Tagged: G Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 11:37 pm on 2020/09/01 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gerizatu 

    ad. gerizatu, geriza/gerizatu, gerizatzen || da/du ad. Babestu. Eguzki sutsu honetarik gerizatzeko, beste itzalperik ez baduzu. Beren hegalez kutxa estaltzen zuten, gerizatzeko bezala. Zure itzalean gerizatuko dira zintzoak. Bere burua gerizatzeko. Gerizatuko dut etsaien erasoetatik (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gerizatu. Etim. Para su probable relación con la familia romance de eclipse y eclipsar o, más exactamente, con la de cris y crisar , v. BAP 1962, 95. (L ap. A; SP, Urt V 40, Lar, H), kerizatu (AN, L ap. A ), gereizatu (H), geritzatu.
    Cubrir(se), resguardar(se) del sol o de las inclemencias del tiempo; proteger(se). “Mettre à l’abri” SP. “Asombrar, hacer sombra” Lar. “Abriter; fig.: protéger” Dv. Tr. Documentado desde comienzos del s. XVII. En DFrec hay 5 ejs.

    Zeure saihets sakratuan gerizatua bethi eduki nazazu. Harb 96. Geriza etzatzu zeure / erredola handiaz. EZ Eliç 302. Zure itzalean gerizatu izanen dire justuak. Gç 44. Gerizatuko dut etsaiaren kolpetarik. Ch III 4, 1 (SP y Mst begiratu). Mariak gerizatuz, etzare deusen beldur izanen. Dh 269. Egon behar du toki gerizatuan. Dv Dial 77 (It aizeak jotzen ez duen tokian, Ur axe ezkutu, Ip atxolbian). Gerizaturen zaituztegu. Dv Mt 28, 14 (tbn. He). Dakarkiokeen ondorio hitsetik du gerizatzen. JE Bur 200. Eguzki sutsu onetarik gerizatzeko beste itzalperik ezpadu. A Ardi 74n. Makila saheska emanik, bere buruaren gerizatzen. Barb Sup 180. Bere gorde-pirrillarekin gerizatua. Or RIEV 1929, 8 (Ldi ib. 209 y Anab RIEV 1928, 610 estali). Ire pagodi itzalean gerizaturik. Zub 102. Eskubideak […] gerizatu dagikiez agintariak. Eguzk GizAuz 165. Beren hegalez kutxa estaltzen zuten, gerizatzeko bezala. Zerb IxtS 40. Berotik gerizatu ditezen. Ibiñ Virgil 108. Bas’ihiziak gerizatzeko badute lege bipilik. Xa Odol 173. [Arditegia] haizetik ere gerizatu behar nolazbait. Larre ArtzainE 34. Latina urruti gelditu zen, haren itzalak eta beste hizkuntza klasikoarenak artean gerizatzen bagaitu ere. MEIG VII 180. v. tbn. Hm 174. SP Phil 122. He Phil 125. Monho 36. Zby RIEV 1909, 397. Arb Igand 74. Ox 31. AIr RIEV 1928, 605. Ldi BB 102. Lf ELit 120.

    (Añ, Lecl, Dv, H), kerizatu (Añ), keritzatu (Ht VocGr 350, Lar), geriztu (AN-larr ap. Asp ANaf ). Esconder(se), ocultar(se); disimular. “Déguiser, cacher” Lecl. ” Ez niri deusere geriza (Lg), ne me dissimulez rien” Dv. ” Aitatxi zenari jana gerizten genion ” Asp ANaf. ” Geriztu zaite ” Ib.
    Iainko beloz gerizatua. EZ Man II 79. Gerizatzen darokuzu [Zuk iguzkia] / har dezagun pausua. EZ Noel 138. Xahuki, klarki eta deus gerizatu gabe. EZ Eliç 138. Zeren gerizatzen zaren sakramenduaren azpian. “Abscondis” . SP Imit IV 11, 2 (Ch gerizatzen; Mst gordatzen, Ol estaltzen). Jainko Jauna haragiaz / ziagok gerizaturik, / Majestatea ziagok / han berean estalirik. Gç 64 (v. tbn. 77). Bertutearen kaparen azpian […] gerizatua. He Gudu 36. Ezin gerizatuz gehiago bere errabia. Lg II 221. Bainan egun Jaunaren begitarik / ez daite nihor geriza. Monho 118. Jakintasun deusere gerizatzen etzaiona. Dh 175. Gorphutz ahularen azpian gerizatua. Jnn SBi 40. v. tbn. Mih 124. Brtc 149. Dv Lab 173.

    Ensombrecer(se), oscurecer(se). Beren ikuskera labur gereizatuakin. Lar SAgust 12. Oh gau illun, azpiratu ta keizaturik euki dozuna nire arima geixua! JJMg Egunoro 320 (ap. DRA). Zuk detsazun maittetasun garbi eta zintzua […] ez da auzuetako Prinzipe jasuenak be ezingo leukiala kerizatu. Etxba Ibilt 477. Proteger de. Kapotiak gerizatzen ditu / aizia ta ebiya. Tx B II 265. “Desaparecer (G-nav). Aizea gerizatu da ” A Apend.

    EZIN GERIZATUZKO.Ezin-gerizatuzko tokian phesiak atzeman gaitu, l’averse nous a surpris dans un endroit où nous ne pouvions nous abriter. Hori da huts bat ezin-gerizatuzkoa, c’est là une faute qu’on ne peut dissimuler” Dv. GERIZATURIK. En secreto, a escondidas. Davitek eta Chusaik elkhar aditzen zuten gerizaturik. Lg I 315.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [estali]: Ipar. zah.estali, kukutu Ipar., tapatu beh., bozatu Ipar. zah.    

    [babestu]: babestu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. cobijar(se), proteger(se), abrigar(se), resguardar(se), amparar(se) (2) da/du ad. (Ipar.) cubrir(se), esconder(se), ocultar(se)
    fr da/du ad. (s’)abriter, (se) protéger, (se) couvrir, (se) dissimuler, (se) cacher
    en da/du ad. to protect, to shelter, to shield
    port da/du ad. abrigar-se, proteger

    Testuinguruan

    Amak sobera zaindu eta gerizatu zintuen, haren ustez. [Elektrika, Xabier Montoia (Susa, 2004)]

     
  • Maite 11:49 pm on 2020/07/21 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gartxu 

    gartxu1 adj. Jan-edanean neurritsua dena. Ik. jangartxu. Ez zen gartxua, jatuna baino. Emakume gartxua. || gartxu2 iz. Phillyrea generoko zuhaixka hosto-iraunkorra, lurralde epeletan hazten dena, hosto txiki gogor luzangak dituena, eta multzoetan biltzen diren lore txiki zuri-berdexkak ematen dituena (Phillyrea sp.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 gartxu. 1. (G-azp-to, AN-larr-ulz), gartzu (V-ger; Añ), gartza (B). Ref.: A (gartxu); Inza RIEV 1928, 152; Inza EsZarr 176; Berriat Bermeo 391.
    Sobrio, parco (ref. principalmente al comer y al beber). “(Ruin) comedor: (V) jan gartzua, yan txarrekoa ” Añ. ” Atuna ez da egon jatera (jan-gartzu egon da) ” Berriat Bermeo 391.
    Jan sarrija, jan gartzu. Mg PAb 121. Abadeak yan-edanian gartxu izan bear ddoek. Or Tormes 41. Egikeretan artetsuba, jan-edanetan gartzuba. Otx 22. Gutxiago jan eta edan! Jan-edan gartxuz […] izan adi eorren mediku. Lab Egan 1956 (3-4), 126. Alargun garbi ta gartxu. “Viduae castae ac sobriae” . Or Aitork 115. Ezagutu ditut mozkorrak Zuk gartxu egiñak. Ib. 281. Ez zan gartxua, jatuna baiño. Erkiag BatB 48. Arlote-kumearen afari gartxua. Ib. 117. Mai bat gartxu, atseden / onaz ongi betea nik aski. “Una pobrecilla mesa” . Gazt MusIx 79. Erle gartxuekiko bear diran ardurak. “Apibus […] parcis” . Ibiñ Virgil 69. Gaztedi gartxu eta langillea. Ib. 91. (Uso pred.).
    Gartxu ta etsi bizi zen. ‘Sa vie était patiente et sobre’ . Or Mi 90. Gurasoen maiean gartxu-gartxu oiturik. Or Aitork 226. Garbi ta gartxu, Zuk gurasoeri meneko zenegiela. Ib. 228. 2. Sobriedad.
    Poesi iatorra […] oro dendu, gartxu. “Todo equilibrio y sobriedad” . Or BM 24. Iana […] zeraman saskittoan etzun ipintzen bere gartxurako baiño geiago. Or Aitork 127.

    2 gartxu. (V, G-goi; Lar Sup, H). Ref.: A; Arzdi Plant1 276; JMB At.
    “Lentisco” Lar Sup. “Un arbusto que parece que es el enebro” A. “Phyllirea media, labiérnago (en Kortezubi)” Arzdi Plant1. v. gartxuondo.

    3 gartxu<. 3 gartxu . "(V-ger), palo que se pone sobre las cargas colmadas del carro" A.

    Sinonimoak: iz.

    [gartxu] : jangartxu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. frugal, parco, -a; comedido, -a || (2) iz. (Bot.) labiérnago
    fr (1) izond. frugal, rare, insuffisant || (2) iz. (Bot.) alaterne
    en (1) izond. light, frugal, sparing; restrained || (2) iz. (Bot.) false olive
    port (1) izond. frugal, parco, -a; comedido, -a || (2) iz. (Bot.) lentisco-bastardo

    Testuinguruan

    Ez zen gartxua, jatuna baino. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 9:22 pm on 2020/06/04 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galantu 

    galantu, galant/galantu, galantzen. || da/du ad. Apaindu, edertu. Bazekik bere burua txukunkiro edertzen, apaintzen, galantzen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galantu.

    1. (Lar, Añ), galandu (H). Embellecer(se); engalanar(se). “Hermosear” , “adornar”, “engalanar” Lar, Añ. “Aliñar, componer” Añ. “1. devenir honnête homme, galant homme; 2. […] (au sens neut.) acquérir de la prestance, de la bonne mine; 3. (au sens act.) embellir, orner quelque chose, bien vêtir une personne” H. Bazeakik bere burua txukunkiro edertzen, galantzen, apaintzen. Lar DT 192. Erranagatik itsusias dela galant, esta orgatik galantzen. (252). LE-Ir. [Dama bat] bitxiz, loraz ta apaindura ederrez galantuko balitz. Añ LoraS 112.v. tbn. Izt D III. Alegeratu da patin tristea baña, / illargiaz beragaz dalako galantu. AB AmaE 393. Loretan dodaz gura lakoxe bizitokiak, / aize bigunak deustez erara ondo zabaltzen, / ta eguzkiak tintaz edertu, intzak galantzen. Ib. 376.

    2. (Lh). Galantear. “Faire la cour à une femme” Lh.
    Luis gaztetxo jaun ori / biolina joten, / Martinatxo andrea / galantutzeatzen. (AN-larr). A CPV 603.

    3. (V-m). Engordar.

    Sinonimoak

    ad. zah. [edertu]: edertu, ederreztatu g.e., politu g.e. (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. embellecer(se), engalanar(se), acicalar(se); ataviar(se)
    fr embellir, s’embellir
    en beautify, embellish
    port embelezar,

    Testuinguruan

    Bazekik bere burua txukunkiro edertzen, apaintzen, galantzen. (Hiztegi Batua)

    galantu

     
  • Maite 9:58 pm on 2020/05/10 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gehienbat 

    adb. Batez ere, batik bat; parterik handienean. Batzuk urduri, gazteak gehienbat. Liburuaren Euskal zatiak gehienbat errazak eta egokiak dira. Idazlan berriak arinak dira gehienbat. Gure artean gehienbat erabiltzen diren gaiak. Estatuaren eskuetan gelditu zitzaigun gehienbat irakaskuntza. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gehienbat. 1. (V-gip ap. Elexp Berg ). Sobre todo, ante todo; generalmente; en su mayoría. ” Geixenbat […], más que nada, principalmente. Amandria ikustiarren juan zan geixenbat ” Elexp Berg. v. GEHIENIK. Tr. Documentado en textos meridionales del s. XX. En DFrec hay 56 ejs. de gehienbat y 5 de gehinbat . Zu an izango ziñalakoan etorri zala geienbat. Ag Kr 191 (v. tbn. 136). Eguzkian bertan ikusten zituan, geienbat, egunaren orduak. Ag G 4. Orretxek geienbat erantzupen au egiñarazten dit. Ldi IL 114. Itxuskeri oiek nundik datoz? […] mendiak larrututa egotetik geien bat. Munita 21. Talde bi egin zituen, geienbat […], neutralak guztiz gitxi izanik. Erkiag Arran 140. Geien bat pe emen euskeraz irakurtzeko oitura zabaltzearren egin dot onela. SM Zirik 7. Nikanor-en itzak, orraitio, ez ziran izaten geienbat ugari. Erkiag BatB 20. Otzaldietan, geienbat bildutakoaz gozatu oi dira nekazariek. Ibiñ Virgil 76. Eztabaidea geienbat Luzianok eta onek izan eben. Etxabu Kontu 36. Olioa, jaboia, lejia, anilla, oiek ziran geien-bat orduko enkarguak. JAzpiroz 130. Batzuek urduri, gazteak gehienbat. MIH 144. Euskal zatiak gehienbat errazak eta egokiak dira. MEIG III 48. v. tbn. SMitx Aranz 65. Etxde JJ 99. Zait Plat 113. MAtx Gazt 26. Onaind in Gazt MusIx 145. Berron Kijote 31. AZink 167. Gerrika 239. Casi totalmente. Zauria osatu yakan geienbat Nikanor-eri. Erkiag BatB 103. 2. Como mucho. Geienbat ez genduzan egin berreun metro, or agertzen dira sei txori baltz. Gerrika 77.

    Sinonimoak

    adond. [batez ere]: batez ere, batik bat, beregainki, bereziki, buruenik, espezialki, guztiz ere, nagusiki, guztiz Ipar., bereberki Zub., sustut Zub./Am., berezikiro zah., handizki Ipar. g.e., partikularki Ipar. g.e., printzipalki Ipar. zah. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    • es adb. sobre todo, mayormente, mayoritariamente, principalmente, preferentemente
    • en adb. above all, especially, particularly
    • fr adb. surtout, notamment, particulièrement
    • port adb. praticamente, principalmente, essencialmente

    Testuinguruan

    Charlie aritu zen berriketan gehienbat. [Peaceful soldadua, Michael Morpurgo / Mirentxu Larrañaga (Alberdania, 2006)]

    Jordan bere esperientzia pertsonalean oinarritzen da gehienbat, kronika eratzeko. [Asisko Frantzizko, Asisko Klara, / Askoren artean (Arantzazu, 2002)]

    Maule gustuko dut, udan gehienbat. Elhuyar hiztegia

     
  • Maite 9:47 pm on 2020/05/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    grina 

    grina 1. iz. B 1 iz. Arimaren joera bizia, gogoa asaldatzen duena. Ik. lera2. Borrokarako grinak eragina. Neure burua edertzeko grinari amore eman gabe. Emakumeenganako grina. Elizarako grina handia duelako. Sorterriaganako grina epeldu. Grina gaizto edo txarrak menderatzen. Grinak eskatzen ziona egiten. Maitasuna arima barruan agertzen den gertakaria edo grina da. Haragikeriako grinak itsutua. 2 iz. Ipar. Arta, ardura; kezka. Laxoki, batere grinarik gabe bizi direnak. Bakerik gabe, barnea grinaz betea. Emaztea har dezana handitarik, ez date etxean grina gabetarik (esr. zah.).

    grinan (egon, bizi eta kideko aditzekin). Ipar. Arduratua, kezkatua. Geroztik hona grinan bizi naiz.

    grina 2. iz. Bizk. Zurda. Ik. kima2. (Hiztegi batua)

    Sinonimoak

    grina iz. (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    [arima-joera bizia]: apeta, irrika, irrits, tirria, hisia Ipar., lehia Ipar., afan Heg., lera Bizk., irrikizio Gip., asper Zub., irrikatasun g.e., pasio g.e., joran Bizk. jas., espa Heg. g.e., gutar Bizk. g.e., uzi Bizk. g.e.    

    [kezka]: Ipar.ardura, kezka, kezkabide, arrangura Ipar., kexamendu Ipar., kardaba Gip., kezkura g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) iz. (Ipar.) cuidado; inquietud, preocupación (2) iz. pasión, ansia; inclinación, propensión, afición
    • fr (1) iz. (Ipar.) souci, inquiétude, préoccupation, empressement (2) iz. passion, ferveur
    • en (1) iz. [arta, ardura] care; concern, worry (2) iz. longing, yearning; passion
    • port (1) iz. (Ipar.) inquietação, preocupação (2) iz. paixão, desejo; inclinação, propensão

    Testuinguruan

    Barnea grinaz betea dut. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:21 pm on 2020/04/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gibelalde 

    iz. Atzealdea. Etxearen gibelaldean. Gibelaldea larrutuz herrestan. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    (B, L, BN, S; Añ, Dv, H, VocB , A). Ref.: Lh; A EY III 407; Izeta BHizt .
    Parte trasera; espalda; trasero. “Espalda” Mg Nom 66. “(Parte) posterior” Añ. “Croupe” Foix. ” Gibelaldea milikatzea aski, kurri abiatzeko (L)” A EY III 407 (acertijo del sello de correos). ” Zer duzu gibelaldean? Etxearen gibelalde hortan dago ” Izeta BHizt.
    Okhasinoa kopetan […] illetsu da, eta xerlotsu, baiña garhaitean, garzetan, gibel aldean, motz, soil, garbal, karsoil eta ille gabe. Ax 153 (V 101). Nihori potegin behar duenak gibelaldean, eztu irabazirik luzatzean. O Pr 700. Zaragollen gibel aldia oihal hobez egin dezen. Etch 303 (versión Lrq). Abereen azpiak izan behar du galtzadatua, ixuri guti batekin gibel-aldera. Dv Lab 217. Itsasoaren indarrak ordean urratzen zuten gibelaldea. “Puppis vero solvebatur” . Dv Act 27, 41. Elkharri gibel aldea erakusten. Elzb PAd 53. Gibel-aldetik zion / sendi usteldura. Zby RIEV 1908, 764. Hemen jauzi, hanxet gibelaldev. tbn. ES 113. Bordel 78. ChantP 308. Jnn SBi 115. StPierre 28. Ox 31. Barb Leg 137. TAg Uzt 153. Etxde JJ 173. Ardoy SFran 183. GIBELALDERAKO. “Qui se dirige vers le derrière” Dv. GIBELALDETIKAKO. “Qui vient du derrière” Dv.

    Sinonimoak

    iz. Ipar. [atzealdea]: atzealde, gibelondo Ipar. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es  iz. (Ipar.) parte de atrás, parte posterior
    • en  iz. (the) rear, (the) back
    • fr iz. partie arrière, partie postérieure
    • port iz. a parte de trás, parte posterior

    Testuinguruan

    Nik gibelaldean jokatzen nuen, defentsaren erdian.

     
  • Maite 8:34 pm on 2020/04/24 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ganorabako 

    adj./iz. Bizk. Ganoragabea. Ganorabako berba gangarrak. Ganorabakoen etxean, goizeko salda arratsean. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    (V), ganoragabeko, ganorabagako, ganorabageko, ganorebaako (V-gip), ganorabareko (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (gánore baakua); Etxba Eib; Elexp Berg (ganorabako, ganorabareko).
    (Ref. a personas) sin sustancia, botarate, torpe; (ref. a cosas) sin fundamento, insustancial. “Persona desmañada, torpe para el trabajo” A. ” Gizajua, ganorabakua izan zan beti ” Etxba Eib. “Sin sustancia, persona sin nervio, insustancial. Zelan izan leike personia hain ganorabakua ” Elexp Berg. Cf. LexBi ganorabaco. v. ganoragabe.

    *Eta zer, etxeak badira ain ganora bakoak non alkar ta erabatera lo egin bear izaten dabe? Añ LoraS 161. Euren ganora bagako berba gangarrak […] adierazoten deutse gustijai ardaoz aserik dagozana. Astar II 123. Itaune zalea dalako, / berbetan izan arren ganora bagako. AB AmaE 327. Barritxukeria ganorabagakoan iardun badeutzut bere. Ag Ioan 211. Nun egoaz Martin umeari zugatzera igoten galarazo barik, ganorabakuori? Echta Jos 33. Abelaztia biar litxaken baño erkiñago ta ganorabakuago aurkitzen da. ForuAB 101. Ganora gabeko aitzakiak esanaz. Garit Usand 62. Ganora bakoen etxean goizeko saldea arratsean. (V-gip) A EY III 131. Au benetan ganora gabekua! (V-gip) Etenak egin zituen barreka ikusleak, ain ganorabako talde aren zirriparra ta joan-etorriak ikusita.Erkiag Arran 44. Alako gizon ganorabakoari zer txarrik jazo ez gero? Bilbao IpuiB 168. Olarratz jaunari ganorabako zeren bat egin deutsazu. Erkiag BatB 66.
    v. tbn. Azc PB 244. A BGuzur 147. Ag Kr 173. Etxde JJ 40. Osk Kurl 41. Ganoragabeko: Ag G 141. Ganora bagako: Itz Azald 79. Ganorabageko: Ag Kr 60. En DFrec hay 2 ejs., vizcaínos, de ganorabako.

    *Artu oi dirian ganora eta burubagako osagei edo medizinakgaitik.Astar II 39. Epel, motel, ganora ta erakarde bagekoa. Ag Kr 49. Ganora ta ardura bako alper zar bat zala. Bilbao IpuiB 145.

    Sinonimoak

    iz. [ganorabako]: arduragabe, ganoragabe, baldar, gangar, dorpe, trakets, trauskil. Ant. argi, trebe (Adorez sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es izlag. (batez ere B) (lgart.) insustancial, negligente, sin fundamento
    • fr izlag. maladroit, -e, lourd, -e
    • en izlag. (lgart.) superficial, shallow, feckless, ineffectual, irresponsible
    • port iz. inútil, negligente, sem fundamento

    Testuinguruan

    Ganorabakoen etxean, goizeko salda arratsean. Esaera zaharra. (Hiztegi batua)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel