ad. zuzitu, zuzi/zuzitu, zuzitzen ||du ad. Batez ereBizk. Birrindu, suntsitu. Txalupa lehorrera jaso behar dugu, olatuek haitzetan zuzitu ez dezaten.(Hiztegi Batua)
(V-gip ap. Etxbu Ond ). Golpear (a personas), apalear. ” Zuzitxu, dar paliza” Etxabu Ond 117. Zuzituteko zeure / arerio txarrak. Azc PB 27. Bata io ta bestea zuzitu, orkoa zematu ta angoa ill. Ag AL 133. Ustasunak doniak zainduko dauz; eta malmuztasunak dongiak suzittuko dauz. (1897). AG 1510. Zuzittuko eban [Josetxok gizon andia] . Echta Jos 244. Arabar mandazañari, makilka zuzitu ta gero, onenbeste diru kendu ziotela. Ag G 64. Lau eguneko jan-edana eskuratuko yuat edozelan be, ta gero zuzitu (desegin) nagijela gura bayoek. Kk Ab I 24. Arbillan lotu, zuzitu dautse / zigorkadakaz bizkarra. Enb 100. Neskatx atzapar-kako ta asmakaria suzituz. ‘Hacer perecer’ . Zait Sof 91. Nire ugazaba adoretsuak zuzituko al au! Larrak EG 1959 (3-6), 215.
ZUZI-ZUZI EGIN. Despedazar. “Súsi-súsi eindda, hecho pedacitos” Iz ArOñ. Ni ez naiz Manuelekin ezkonduko, ezta zuzi zuzi, zati zati, birrin birrin egiten banaute ere. Ag G 279.
iz. Abereen lepotik zintzilika jartzen den kanpai modukoa. Ik. dunba;joare. Idi zintzarri handi bat jotzen du. Zintzarri hotsa. Zintzarri durundi ederra. Zintzarri-egile naiz. Honelako ezkonduak mendira bota behar lirateke zintzarri handi banarekin.Zintzarri mihigabea holtzean higa (esr. zah.). (Hiztegi Batua)
Orotariko Euskal Hiztegian
zintzarri. Tr. Documentado al Sur desde principios del s. XIX y al Norte sólo en textos y autores suletinos (Sauguis, Oihenart, ChantP (v. infra ZINTZARRI EGILE),SGrat y GAlm ). La forma general es zintzarri. Hay txintxarri en textos guipuzcoanos y, junto a zintzarri, en Iztueta, Alzaga, Mujica y Orixe; zinzerri en D. Agirre; tzintzarri en los textos suletinos de SGrat y GAlm; tzintzerri en los salacencos ZMoso y Garralda; txintxerri en Aguirre de Asteasu (tbn. zinzerri ), Uriarte y Mendigacha; txintxirri en un texto recogido por Bonaparte; txitxerri en Illarramendi, y tzintzar en un ej. de RIEV.
2. (Pl.). Campanillas, fama. Cf. A, que cita el ej. de Izt C 412: “Esta acepción de zinzarri ‘campanillas, fama’, parece tomada del español” A. Beatu beza emen gure aita frailea bere txintxarri guziakin eta liburugillearen izen andiagaz agertzen dala sumulista txit urri bat. “Con todas sus campanillas” . Izt Carta a JJMg 25s. Denpora berean Napoleonen soldadu zinzarri andiakikoak Gipuzkoako mugapean ikusi izan ziran. Izt C 412. Donostiako saldu-erosia goienengo gailurrera igoa arkitzen zan denpora txintxarri andiakiko artan. Ib. 178.
3.Campanilla de la garganta. Mutill, eztarriko zintzarriya mostuko diat. Sor AuOst 72.
4. ” Tzintzarri (Sc), […] estúpido” A.
5. zinzerri (G-nav, AN ap. A). “Flor del maÃz. Maiatzaren zinzerri, la flor (el cencerro) del maÃz” A.
6. Hablador. Mutiko-neskatillak berri-jarioak, itzontziak eta txintxarriak diralako, aiton-illoba artean eten gabeko itziturria geratzen [por gertatzen?] da. Ayerb EEs 1914, 238.
7. Aldaba. Ateko zintzarria! Alz Ram 114.
8. Borla. Urrena or eman dit gorroa. Ura ere falanjistena, bere borla edo txintxarri eta guzi. Alkain 118.
zilibokatu, ziliboka/zilibokatu, zilibokatzen || du ad. Engainatu, atzipetu, iruzur egin. Egin zituzten eginahalak elkar zuritzen eta zilibokatzen; biek galanki eskatu eta labur eskaini zuten, bakoitzak bereari gogor eutsiaz. (Hiztegi Batua)
adj. g.g.er. Zaletasuna sortzen duena. Zerk eman zion ur hari gozotasun, eztitasun zalegarri hura?(Hiztegi Batua)
Orotariko Euskal Hiztegian
zalegarri. 1. (V-arr ap. A ; Lar, Añ, Dv, H). (Adj.) Apetecible, apetitoso, agradable. “Apetecible” , “llamativo” Lar y Añ. “Apetitoso manjar” Lar. “Apreciable” A. Itxi jan baga gauza zalegarriren bat, edo laburtu afaria. Añ LoraS 58. Gustuzko zalegarriak irudi arren guri geure egite deboziñozkoak. Ib. 78. Eta, zek eman eutsan ur ari gozotasun, eztitasun zalegarri a? Añ GGero 327. Ze gozoa, ze zalegarria, ze eztitsua, ze atseginez betea dan gure Jangoiko maitea. Ib. 326. Hango belharra iduritu zitzaion zalegarri. Gy 37. Alperrik zuk ere billatuko dozu talo-esne guri-guria baño gauza saboretsu eta zalegarriagorik. AB Dic 97 (ap. DRA). Jangai zalagarrija [sic, seguramente errata] ixatiagattik. AG 455. Iñoiz ikusi eztabenentzat, edurrez oso estalduriko erri bat ikusgarririk zalegarriena da. A Txirrist 30. Etxe-usoakin ar-emetzen danean, onen umeak, oso zalegarri izaten zaizkiotek uso zaleari. MItziar Txoriak 57. “Propre à donner envie” Dv. Ikhusi izan ditut nik asko menaiu; / ez zait zalegarri xoil bat iduritu. “Aucuns d’eux ne me tentent” . Gy 203.
2. (H, A). (Sust.). Excitante, cosa que invita a. ” Gatza ematen ohi diote abereen zalegarritzat ” H. “Excitante, aperitivo” A. Arimaletan sortzen dian zalegarria khoietara edo beharretara gilikatzen dütiana. Egiat 206. Zelan gosea dan janari guztien salsea, janbidea, gisua: neke guztien konsolagarria, zalegarria, atsegin emollea ta arintzallea da nekeari datorkan saria ta pagua. Añ GGero 317.
adj. Askotan eta ozen zaunka egiten duena. Hezurretan zegoen txakur zaunkari bat atera zitzaion. Txakur zaunkariak hozkarik ez (esr. zah.).(Hiztegi Batua)
Orotariko Euskal Hiztegian
zaunkari. (V; H, Zam Voc), jaunkari, saingari (AN, L, BN, S; Dv, H), sangalari (Urt IV 120), sangari (H), saunkalari (V; -aari V-gip), zaingari (G, AN, L), zainkari (H), zangari (Lar, Añ (G), H), zankari (H), zaukari (H), zaukalari (G, AN), zaungari, zaunkalari (V). Ref.: A (saunkalari, zaingari, zaukalari, saingari); A Morf 87 y 95; Lh (saingari); Iz ArOñ (sáunka); Etxba Eib (zaunkalarixa). Ladrador. “(Perro) ladrador, nunca buen mordedor, txakur zangaria, gitxitan ozkaria ” Lar. ” Sáunkalaarixa, el ladrador” Iz ArOñ. . Bere zakur sangaria. Mb OtGai III 283. Adierazotzeko zaukaria dala [zakurra] . Mg PAb 175. Uso kurrunkari eta xakhur sangariak. Hb Egia 154. Kozkalari txarra da / zakur zangariya. EusJok II 129. Begira zakur saunkaritik. Or Mi 78. Xakhur saingaria ez da ausikilaria. Zerb GH 1936, 120. Txakur gazte zaungari ta jauzkaria. TAg Uzt 222. Zakur zaunkari ta jauzkariari. Ib. 14. Ezurretan zegon zakur zaunkalari bat atera zitzaion. JAIraz Bizia 82. Anubis saunkaria. Or Aitork 186. Azeriaren jokaera atsegiñako yakan, txakur zaunkalariarena baiño. Erkiag BatB 20. Txakur zaunkalaria ezta aginkaria. EgutAr 17-11-1962 (ap. DRA). Gerruntza bidutzi zaunkariz inguratuta. “Candida succintam latrantibus inguina monstris” . Ibiñ Virgil 49. Txakur jaunkariak, ozkarik ez. (G-nav). Inza NaEsZarr 183. Artzai makildun bat eta zakur zaunkari bat naikoak dira. Agur 28-7-1973 (ap. DRA). Zakur saingariak ausiki guti. EZBB II 137. (Uso predicativo). Atea dizut kirrinkari / eta zakurra zaunkari. Or Eus 27. (Uso sust.).Perro. Laguntzat dituztela / eiza-zaukariak. (perros de caza) Mg in VMg 111.
Sinonimoak:
izond. [zaunka egiten duena]: maukari (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):
esizond. ladrador, -a frizond. qui aboie portizond. ladrador(a)
Testuinguruan
Txakur zaunkariak hozkarik ez (esr. zah.). (Hiztegi Batua)
Reply