsua] falso, -a, hipócrita
    fr (1) iz. [izurra] pli, doublure (2) iz. [faltsukeria] duplicité, fausseté, hypocrisie (3) izond. [faltsua] faux, fausse, hypocrite
    en (1) iz. [izurra] fold, pleat; wrinkle (2) iz. [faltsukeria] hypocrisy, duplicity (3) izond. hypocrite, dishonest, insincere
    port (1) iz. prega, dobra (2) iz. [faltsukeria] falsidade, hipocrisia, doblez, dobrez (3) izond. [faltsua]  falso, -a, hipócrita

    Erantzun ezazu zuzen eta tolesik gabe. (Hiztegi batua)

    toles (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:57 pm on 2018/02/15 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tetelekeria 

    iz. Ipar. eta Naf. Ergelkeria, inozokeria. Tetelekeriak egin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tetelekeria. Tontería. Aho-mihitan gogotik zerabilzkaten Turruten-Bordako premuak haurrean eginikako tetelekeria larrixko batzu. GaztAlm (ap. DRA, que no da más ref.). Nork zaitu sinhets-arazi, xutik joan ez ditakeen, lerratu gabe egon ez ditakeen, tetelekeria hori? GH 1955, 207. Heien tetelekerier kasu egin orde, karkailaka hasten nakote irriz sudurrerat. Herr 26-12-1957, 2. Hasiko gare gure harat hunat ez deusen kondatzen, doi bat emendatuz balentriak eta hein bat gurbilki gordez gure huts, tetelekeriak. Etcheb MGaric 204. Eta hemen haste pariatzaile, jokatzaile batzuen pergario, zimardika, aiherkundezko tetelekeriak! Etcheb GH 1973, 347.

    Sinonimoak: iz. Ipar./Naf.

        [ergelkeria]: ergelkeria, inozokeria, kaikukeria, kirtenkeria, lelotasun, sanokeria, tontakeria, tontotasun, tutulukeria, txatxukeria, txotxolotasun, zozokeria, zozotasun, menskeria Ipar., pellokeria Ipar., pernandokeria Ipar., lerdokeria Heg., gangarkeria Bizk., kokolokeria Bizk., lelokeria Bizk., tentelkeria Bizk., txotxolokeria Bizk., alukeria beh., inuzentekeria beh., memelokeria beh., ergeltasun g.e., mozolokeria Bizk. g.e., txotxakeria Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (GN/Ipar.) tontería, bobería, imbecilidad
    fr iz. (GN/Ipar.) sottise, idiotie
    en
    port

    Ehun bat urrats egiten dituzte tetelekeria kondan, alde bat haserretzea baino hobe delakoan…  [Anbroxio, Eneko Bidegain (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tetelekeria (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:27 pm on 2017/12/14 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txolindu 

    iz. txolindu, txolin/txolindu, txolintzen 1 da/du ad. Pixka bat mozkortu. Ik. berdoztu. Hiru egunean edan eta edan egingo bazenute ere, ez zinatekete txolindu ere egingo. 2 da/du ad. Txolin bihurtu. Egun hauetan txolinduta dabil. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txolindu (V-ger-ple-m ap. A).

    “Ponerse alegrillo, aligerarse de cascos. Orren barrua ondo barru txikia da beintzat, titarakada bat ardao zuri edanezkero ortxe dago ori txolinduta, iñok isildu ezin dabela” A. Edan, gazteak, txolindu artean. Azc PB 92. Iru egun osotan ekiñalian edan eta edan baziñardube bere, etziñatekeze txolinddu be egingo. Otx 111.

    Sinonimoak: ad.
    [txolindu] : mozkortu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. [edariaren ondorioz] ponerse alegrillo, -a, achispar(se) (2) da ad. volverse frívola/casquivana/vanidosa
    fr da/du ad. (se) griser
    en da/du ad. to become tipsy/merry
    port vpr fig & fam alegrar-se, ficar calibrado(a)

    Patxaran gehiago edaten badut, txolindu egingo naiz. (Elhuyar Hiztegia)

    txolindu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:46 pm on 2017/11/05 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tzarraka 

    iz. Zub. Zaparrada. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tzarraka (S ap. Lrq), txarraka (S (Foix) ap. Lh).

    “Averse” Lrq.

    Sinonimoak: iz. Zub.

        [zaparrada]: zaparrada, zapar g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. [euria] heavy shower, downpour
    fr iz. averse
    en iz. [euria] heavy shower, downpour
    port iz. aguaceiro, pé-d’água

    Hazita dator ibaia azken tzarrakekin.

    tzarraka (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:14 pm on 2017/09/22 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tranpol 

    iz. Tranpa; tranpa-zuloa ixten duen ohol edo ate modukoa. Makurtu eta tranpolaren zirgiloari tira egin zion, eta tranpola altxatu eta zabaldu egin zen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tranpol. v. TRANPA-OHOL (s.v. 1 tranpa).

    TRANPA-OHOL (tranpol Vc, G-to ap. A). a) “Agujero del piso superior por donde, sin necesidad de bajar a la cuadra, se echa la comida al pesebre del ganado” A.

    b) “Tranpol (V-m), defensa del pesebre para que no caiga la comida” A.

    c) Tablero de una trampilla. Nikanor-ek, arako tranpa-ola jaso dau isil-isillik, eta zeozer ikusi ta erdi-susmau egin dau. Erkiag BatB 141.

    Sinonimoak: iz.
    [tranpol] : sabai-zulo, tranpa  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. trampilla, ventanilla, portezuela (referida a la que comunica con la cuadra o con el trastero)
    fr iz. trappe, petite porte
    en iz. hatch; trapdoor
    port iz. alçapão

    Makurtu eta tranpolaren zirgiloari tira egin zion, eta tranpola altxatu eta zabaldu egin zen. (Hiztegi Batua)

    tranpol

     
  • Maite 11:58 pm on 2017/09/20 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trankart egin 

    ad. Bizk. g.er. Engainatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    TRANKART EGIN (A, que cita RS). Engañar. Trankart egiten deustak ta ulerretan deustat. RS 49. Iak, emak, erak ta zegiok trankart. “No le hagas falsía”. Ib. 272. Lukiari trankart <trançart> egiteko goxtu bearko. Ib. 437. Gabonzar gabean jandako marraskilloen masalak ingi-txatal zurijetan bilduten egon ei zan luzaro, mutikoei trankart egitiarren. Kk Ab I 63. Sozialisten barriketak langilleai iruzur eta trankart egiteko baño bestetarako eztirala-ta. Eguzk GizAuz 85.

    Sinonimoak: ad. Bizk. g.e.

        [engainatu]: atzipetu, burlatu, ederra sartu, engainatu, iruzur egin, iruzurtu, marro egin, sakatu, zilibokatu, ziria sartu, enganatu Ipar., droga egin Bizk., bairatu g.e., gezurtaratu g.e., zurikatu g.e., zimardikatu zah., tronpatu Ipar. beh., malmuzkatu Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es engañar
    fr duper, séduire
    en to deceive; to cheat; to trick
    port enganar

    Trankart egiten deustak ta ulerretan deustat. RS 49.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    trankart egin (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

    Save

     
  • Maite 8:36 pm on 2017/08/25 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txakil 

    adj. Bizk. g.er. Pertsonez mintzatuz, kemen gutxikoa, ahula. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 txakil (V; Zam Voc), txankil (V-arr-oroz-m), txakillo. Ref.: A (txakil, txankil); A Apend.

    “Pelafustán, hombrecillo de poco fuste. (Parece contracción y diminutivo de otzak ill)” A (v. FHV 511). “Enclenque” Ib. “Txintxirrindun seiñak baiño buru geiago eztauko gizon txakil onek” Ib. (s.v. txintxirri). “Ulizain egunetan etorteko ta bape etorri ez a, txakila alakoa, […] y aquel lelo no vino” Ib. (s.v. ulizain). “Enclenque” A Apend. Cf. 1 txakal. v. 2 ttakala.

    Arira eztatozan itauneak gizon txakillak egiten dabez. A BeinB 89. Alperrik bestearen aotik txakilla, oskilla ta bildurtia ta edozetariko iraiñak entzun. Ib. 90. Gazte nagi, txakill batzukaz bat egin da. Ag Kr 223. Eztirala gizon guztiak aizedun, txakillo ta buru ariñekoak. Ib. 56. Abarketadunak ostera arintxoagoak, txoro ta txakillagoak [dira]. Ag G 95.

    Badaezpadako biotz aldakor txakillak. Ag G 35.

    2 txakil. “El aro de la extremidad de la cadena” Asp Leiz.

    3 txakil. v. zakil.

    Sinonimoak: izond. Bizk. g.e.

        [ahula]: ahul, argal, maiskar, makal, maskal, mehe, mengel, enul Ipar., erkin Ipar., erpil Ipar., flako Ipar., malet Ipar., mendre Ipar., kaden Bizk., meko Bizk., herbal Ipar./Naf., aloxo g.e., gelbera g.e., magalo g.e., debil Heg. beh., enkel Ipar. g.e., entoil Ipar. g.e., flux Ipar. g.e., hozkil Bizk. g.e., makar Bizk. g.e., gelge Gip. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (B) enclenque, de poco fuste, de poco fundamento
    fr malingre, chétif, faible, fragile
    en sickly, weak
    port adj & mƒ enclenque, adoentado(a)

    Nola ekarri ordea hitzetara, gaindegian nik lizar hotsa atera ordu behorrek behetik egiten zuten irrintziak bihotzondoan eragiten zidan birbirrekoa! [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txakil (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:12 pm on 2017/08/16 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tarrotu 

    ad. tarrotu, tarro/tarrotu, tarrotzen da/du ad. Ipar. Handi samar bihurtu, batez ere umeez mintzatuz. Ik. koskortu 2. Emazte anitz eta haur gehiago; batzuk bularrekoak, bertzeak tarrotuak. Tarrotuxeak ziren biritxiak ordukotz: bospaseina urte. Txoriak tarrotuz gero hegaldatzen dira ohantzetik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tarrotu (B, BN-baig ap. A; VocBN, Dv, H).

    Crecer. “Grandir, croître, jusqu’à devenir grandelet” Dv. “Zure haurra iadanik tarrotua da, votre enfant est déjà assez grand, bien grand. Xoriak tarrotuz geroz, hegaldatzen dira ohantzetik, les oiseaux, dès qu’ils soient assez grands, s’envolent de leur nid. Lur sagarrak tarrotuak dire, bil ditezke, les pommes de terre sont grossies, […]” H. v. koskortu. Haurra tarrotu zen. Dv 4 Reg 4, 18 (Ol tarrotu; Ker, BiblE (h)azi). Bizitza emaiten du arroltzen barnean diren xita gaieri, eta hok tarrotzen direnian, kuskua hautsi eta agertzen dira. Zub 122. “Eskualdun Gazteria”. Tarrotzearekin araiz batasun hortan sartuko zira zu ere. Othoizlari 1962 (n.º 33), 453.

    (Part. en función de adj.). Eskuara ikasi omen du, ez amaren besoetan, bainan mutiko tarrotua zelarik. Zub 94.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

        [koskortu]: koskortu, koskondu Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) crecer, desarrollarse
    fr da/du ad. (Ipar.) croître, grandir
    en da/du ad. to grow, to grow up, to develop
    port crescer, desenvolver-se

    Txoriak tarrotuz gero hegaldatzen dira ohantzetik. (Hiztegi Batua)

    tarrotu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:51 pm on 2017/08/10 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txartes 

    iz. Heg. Kapusaia. Txartes zuriarekin jantziriko mutiko bi. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txartes (V, G, AN-araq; Lar, H (<ch-> G), Zam Voc), txartex, txartez, xartex (L; H), xartax (H). Ref.: A; Lh (xartex); AEF 1926, 44.

    Capellina de rústicos“, “capisayo“, “gallaruza“, “paletoque” Lar. “Saltambarca, vestidura rústica, txartes mota bat” Ib. “Ensambenitar, […] txartes deshonragarriz janzi” Ib. “1.º (V-m), blusa, elástico. Josek estaldu bear dau bere jakeagaz, txartesagaz, José tiene que cubrirle con su chaqueta, con la blusa; 2.º (Vc, G), capisayo, blusa de lana en forma de dalmática; casi ha desaparecido esta prenda; 3.º (AN-araq), túnica” A. “Xartex (L), capeline (ne s’emploie qu’au plural)” Lh. Cf. Lar Cor 214: “Capusayes y charteses con capilla, mangas anchas y cortas”. Cf. VocNav: “Chartes, poncho, capotillo de paño basto […] En algunas localidades llaman chartes al capusay”. v. kapusai.

    Ez dauka zer jantzi; eta Josek estaldu biar dau bere jakiagaz, txartesagaz, balentzianiagaz. Ur MarIl 96. Nun dira orduko gizon / geure patriarkak? / Nun txapel punta zorrotz / txartez eta abarkak? Azc PB 201. Giussepe txartes-gorria, […] itxas-lapurra. Ib. 214. Kaltzerdi urdin bizardunak eta berarizko txartes nasai bat [erabiltzen ebazan mandazaiñak]. A BeinB 51. Pillipe artzaia […] txartes batean burutik bera estalia. Ag G 156. Txartes zurijakin jantziriko mutiko bi. “In white smocks”. Altuna 84. [Mendigoxaliak] txartesak artu lepuan ziar / eta eskuban makillak. Enb 36. Zein maisuk txartexa dunik entzun lezakek […]. “Paenulatorum magistrorum”. Or Aitork 30.

    Sinonimoak: iz. Heg.

        [kapusaia]: kapusai, eskapila Zub.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Heg.) blusón, blusa larga y suelta
    fr iz. blouse
    en iz. (artist) smock, loose shirt
    port blusão

    Txartes zuriarekin jantziriko mutiko bi. (Hiztegi Batua)

    txartes (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:45 pm on 2017/08/08 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txaraka 

    iz.  Txara (zuhaixka eta txara-eremua). Gero, basoa berriro; txaraka eta akaziak. Andutz mendiak arte-txaraka asko dauka itsasaldetik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txaraka (Aq (AN) -> A).

    1.Rozo, bardaska, zirdoia, txaraka (AN)” Aq 720. “Rozo, leña menuda que se hace en el corte de ramas” A.

    2. (V-m-gip; Añ), xaraka (B), zaraka (L-ain, B). Ref.: A (txaraka, zaraka); Iz ArOñ; Elexp Berg; Gte Erd 71; Izeta BHizt2 (xaraka). “Carrascal” Añ. “Jaral o bosquecillo de cortas dimensiones” A. “Zaraka, jaral. Zaraka ortan ezlaiteke nior baliatu (B), en ese espeso bosque nadie puede encaminarse” Ib. “Txaráka bat, txara con árboles menores; selva joven o donde se ha cortado lo mayor” Iz ArOñ. “Jaral. Urriz-txarakia ta; zerraua dagonian, txarakia. Txaria aitzai tta geixao esango jakok, baiña urritz-txarakia esan izan jakok. Bueno, ez: urritz-txaria be esate zuan. Txaria eta txarakia bat izangoittuk” Elexp Berg. “Xaraka ortan sartu da basurdea. […] Azkenarroa zaraka ortan sartu de” Izeta BHizt2. Cf. VocNav: “Characa, paraje lleno de maleza o de matorral (Cuenca, Val de Echauri)”. Katigatu zitzaion bere adarra txarakako otatza ta larretan. VMg 54. Bas-erreka beiti eman zen: […] zaraka batetan, ixterkoloxkan eta erdi dilindan gelditu zen. FIr 146. [Andutz mendiak] arte-txaraka asko dauka itxas-aldetik. BasoM 9. Bestaldeko txarakan, / gaztaiña onduan. Zendoia 103.

    3. (V-arr-oroz-m ap. A; Zam Voc), txaaka (G-to ap. Iz To), zaraka (AN-burg ap. A). “Jara, un arbusto” A. “Zaraka, planta de árbol en su desarrollo medio” Ib. Cf. Baraib RIEV 1907, 349: “Characa (Marquínez), planta de roble o de encina cuando está todavía rastrera”, y VocNav: “Zaracas, plantas jóvenes de haya que no sirven para leña (Salazar)”. Emen eztago ez txarakarik, ez ezetariko zugatz merrorik be eguraldiaren erasotik nobere burua yagoteko. Larrak EG 1959 (3-6), 205.

    Sinonimoak:iz.

        [txara]: saparrondo, sasiarte, sasidi, sasite, sasitegi, sastraka, txara, zazkardi, zizkirra, brosta Ipar., lahardi Ipar., beresi Bizk., sasitza Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Bot.) jara (2) iz. (Ekol.) jaral
    fr (1) iz. ciste (2) iz. lieu planté de cistes
    en (1) iz. rockrose (2) iz. thicket
    port (1) iz. (Bot.) esteva (2) iz. esteval, esteveira

    Gero, basoa berriro, txaraka eta akaziak. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (Elkar, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txaraka (Irudia: Wikipemedia Commons)

     
  • Maite 11:42 pm on 2017/08/06 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txinal 

    iz.  Etxe barruan erabiltzeko oinetako arina, orpoa agerian uzten duena. Zira, bufanda eta oinetakoak erantzi, eta pijama eta txinalak jantzi ditu Maria Luisak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txinal (G ap. A), txinel (AN-gip-5vill-araq, B ap. A; Lcc, Lar, H (<ch->), ZMoso 72), xinel (T-L).

    1. Chinela, pantufla, zapatilla. “Txinelak bearko ditut erosi; zapatu larru-lodi ok zangoan min ematen datate” A. “Escarpin” T-L. Eskuin-oiñean txinela. Or Eus 345.

    2. (G-to-bet ap. A), txinel (G-to, AN ap. A). “Resorte con que se aprietan las cuñas del carro” A. Txistua jotzeko, sagar-egurrarekin egindako txinela zala onena. JAzpiroz 120.

    3. txinel (B). “Pieza de madera colocada entre el pilar y la viga” Izeta BHizt2.

    Sinonimoak: iz.

        [etxeko oinetakoak]: txapin, pantufla Ipar., zapatila Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. chancleta, chinela sin talón
    fr iz. sandale
    en iz. flip-flop
    port iz. chinelo

    Zira, bufanda eta oinetakoak erantzi, eta pijama eta txinalak jantzi ditu Maria Luisak. (Hiztegi Batua)

    txinal (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:18 pm on 2017/08/01 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trabatu 

    ad. trabatu, traba/trabatu, trabatzen 1 da ad. Aurrera ez atzera ezin eginik gelditu. Hezurren bat zeukala trabatua hestean, ez zela sosegatu, libratu artean. Basatzan trabatu zitzaigun beribila. Liburu askotan sartzen bahaiz, adimena trabatuko zaik. Berriz trabatu gabe etsaien katean. Orgatik jaistean, zapata trabatu eta erori, eta hil zen anitz luzatu gabe. || Mihia trabatua zuelako. 2 du ad. Traba jarri, traba egin. Etxepareren mintzaira erraza da beti, bizia, neurriaren molde gogorrak trabatzen ez duena. Inork ez ditu zure xedeak debekatuko ez trabatuko. Arbolen hostailak trabatzen ditu eguzkia eta haizea, eta lurra ez da agortzen. 3 (Era burutua izenondo gisa). Hats laburra edo trabatua duen idiak ez ditu bular onak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

        [aurrera ez atzera ezin eginik gelditu]: enbarazu egin, traba egin, enbarazatu zah., destorbatu Ipar./Naf. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. tropezar, enredarse (2) da ad. trabarse, entorpecerse (3) du ad. impedir; estorbar (4) da/du ad. obstruir(se), atascar(se) || izond. (Hizkl.) trabado, -a
    fr (1) da ad. empêcher, entraver (2) du ad. embarrasser, gêner
    en (1) da ad. to trim, to stumble (2) da ad. to get stuck (3) du ad. [eragotzi] to impede, to hinder, to hamper
    port (1) da ad. tropeçar, enredar-se  (2) da ad. travar-se, vpr entorpecer-se (3) du ad. impedir; estorvar (4) da/du ad. obstruir-se, atascar-se

    Trabatzen naizenean, literaturaren IKEA batekin amesten dut: irakurleari 27 letrak eta puntuazio-markak saldu, eta berak munta dezala liburua. [Ander Izagirre, @anderiza (Twitter, 2017-07-31)]

    trabatu (Argazkia: @zaldieroa @berria.n)

     
  • Maite 9:05 pm on 2017/07/23 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txitxar 

    iz. Intsektu kolore-iluna, mintzezko hegoak dituena eta karranka hots beti-batekoa ateratzen duena (Cicadinae). Txitxar kanta. Txitxarra eta inurria. Txitxar alferra. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txitxar (G-nav, AN-egüés-ilzarb-olza; VocCB -> Dv (<chichar>)), txitxarra (Lar, H (<ch-> V, G)). Ref.: Bon-Ond 146; A.

    Cigarra. “Chicharra” Lar. Nola txitxarra kántus, ez txinúrria bekála bildus. LE in BOEanm 1162. Bete ditzaten txitxar / alferren esteak. It Fab 56. Joan ziran txitxar-kanta / eta erausia. Ib. 55. Artara igotzen, txitxar-billa. Or Mi 106. Iñurrija txitxarrari ogi eske. Otx 47. Alper eder den txitxarra. Ldi BB 128. Saraspetik kirrinka latzez txitxarrak. TAg Uzt 238. Txitxarra negartiek beren kantuz txartakak lertutzen dituten garaian. Ibiñ Virgil 100s.

    Sinonimoak: iz.

        [txirriska]: martinar g.e., txirriska g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) cigarra, chicharra
    fr iz. (Zool.) cigale
    en iz. (Zool.) cicada
    port iz. (Zool.) cigarra, chicharra

    Astean zehar bero handia egin zuen, txitxarrek garrasi egiten zuten gauez.  [Eta handik gutxira gaur, Eider Rodriguez (Susa, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txitxar (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:58 pm on 2017/07/19 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tesi 

    iz. 1 iz. Argudio bidez eusten zaion ideia edo teoria. Liburuan bere tesiaren aldeko gaiak ez ezik, kontrakoak ere jaso zituen. 2 iz. Doktoregoa lortzeko aurkezten den ikerketa-lana. Ik. doktore tesi; doktorego tesi. Tesia aurkeztu, defendatu. Tesia euskal erlatiboaz egin zuen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tesi, tesis.

    Tesis, opinión, idea. Eldu zan, eldu ere, thesisa argitubearra, eztabaida gorena, zezio bakana. Erkiag Arran 141. Izlari bat ba-omen zebillen Jainkorik eztagoela erakutsi naiez. Eta bere tesis ori sendotzeko, ba al dakizute zer aipatzen zuen? Vill Jaink 53. Ikasgai bakoitzak tesis bat zuen lehenbizi, hau da, azalkizun bat, adierazkizun bat. Zarate ELit 24. Bere tesisaren aldekoak ez ezik, kontrakoak ere jaso. MIH 252. Larresoro errebelatuaren tesi galgarrien kaltetan. MEIG VIII 27. En DFrec hay 6 ejs. de tesis y 15 de tesi.

    Tesis doctoral. Madrillen izan berri dela, bere thesisa irakurtzekotz. Mde Pr 194. Tesis delakoa zortzi urtez geroago. MIH 368. 1940ko martxoa baino lehen burutua omen zuen tesia. MEIG VIII 85s.

    Sinonimoak: iz.
    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. tesis; proposición (2) iz. (Hezk.) tesis (3) iz. (Fil.) tesis
    fr (1) iz. [teoria] thèse (2) iz. [unibertsitatea] thèse
    en iz. thesis
    port iz. Univ tese

    Adigai eta ideia berriak idazten dira doktore tesietan, ikertzaile gazteen lehenbiziko ikerketa lan garrantzitsuak baitira! [Unibertsitatea eta euskal gizartea gaur, Juan Ignacio Pérez / Pello Salaburu (Pamiela, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tesi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:40 pm on 2017/07/14 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txorigorri 

    iz. Moralaren aurkako berba latza, biraoa, juramentua, maldizinoa. (Arratiako Udalen Mankomunitatea)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txorigorri (AN-ilzarb), txorgorri (AN-egüés-olza), xorigorri (L, BN, S). Ref.: Bon-Ond 145; Lh (xorigorri).

    Mertxika-xoria, bouvreuil. Mertxika-xoriak ere gure jakinean baditu bertze izen batzu: xori-gorria, xori oilarra, herio xoria, ttuka, purloia eta murruba” Dass-Eliss GH 1923, 758.

    Sinonimoak: iz.
    [txorigorri] : madarikazio (Arratiako Udalen Mankomunitatea)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegietan, “madarikazio”):

    es  iz. insulto, juramento, maldición || iz. Zool. (Acanthis cannabina) pardillo.
    fr iz. malédiction, damnation
    en iz. [biraoa] swearword, curse
    port iz. insulto, blasfêmia, maldição

    Txorigorriak baino ez zaizkit ateratzen!, @fantomastxiki

    txorigorri

     
  • Maite 8:42 pm on 2017/07/13 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tristezia 

    iz. Tristura, triste dagoenaren egoera (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa) || iz. Tristura. Munduko loriak beti du tristezia lagun. Begietan ezagun da pertsonen tristezia.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tristezia (BN-arb, S; Volt 7, SP, Urt II 95, VocBN, Gèze, Dv, H), tristeza (Lar, Añ, H), tristizia (H), trixtezia, trixteza. Ref.: Lrq; Gte Erd 254. Tr. En la tradición meridional se documenta la forma tristeza (Samper trixteza) y en la septentrional domina tristezia, aunque a partir de mediados del s. XIX tbn. aparece trixtezia. Hay además tristizia en Leiçarraga y Eguiateguy.

    1. Tristeza. “Tristeziak hartu du (BN-arb)” Gte Erd 254.

    2. Desgracia. Natüraren beharrünen pian izatia egiazki miseria bat da eta tristezia bat persona debot baten. Mst I 22, 2

    Sinonimoak: iz.
    [tristura] : tristura, goibelaldi, goibeldura, goibeltasun, ilunaldi, malenkonia. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es tristeza, pena, añoranza, angustia, melancolía
    fr chagrin, mélancolie, tristesse
    en sadness, misery, melancholy, sorrow
    port tristeza, melancolia, infelicidade

    Zoritxarrez, tristeziak hartu gaitu.

    tristezia (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:31 pm on 2017/07/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    tripontzi 

    adj. Adkor. Tripazaina. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tripontzi (V-m-gip; H; -nz- Lar, Añ, VocCB), tripuntzi (T-L). Ref.: A; Elexp Berg.

    “Glotón”, “comedor”, “tragón”, “tragaldabas” Lar y Añ. “Tripón” Añ. “Glouton”, “goinfre” T-L. “I, tripontzi, laga bestiendako be zerbait” Elexp Berg. v. tripazain. Hóna emén gizon bat triponzia eta ordia (Mt 11, 19). BOEanm 1298 (Lç, Echn gormant, He, TB, Dv, Ip, Leon jale, Ur, IBk tripazai, Samper goloso, Ol yatun). Tripontziak, eztia, gozakaia, koipia eta orrelako gauzak ipiñi biar [aztakiñaren plater batian]. JBDei 1919, 255.

    Sinonimoak: izond.

        [tripazaina]: sabeltzain, tripazain, golos Ipar., zintzurkoi Ipar., sabelkoi jas., sabeldarraio g.e., gormant Ipar. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. tragón, -ona, comilón, -ona, glotón, -ona
    fr izond. gourmand, -e ; glouton, -onne
    en izond. greedy, glutton, big eater
    port izond. comilão(ona), glutão(ona)

    Tripontzi halakoa! 

    tripontzi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 11:23 pm on 2017/06/14 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txotxatu 

    ad. txotxatu, txotxa, txotxatzen da ad. Bizk. Burua arindu, umetu. Ik. sinpletu. Txotxatu, sinpletu, zahartu, itxuragabetu eta ezainduko zara. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txotxatu (V, G, AN ap. A; Añ, Izt 4v), txotxotu (R ap. A), txotxeatu (Lar).

    1.Achocharse” Añ. “Aniñarse, chochear. En V-ple distinguen entre txotxotu ‘aniñarse un hombre’ y txotxatu ‘aniñarse una mujer'” A. v. txotxindu. Ni hirurogei ta amairugarren urtean sartua nabil, zartu naiz, ez ordea oraindikan elzartu (txotxotu, caduco): burua daukat soilla, baña fresko ta sendo. Lar, carta a Gandara 162. Txotxatu, sinpletu, atso-aguretu, lenbait len zartu, etxurabagetu ta ezainduko zareala. Añ MisE 107.

    (Aux. intrans. bipersonal). Ikusten da gaurko egunian persona bat irakurtera emona, eleisa ta sakramentu zalia, arimia garbi gorde nai dabena peligrubei iges eginda; diñuee beriala munduko juezak, sinpletu edo txotxatu jako oni. JJMg BasEsc 155.

    2. Chochear, extremar el cariño (empleado en la expr. txotxatuta egon). Bere gurasuak txotxatuta egozan beragaz. Kk Ab I 108.

    Sinonimoak: ad. Bizk.

        [eltzartu]: eltzartu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. volver(se) ligero, -a de cascos, atontar(se)
    fr abrutir
    en stupefy
    port aturdir-se, ficar tonto

    “Badakizu, mundu hau gaixorik dago edo neu txotxatu naiz zeharo”, bota zuen Mari Terek erretolika amaitzeko. [Ileak uretan, Josu Penades (Alberdania, 2012)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txotxatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 10:48 pm on 2017/06/11 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txinpartatsu 

    adj. Txinparta asko botatzen dituena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

        [pindartsua]: pindartsu Ipar., pindardun Ipar. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. chispeante
    fr étincelant(e)
    en sparking
    port adj faiscante

    Sinonimia jostalaria, errepikapen txinpartatsua eta aldarte zirtolaria bere estiloaren sor marka dira. [Ifrentzuen jauna, Harkaitz Cano (Berria.eus, 2017-06-09)] [Anjel Lertxundiri eskainitako hitzak]

    txinpartatsu (Argazkia: Zaldi Ero)

     
  • Maite 10:46 pm on 2017/06/04 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trapaila 

    iz. Bat-bateko haizearen eraginez sortzen den itsaskirria. (Anjel Lertxundi)

    Trapaila, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2005-05-05)

    Sautrela-koek nire gustuko hitz bat eskaturik, trapaila aipatu nien. Bat-bateko haizearen eraginez sortzen den itsaskirria edo trapaila. Estropadetan arraunlari trebatuenek nahi izaten duten itsas zabaleko giro aldakor bizia. Zarauzko gazte batzuek beren asteburuetako girora ekarritako hitza: «Trapaila polita zebilek gaur!». Hitz zahar berritua, testuinguru arrantzale batetik parranda-girora ekarria.

    Xuxen-ek ez dit onartzen. Testu idatzien corpus-ek ez dute jasotzen. Ez da Orotariko Euskal Hiztegia-ko 125.987 hitzen artean ageri. Baina bizi-bizi dago kostaldean. Akademiek, hiztegiak, corpus-ek ezin jaso dezakete hizkuntza bat bere osotasunean. Zorionez. Bestela, akademiak, hiztegiak eta corpus-ak batere trapailarik gabeko itsaso hil baten deskribatzaile huts genituzke.Hizkuntza bizi batek, arraunketa sasoitsua egingo badu, trapaila behar eta nahi, hori da kontua.

    Sinonimoak: iz.
    [trapaila] : itsaskirri

    Beste hizkuntza batzuetan (Word Reference hiztegiak):

    es marejadilla (propiciada por el viento que surge repentinamente)
    fr houle, légère
    en wave movement, undulation
    port marejada, marulho

    Trapaila garaiotan arrantzuan ibiltzeko haina gogorik biltzen badugu, bederen. [Trapaila garaiak, Hasier Etxeberria (Alua Mundua!, 2015-11-09)] (Zuzeu.eus)

    trapaila (Argazkia: Alua mundua!, zuzeu.eus)

     
  • Maite 11:57 pm on 2017/06/03 Permalink | Reply
    Tags: T   

    trapailu 

    adj. Aiurri txarrekoa.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    trapailu (-all- G-azp ap. Gte Erd 212). Irritable, de mal carácter.

    Sinonimoak: iz.
    [aiurri txarrekoa] : suminkor, haserrekor

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es irritable, de mal carácter
    fr irritable, irascible; personne qui a un mauvais caractère,
    en irritable, (informal) grouchy; person who has a bad character
    port avinagrado(a), envinagrado(a); pessoa de mau caráter; irritável, irritadiço(a)

    Trapailu halakoa!

    trapailu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:45 pm on 2017/05/30 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txikierdi 

    iz. Edukiera-neurri zaharra, txikiaren erdia, hots, pinta erdiaren laurdena balio zuena. Mahai baten aurrean txikierdiko botila ardoarekin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txikierdi (G, B ap. A), txikerdi (V, G ap. A).

    “Medio chiquito, equivalente a un octavo de litro” A. “Un octavo de litro” Ib. Oraiñ guazen, gusto badezu, Andres, txiki-erdibana eratera. Moc Damu 30. Yezarri ta txikerdi bana ardao zuri garbituta, eskekuak agindu eban ekarteko maira txorixo egosi bana. Kk Ab II 58. Guztizko umore ederraz txikerdi batzuk paparlepo bitartera ustuten. Ib. 96. Antxen negon ba, txiki erdi baten kondarrai txurrut egin edo ez egin. Alz Burr 32. Txikierdi bat artzea eskeñi zion kaieko goiarro nagusiak. Anab Poli 47.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. medio chiquito [octavo de litro]

    Antxen negon ba, txiki erdi baten kondarrai txurrut egin edo ez egin. Alz Burr 32 (Orotariko Euskal Hiztegian)

    txikierdi (gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 11:57 pm on 2017/05/05 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txaldan 

    iz. 1 adj. Funtsik gabea, ganorarik gabea. Ik. txepel. Zer esango dute nigatik?, txaldan, gatzgabe edo lelo bat naizela. Ez dut esan nahi Baroja Napoleonen neurrikoa dugunik literaturan; ez da ere, ordea, edozein idazle txaldanen parekoa. Izadi horrek berak egin ditu ardiak hain otzan eta txaldan. 2 adj. (Gauzez mintzatuz). Irakurle argia inoiz makurtu baldin bada lerro txaldan hauek irakurtzera… (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

        [purtzila]: purtzil, txepel (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. atontado, -a, alelado, -a, lelo, -a, turulato, -a, zopenco, -a, lerdo, -a, embobado, -a, tonto, -a
    fr étourdi, distrait
    en absentminded, scatterbrained
    port abestalhado(a)

    Zer esango dute nigatik?, txaldan, gatzgabe edo lelo bat naizela. (Hiztegi Batua)

    txaldan (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 6:59 pm on 2017/04/29 Permalink | Reply
    Tags: T   

    txorroskilo 

    iz. Heg. Lgart. Zorrozkailua. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Heg. beh.

        [zorrozkailua]: zorrozkailu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. sacapuntas
    fr taille-crayon nm
    en pencil sharpener
    port apontador

    Ikastolako umeek txorroskiloz zorrozten dituzte koloretako arkatzak.

    txorroskilo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel