Tagged: H Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:51 pm on 2021/01/07 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotzil 

    1 adj. Epela baino zerbait hotzagoa. Ik. hotzepel. Hotzila dago esnea. Hori beroa?; ezta hotzila ere. 2 adj. Epela, kartsua ez dena. Ene fede hotzila pizteko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hotzil. (G-goi-to, AN-gip-5vill; H). Ref.: A (otzil); BU Arano (otzilla); Gte Erd 153. Templado. (En G-azp, al menos, más frío que epel). “Ur hotz-hila, eau tiède” H (s.v. hila). “Templar la temperatura. Eguraldi otzilla, tiempo templado. Ur au otzilla dago, esta agua está templada” A. “Otzilla, entre frío y templado” Garate Cont RIEV 1934, 58. “Otzilla, algo templado. Sólo se usa en líquidos, no con el tiempo atmosférico” BU Arano. “Ur otz ilda ekarri (G-goi), otzilla ekarri (G-azp)” Gte Erd 153. (Fig.) Biztu egizu arren, Jauna, nire fede otz ill au. Añ EL1 233. (Uso pred.). “Hotz-hil edan, boire tiède” Lh.

    Sinonimoak: izond.

    [hotzepel]: hotzepel, epel, hotzautsi, zerbel, zerrepel g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  (1) izond. templado, -a, tibio, -a (2) izond. (hed.) casi frío, tibio, -a
    fr tiède
    en warm, lukewarm, tepid
    port morno(a), moderado(a)

    Testuinguruan

    Hotzila dago esnea. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:42 pm on 2020/12/29 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hista 

    iz. Iseka. Izan ziren han histak eta irriak. || hista(k) egin (-en atzizkiaren eskuinean). Isekaz imitatu. Ik. ihakindatu. Charlyk gibelera zuzendutako ukabilkada baten hista eginez agurtu ninduen, boxeolari plantan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 hista. 1. (H, A), isti (AN ap. A Apend ). Burla, escarnio. An da orien hista, an da orien irria. Mb OtGai I 250. Parre ta ista egiten zienak. Mg CC 209. Ista ta farra egiten. VMg 68. Ixan ziran an istak eta irristak. Otx 183. Aztien irriak eta istak. Or QA 58. Iseka ta ista onik egiten du Platonek aren lepotik. Zait Plat 118. 2. “Obstination, entêtement, ou se mêle quelque ressentiment” H (que cita el ej. de EZ, que quizá se trate de errata por hisia). Hista eta sepa gaixtotako izatu naiz. EZ Eliç 159. HISTAK EGIN (ixtak AN-5vill, istiak AN-ulz). “Istiak egin, […] erderaz remedar” Inza NaEsZarr 1931. “Bertzearen ixtak egiten ari da (AN-5vill) [= ‘está imitando’]” Gte Erd 165. HISTAZ. Burlándose. Histaz ta irriz dagozka. Mb IArg I 163. Koroa gogor bat ifini zioen bere buruan, istaz ta burlaz. Ub 88. HISTAZKO. Burlesco, de burla.
    Histazko errege farragarri bati bezala. Mb IArg I 152.

    2 hista. Brillo. Jainko izan nahi, eta gizon izanki, hedatu duzu Jainkoaren hista! (Interpr?). SoEg EG 1958, 167. Daphnik, ista-iario, oitugabeko ikuskizun bat miresten du Olinpuko ate-subilletik. “Candidus” . Ibiñ Virgil 46.

    Sinonimoak: iz.

    [iseka]: iseka, ihakin Ipar., nausa Ipar., trufa Ipar., burla beh., iskirio g.e., trufakeria g.e., burlakeria zah., ihakintza Ipar. g.e., musika Ipar. g.e., eskarnio Ipar. zah., purrust (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. burla
    fr iz. moquerie, plaisanterie
    en iz. mockery, taunt
    port iz. chacota ƒ, zombaria

    Testuinguruan

    Bozaren idorrean ezagun du gaizki hartu duela bere hitzen hista egitea. [Lasto sua, Aingeru Epaltza (Alberdania, 2005)]

     
  • Maite 10:17 pm on 2020/12/10 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hazkurri 

    iz. Janaria, elikadura. Gorputzari emanaz behar duen hazkurria. Arimaren hazkurria. Ongarria da lurraren hazkurria. Egiaren hazkurria. Jakintzaz gorago, behar du gizonak beste hazkurririk. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hazkurri. 1. (BN, S; O-SPArch VocGr VocBN vEysDvH), hazkurru (BN-baig, S; GèzeDv (S)), hazkurre (DvA). Ref.: A (hazkurre, hazkurri, hazkurru) Lh Lrq EAEL 129 Satr VocP . Alimento, sustento, comida (sdos. prop. y fig.). “Nourriture” O-SP, VocBN, Gèze. “Aliment, nourriture” H. “Aliment, nourriture. Ce mot est connu, mais très peu usité: on dit d’ordinaire jatekua, l’aliment, la nourriture” Lrq. v. hazgarri. Tr. Documentado, desde Leiçarraga, en textos septentrionales (sobre todo bajo-navarros y suletinos). En el s. XX tbn. lo emplean algunos autores meridionales. En DFrec hay 2 ejs., septentrionales.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [janaria]: bizigai, bizigarri, elikadura, elikapen, elikatze, hazgarri, jaki, jan, janari, jangai, jangarri, jateko, mantenu, alha Ipar., bizigailu Ipar., bizitzeko Ipar., entretenimendu Ipar., neurrimendu Ipar., jaten Gip., alimentu Heg. beh., bianda Ipar. zah., hazkuntza Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. alimento, comida, sustento
    fr iz. aliment, nourriture
    en iz. nourishment, sustenance
    port iz. alimento, comida, sustento

    Testuinguruan

    Zinez atsegina eta gomendagarria da, edozein euskaldunentzat jakingarri interesgarriz eta hazkurri bizigarriz betea, Kanaldudeko webgunean ikusgai dagoen euskarari buruzko solasaldia, Ainize Madariaga BERRIA egunkariko kazetaria (Komunitatea hats-bahiturik. Hiztunaren trauma: diagnosia eta paliatiboak liburuaren egilea), Josu Martinez zinemagilea (Anti filmaren egilea) eta Juan Carlos Etxegoien Xamar irakasle eta saiakeragilea (Euskara jendea liburuaren egilea) batuz egina, galdera egile eta gidari Xan Idiart dutela. [Traumaren eta jaiaren artean, Juan Luis Zabala (berria.eus, 2020-12-10)]

     
  • Maite 11:50 pm on 2020/12/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    herbalkeria 

    iz. g.er. Ahulkeria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    herbalkeria. (Dv, A), herbailkeria. Debilidad. “Acte de faiblesse” Dv.
    Beraz garbitasunak altxatzen gaitu mundu huntako herbailkeriez gorago. Etcheb Zeruari 77 (ap. DRA). Baina gizagajoa oso makal dago, herbalkeriak joa. Arti MaldanB 213.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [ahulkeria]: ahulkeria, ahultasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. debilidad, acto de flaqueza
    fr iz. lâcheté, couardise
    en iz. weakness; feebleness; faintness; debility
    port z. debilidade

    Testuinguruan

    Herbalkeriak ez dio oinez ibiltzen uzten. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/10/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harbide 

    iz. Harrizko bidea; bereziki, harri landuz eginiko bidea, bide lauzatua. Ik. galtzada. Arabatik zetorren harbide zaharra. Erromatarren harbideak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 harbide. (V), harribide (BeraLzM), arpide. Ref.: A Apend; Etxba Eib.
    Calzada, camino de piedra; carretera. “Calzada” A Apend. “Calzada. Pasadera, hilera de piedras que sirven para atravesar una corriente de agua” BeraLzM. “Arpide, camino de piedra y de narrias” Garate 2.ª Cont RIEV 1933, 95. “Calzada, camino empedrado. Bide txingor onek, arbide batera joten dau” Etxba Eib. Azkue le da tbn. el sentido de “camino de narrias (B)” interpretándolo como “contr. de arba-bide”.
    Oni natzaio lotuko; / arbide au dugu Kristo. / Ortatik oin bat baztar orduko / sumatzen du ots motela, / –arbide orren ertzetan daude / bi amildegi berela–. “A los dos lados de esa calzada” . Or BM 60. Arantzazura erromes / guruzpide dan arbidez, / aldapan-gora promesadunak / –sokaz, gurutzez ta katez…–. SMitx Aranz 128. Arkaitzak autsi, irauli, jarri… / berebiziko lanean. / E’tzan nekerik barkatu bear / askatasun-arbidean! Ib. 69s. Arantzazura arribideak / zabala bear, zabala. / Txiro ta aberats, goiko ta beko, / kabi ditzan eldu-ala. Ib. 76. Arabati etorren arribide edo galtzada zarra. Akes Ipiñ 11. Gaurko arribideak edo . calzadas romanas ez dira erromatarrak. EgutAr 6-4-1960 (ap. DRA). Arbidean abarketak busti yakaz, ta guztiz bizarturik daukaz. Erkiag BatB 115. Lekeitioko arri-bidean edo kamioan, alkarri elduz joan giñan gau illunean eta zugaitz-pean. AZink 61. Arribidea betean zijoan jendea igesi. Ib. 79.

    2 harbide. 1. (BN, S ap. A ← VocBN ; Dv) “Endroit où l’on peut prendre des choses qui peuvent s’y trouver” VocBN. “Lieu où l’on a les choses à la portée de la main” Dv. “Mango, lado por donde se pueden tomar y alcanzar las cosas” A. Cf. harpide. Ebanjeli guzian arkitzen duguna da Espiritu Santu beraren ar-bide, Jesusen parabolaz ta itzalez agerzen digun bat. Mb IArg I 371 (¿errata por sarbide?; cf. ib. 371 y 372 sarbide y sar-bide respectivamente). 2. Billete. Bera geroxeago joango zala, guri trenerako emateko arbidea edo boletoa. Zubill 115. HARBIDEAN ( (L-ain, S ap. A)). “Harbidean (S): a) al alcance de la mano, […]; b) en propia jurisdicción, […]. Harbidean dauzka sagarrak (L-ain), […] las manzanas tiene al alcance de la mano” A. v. irispide.

    Sinonimoak: iz.

    [galtzada]: arruta, bide, estrata, galtzada, ibilbide, kurtso, kamio Heg., kamino Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. calzada, camino de piedra
    fr iz. chaussée
    en iz. road
    port iz. pista

    Testuinguruan

    Atezainak langa altxatu eta sartu gara aparkalekura, jardina ederra da eta harbide bat dago aldapan gora eraikin nagusiraino. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (Elkar, 2001)]

     
  • Maite 10:24 pm on 2020/08/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    halabeharrezko 

    adj. Halabeharrez gertatzen dena, ezin saihestuzkoa. Azken ahapaldiak halabeharrezko bihotz ikara sortzen digu (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    HALABEHARREZKO.

    a) Que casualmente viene a cuento, que casualmente es apropiado.
    Egun batez […], ikasleak aintzin neduzkala, etorrita oles egin zidan […]. Ikaskizuna alabearrezko zan. Ua argitaratzean, alderakizun egoki bat zitzaidan burura, zirku-iokutik artua […]. Ark […] arengatik esan nula uste. “Et forte lectio in manibus erat”. Or Aitork 137.
    b) Inevitable. Azkeneko aapaldiak (16gna), Oratiren azkenarekin bat datorrela, alabearrezko biotz-ikara sartzen digu “ai” ta “ene aberri kutun” oietaz bakarrik apur bat biguntzen dalarik. Gazt MusIx 67. Ñabarduren mugarriak, desiragarri bezain halabeharrezkoak, arau batzuen barnean hesitu beharko dira. In MEIG VI 41.

    Sinonimoak: izlag.

    [ezinbestekoa]: baitezpadako, behar, beharrezko, ezinbesteko, ezinbestezko, nahitaezko, noraezeko, premiazko, presakako, presako, presazko, urgente, derrigorrezko Heg., beharreko Bizk., behartsu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izlag. fatal, inevitable, indefectible, que es obra del destino; casual, accidental; forzoso, -a, imprescindible
    fr izlag. fatal, -e ; inévitable, fortuit, -e
    en  izlag. inevitable, unavoidable
    port izlag. inevitável; compulsório, imprescindível

    Testuinguruan

    Zereginek eta gizonek nekea sortzen didate nire bakardade halabeharrezkoan; zuk ondo dakizunez, handinahia hitz hutsala izan da beti niretzat, Barbonek ni espetxeratzeko zoriona izan nuenez geroztik; beraz, arimaren sentipena ez den guztia barregarria iruditzen zait zugandik urrun oinazetuta naukan malenkoniak jota. [Parmako kartusia, Stendhal / Jon Muñoz (Elkar/Alberdania, 2007)]

     
  • Maite 11:31 pm on 2020/07/10 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haurride 

    1 iz. Senidea. Zenbat haurride zarete? Zortzi haurrideetako lehena. Haurrideak eta ahaide guztiak. Haurride osoa (Ik. haurriderdi). Haurride biren alor artean ongi dago zedarria (esr. zah.). 2 iz. (Hedaduraz). Gizon guztiak haurride garela. Ene haurride euskaldunak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [anai-arrebetako bakoitza]: senide, tarteko    

    [ahaidea]: ahaide, askazi, familiarteko, senitarteko, senide Bizk., bernaje g.e., hurko Ipar. g.e., egoki Ipar. zah. pl.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [odolekoa] hermano, -a (2) iz. (hed.) hermano, -a; semejante
    fr iz. frère ou sœur
    en  iz. sibling
    port (1) iz. [odolekoa] irmão, -ã (2) iz. (hed.) irmão, -ã; semelhante

    Testuinguruan

    Familian lau haurride ziren. [New Yorkeko kronika beltza, Gotzon Garate (Elkar, 2004)]

     
  • Maite 10:42 pm on 2020/06/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harroki 

    adb. Harrotasunez; harrokeriaz. Ikus, bestela, edonon, Nafarroako kateak, harroki erakutsiak. Harroki hitz eginez (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 harroki. 1. (SP (que cita a EZ)). Caverna. Egotekotz bethiere harroki lurpekoan / Aingeruen desiratu batzarretik kanpoan. EZ Man I 131 (cf. ib. 95 leze lurpekoan). 2. (O-SP→SP, Dv, A). “Monceau de pierres” O-SP 229 y SP. 3. (HeH Voc→Dv, A, H). Roca. “Harrokia, harroka, harbotxia, aitza, arkhaitza ” HeH Voc. Harrokian eragina zuen hobi batean ezarri zuen, zeintan ezpaitzen oraino nehor izan ehortzirik. HeH Lc 23, 53 (Lç arroka batetan, He zein baitzen arroka zilhaturik egina, TB harrokan, Dv harrian, Brunet aitz batean).

    2 harroki. 1. (H (que cita a Ch)). De manera basta, ordinaria, pobre. Cf. harro (3). Bakhartasunean daudez, pobreki iaten dute, harroki bestitzen dire [relijioneko presunak] . “Grosse vestiuntur” . Ch I 25, 8 (SP lodiz, Ip larriki). Zenbat dire harroki haziak eta altxatuak izan direnak. “Nourris rustiquement” . He Phil 40. 2. (S, H). Frívolamente, ligeramente. “Librement, sans retenue, avec dévergondage” H. “(Habillé) avec quelque liberté” Lrq. Luziferrek bertze aldetik konbidatzen du gezurrez; […], bizi arroki, lasaiki, nola nai; bizi guapoki. LE Urt 322 (ms. 114v bizi árro). 3. Arrogantemente, orgullosamente, con vanidad. “D’une manière vaniteuse, avec vaine ostentation” H. Yadetsi zien arroki ta funtsez. Or RIEV 1929, 9. Baserriz landa nai aunat ager- / arazi, bazterrik-bazter, / arroki; ezpaitun ezer / lurbiran ederrik i bezain eder! Ldi BB 136. Ikus, bestela, non-nai, etxe-aitziñetan naiz pillota-tokietan; ikus Naparroako kateak, arroki erakutsiak. Ldi IL 48. Larru meezko yatorri-agiria erakusten baño arrokiago, or goazkizu esaten itzez laburtxoak gerala, baña… egitez, ordea? Ib. 104. Sedaz yantzirik zabiltz; arroki ta arrandiz indiollar lumak daramaizuz. Goen Y 1934, 184. Arroki altxa ta laisterka nere Iaunaren aurka nindoala. Or Aitork 165. (Sartuz, harroki mintzo da Pantxori). To, hor hiza, hi ere buhamia! Larz Iru 114. “Élégamment” Lrq. 4. (Dv→A). “D’une manière leste, gaillardement” Dv. “Alegremente” A. HARRO-HARROKI (Forma con reduplicación intensiva). Muy orgullosamente. Aoa zabalik eukazan inguruko entzulei arro-arroki begiratuaz. Erkiag Arran 143.

    3 harroki. (Lar, Añ, Hb, Dv, H, A). Esponja. “Éponge” Dv (que cita a LE y Lard). “Algunos, después de Larramendi, aplican esta palabra a la esponja” A. v. belaki. Aiék bada isopo bát inguraturik arrókias ozpiñes béteas, paratu zióte agoan berarí. LE Io 19, 29 (Lç sponjia, He belogi, Dv esponja, Ol oragun, Ker, IBk. IBe belaki). Artu zue arrokia bat, ugartu zue ozpinean. (Mt 27, 48). BOEanm 1339. Begira zeudenetatik batek arroki edo esponja ozpiñetan busti zuen, eta makilla luze bati erpiñean ipiñita, aora eman zion. Lard 462.

    4 harroki. (V-gip ap. Etxba Eib ; A). Orgulloso; fanfarrón. “Fanfarrón (FSeg)” A. “Orgulloso. Arrokia dozu, uste barik, gaztetxu ori ” Etxba Eib.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    adond. [harrokiro]: harro, handioski Zub., burgoiki g.e., harrokiro g.e., haidorki Ipar. g.e., hanpuruski Ipar. g.e.harroki

    iz. g.e. [belakia]: belaki, esponja

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. arrogantemente, orgullosamente, con vanidad (2) iz. (Zool.) esponja ➥ 1 belaki
    fr adb. avec vanité, vantardise
    en adb. proudly
    port adb. orgulhosamente

    Testuinguruan

    Kalera jalgi dira, harroki. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:39 pm on 2020/06/24 Permalink | Reply
    Tags: H   

    higuingarri 

    adj. Higuina eragiten duena; gorrotagarria. Ik. nazkagarri; higuin 2. Usain txarreko piztia higuingarriak. Edari higuingarri bat. Higuingarri zait hari musu bat ematea. Bizimodu hau higuingarria da. Etsai higuingarrien mendean. Eskoletatik erlijioa kendu duen lege higuingarria. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [nazkagarria]: hastio, nazkagarri, hastiagarri Ipar., hastial Ipar., higuin Ipar., greugarri Zub., nardagarri Ipar. jas., nakaitz Ipar. g.e., nakaizgarri Ipar. g.e.    

    [gorrotagarria]: gorrotagarri, hastiagarri, hastio, hastial Ipar., nazkante Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  izond. asqueroso, -a, repugnante, que da asco (2) izond. odioso, -a, aborrecible, detestable
    fr izond. répugnant, -e ; dégoûtant, -e ; odieux, -euse ; détestable
    en (1) izond. revolting, disgusting, repulsive (2) izond. detestable, hateful
    port (1)  izond. asqueroso(a), nojento(a), repugnante (2) izond. odioso(a), detestável

    Testuinguruan

    Ahotsa higuingarri egin zitzaion. [New Yorkeko kronika beltza, Gotzon Garate (Elkar, 2004)]

     
  • Maite 10:50 pm on 2020/06/12 Permalink | Reply
    Tags: H   

    kinkin 

    iz. Kinkinean erabiltzen den makila punta-zorrotza (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 kinkin.

    1. Espada. Eregiten dau baita Bernardok ezpatea; / […] eta ain modutan, ze bialtzen deutsa kinkin meea, / zeñek bertantxe itxiko eban erdibiturik. AB AmaE 452s.

    2. “(V-m-gip, Gc), un palo como de medio metro de largo, del cual se sirven los muchachos para jugar con él, metiéndolo repetidas veces en tierra, mientras uno de ellos va a buscar el suyo” A. v. kin. Kinkin dabe Bizkai ta Gipuzkoan izena onetarako bear diran makillak. A EY IV 283.

    KINKINEAN EGIN. “Kinkiñian e(g)in (jostaketa)” (G-azp). || (ibili, jolastu eta antzeko aditzekin) adb. Jokalari bat urrutira jaurti zaion makilaren biladoanbitartean, beste batek berea lur bigunean ahalik eta gehienetan sartzean datzan haur-jolasean arituz. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    KINKINEZ. “Juego de niños que consiste en meter en tierra blanda determinado número de veces cada jugador su palo, mientras uno va a buscar el suyo que se le ha lanzado” A.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. juego del hinque, hinquete, pica, picachón, trencho, puntero. (2) iz. palo con que se juega al hinque.

    Testuinguruan

    Txikitan kinkinean maiz aritzen ginen. #gaurkohitza

     
  • Maite 7:33 pm on 2020/06/10 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hatsalbo 

    adb. Zub. Arnasestuka. Oheburuan belauniko erori zen, hatsalbo, bihotz eriturik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hatsalbo.

    1. (S) (Pred.). Sin aliento, jadeante. “Atsalbo (S-saug), essoufflé” Lh. Hatsalbo nüzü, je suis tout essoufflé” Ib. ” “Essouflé” Lrq.
    Españako hegiala heltu zenian izerdi llapa eta hatsalbo jarri zen hats hartzeko. Béhéty GH 1927, 434. Azkena eman zion bere amorraldi itsu horri, oheburuan belauniko erori zen, hatsalbo, bihotzeriturik. Mde Pr 160. Hi gure bestan erditan / bahiz lasterkaka jiten / Berri gaixto batekin hiz / hatsalbo gü gana heltzen. Casve SGrazi 128.

    2. (S ap. A ; Foix ap. Lh.). (Sust.). ” Hatsalbo (Sc), jadeo” A. Ez dügü, üdari bürüz, beribil ikhustia akabo. Ez eta hanitx hatsalbo deithoratzia. Herr 10-5-1962 (ap. DRA).

    Sinonimoak: adond. Zub.

    [arnasestuka]: albetan, arnasestuka, arnaska, hatsanka Ipar., hats-bahi Ipar., antzarka Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  adb. jadeando, respirando con dificultad, resollando (2) jadeo, resuello
    fr (1) adb. hors d’haleine, haletant, -e ; essoufflé, -ée ; poussif, -ive (2) essoufflement, halètement
    en (1) adb. panting
    port (1) adb. ofegante, respirando com dificuldade, chiado no peito (2) ofegante, chiado

    Testuinguruan

    Oheburuan belauniko erori zen, hatsalbo, bihotz eriturik. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 8:43 pm on 2020/04/25 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hedatu 

    1 du ad. Tolesturik edo bildurik dagoena bere hedadura handienera ekarri. Ik. zabaldu 2. Besoa hedatu. Zangoa aitzina hedatuz. Hegalak hedatu. Arropa eguzkitara hedatu. Beren soinekoak hedatzen zituzten hura zihoan bidean. Belak hedatuz eta bilduz. Orearen gainean azukrea hedatu. Ongarria landetan hedatzen. Gu harrapatzeko arteak hedaturik dauzka. Hor gabiltza elkarren lehian, Iparraldeko haurrideei lagundu beharrean; ederki deritzat, hedatu zaien eskua hartzeko oraindaino gehiegi mugitu ez badira ere. Noren gainera hedatuko ditut ene begiak? Usoak joan, sareak heda (esr. zah.).

    2 du ad. Hedadura handiagoa eman. Bere erreinua Europaraino hedatuz. Munduko eskualde guztietara hedatzeko. Heda iezadazu erran duzun hori. Euskal aditza, hedatu beharrean, murriztuz. || Bere aita hil zutelako berria hedatzeko. Urruti hedatuko du bere izena. Jakintsuek gezur franko hedatzen dute. Egiazko fedea hedatzeko Asiara bidalia.

    3 da ad. Halako hedadura izan. Hegoaldetik Ebro ibairaino hedatzen da. Giza bizitza gutxitan hedatzen da laurogei urtetaraino. Gure artean aski hedatua dagoen ustea. Zabalago hedatuak dauden hitzak.

    4 da ad. Luzatu. Ez zaitez gehiegi heda azalpenetan.

    5 (Partizipio burutua izenondo gisa). Hedadura handikoa. Lur eremu hedatuak eskuperatuz. Espiriturik ederrenaz, zorrotzenaz eta hedatuenaz dohatua. Gogo onez aitortzen dut haren jakitate hedatua. Estekak

    (Hiztegi batua)

    Sinonimoak (UZEI sinonimoen hiztegia)

    hedatu ad.

    [zabaldu]: aldebanatu, banakatu, banatu, barreiatu, orokortu, sakabanatu, zabaldu, banandu Bizk., berduratu L-BN, jeneralizatu beh., publikatu zah., hegabanatu Bizk. g.e.  

    [hedadura handiagoa eman]: zabaldu

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) da/du ad. extender(se), desplegar(se); [arropa] tender (2) du ad. propagar, difundir (3) du ad. (Ipar.) explicar (4) da ad. [halako hedadura izan] extenderse, llegar hasta, tener tal alcance (5) da ad. alargarse, extenderse (6) da ad. (Ipar.) llegar (7) da ad. (Fis.) [gasak] expandirse (8) da ad. (Fis.) [uhinak] propagarse
    • fr (1) da/du ad. déplier, déployer, hisser, déferler, tendre ; (s’)étendre, (s’)élargir (2) du ad. (se) propager, (se) diffuser (3) da ad. [halako hedadura izan] aller jusqu’à, (s’)étendre (4) da ad. [denboran] s’élargir, (se) prolonger
    • en (1) da/du ad. [hegalak] to spread; [arropa] to hang out; [bilduta dagoena] to unfurl, to unfold (2) da/du ad. to spread, to disseminate, to diffuse (3) da/du ad. to spread, to expand (4) da ad. to stretch, to extend
    • port (1) da/du ad. estender (ser), desdobrar (ser); [roupas] pendurar (2) du ad. espalhar, espalhar (3) du ad. (Ipar.) explicar (4) da ad. [halako hedadura izan] estender, alcançar, ter esse alcance (5) da ad. alargarse, prolongar, estender

    Testuinguruan

    Ez zaitez gehiegi heda azalpenetan. [Elhuyar hiztegia]

    Esamesa hiri osora hedatu zen. [Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa (Txalaparta, 2004)]

     
  • Maite 10:17 pm on 2020/01/01 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hasibide 

    iz. g.er. Hasiera.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    haspide. Comienzo. v. hasiera.  Obra guziz laudagarri horren haspidetzat hautatu zuten eskualde hau. Fedearen Propagacioneco Urtecaria (1877-1912). “>Prop 1886, 273. Ta orretarako gaien enaizelarik, norbaitek asibidea eman bear-ta, banatorkizute. Ldi Itz-lauz (1934).”>IL 87. Oñatik eman zion sallari ezin-aaztuzko asibidea: Gernika, Iruña, Gazteiz yarrai zazkio, lerdenki. Ib. 124. Urak irakin bitartean, asi-bidez, ura anixetarekin atera zuten. Anab Aprikako basamortua (1961).”>Aprika 78.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [hasiera]: abiada, abiatze, hasiera, hastapen, abiamen Ipar., haste Ipar., abiadura Ipar./Naf., hasmenta Naf., abio Zub., hatsarre Zub., hatsapen zah., hatse Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. principio, comienzo
    fr iz. début, commencement
    en iz. beginning
    port iz. princípio, começo, início

    Eta horretarako gaiena ez naizelarik, norbaitek hasibidea eman behar eta, banatorkizue. (Hiztegi Batua)

    hasibide (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:17 pm on 2019/12/18 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hagun 

    iz. 1. Aparra, bereziki ahoari dariona. Ik. lerde; adur1. Begiak sutan, haserre gorrian, haguna dariola. Itsasoko baga dorpeek egiten duten haguna. || 2. iz. Gurpilaren metalezko egitura, pneumatikoaren euskarri dena. Ik. uztai 3. Garbitu bizikleta zapi busti batekin eta egiaztatu gurpilak behar bezala lerrokatuta daudela eta hagunak zentratuta. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hagun. Tr. Documentado sólo en textos orientales. Hay (h)abuin en Axular, en Lizarraga de Elcano y en un texto de Erro del s. XIX, hagun en Leiçarraga, TB , Joannateguy, Hiriart-Urruty, J. Etchepare, Leon, Lafitte y Oskillaso, gahun en Archu, kaburiñ en Goyhetche, ahurin en Hiribarren y kaurin en Zerbitzari. Etim. Para Schuchardt (Bask 6, 30) de occit. bavün (bauün REW 853). Faltan variantes occidentales. Se podría partir de *babune suponiendo metátesis y disimilación, aunque no sin dificultades.

    1. (L, BN, Sal, S, R; SP, Lar, VocBN , Dv (BN), H), habuin (AN-mer, L, Ae; SP, Lar (a-), Lar Sup , Añ (abuiña AN), Izt 47r, H (L)), haboin (L-ain), gahun (S; Dv (S), Hx), kaburin (L-côte (+ -riñ), BN-arb; H (+ -riñ)), gaurin (L-côte), haburin (L-ain; Hb, H (a- L)), ahurin (L; H), kaurin . Ref.: Bon-Ond 137; VocPir 77; Darric LBasque 5; A (habuin, haboin, hagun, ahurin, gahün, kaburiñ); Lh; Satr VocP (aguna). Espuma de la boca. “Habuina, écume de bouche, haguna. Habuina dario ahotik, il écume de la bouche” SP. “Espumajo, espumarajo”, “espuma, […] abuina, haguna” Lar. “Écume, bave” Dv. “Ahurina, écume qui coule de la bouche” H. “Habuina, écume que l’on jette de la bouche, bave” Ib. v. 1 adur, lerde, arrapo, 1 barauts. Eta lurrera eroririk [semea] iraulzkatzen zen haguna lariola. Lç Mc 9, 20 (He, Leon haguna; TB hedarra, Dv heldorra, Or aparra; v. tbn. Lç Lc 9, 39 haguna dariola). Beha iazozu haserretua dabillan bati, nola mintzo den, nola ahotik habuiña darion. Ax 280 (V 187). Persona batzuk […] zokos zoko dabilzanak mantxatzen guzia beren mi gaiztoaren abuñas (160, 220, 284). LE-Ir. Lehoa kasik da erhotzen / Ahotik gahuna du galtzen. Arch Fab 101. Otsoari gozoz dario yadañik, / Kaburiña hortzetarik, / Eta nigarra begitik. Gy 33. [Zezenak] ezdaki nori iazar, ahurin zurrutan. Hb Esk 221. [Otso bat] mihia kanpoan eta arrapoa edo haguna zariola. Jnn SBi 116. Beren hortzak karraskatuz, haguna zariotela ahotik, xakhur errabiatuer bezala. Elsb Fram 175. Nahi bezenbat xixtu eta fuera eta tomate edo sagar ustel orok leihoetarik burura [ministroari]; ezin egona baitu ordean. Zortzi guziez, edo gehienez, han edo hemen behar du horrela bere haguna aurdiki. HU Zez 182. Egintzetan gaindi doakona deus ez da, gizon tzar horren barnea […] betetzen duen pozoinaren haguna baizik. Ib. 179. [Zakurra] begiak odoletan, nahasiak, haguna zariola ahotik, ile-ondoak xutik. JE Bur 63s. [Borda-ttipiko nausia] begiak sutan, hasarre gorria, haguna zariola. Lf Murtuts 8. Begietarik nigar, ahotik kaurin. Zerb “Astoa” (ap. DRA).

    2. (Lar, VocS 133, VocBN , Gèze, H, Foix), habuin (Lar (a-), H), gahun (Gèze, Foix), kaburina ((det.).H), aun (BN ap. A ). Espuma. “Écume” VocS, VocBN y Gèze. “Écume en général” H. ” Eltze haguna, écume d’un pot qui bout, d’un pot-au-feu. Itsas haguna, l’écume de la mer agitée. Zaldi hagunez estalia, cheval suant et couvert d’écume. Uhaguna, eau qui bouillonne, que se précipite et écume, écume qu’elle produit. Esne haguna, écume du lait qu’on agite. Salboin haguna, écume de savon” Ib. ” Aun (BN), espuma de leche cocida (no es la nata)” A. Cf. itsas kaburin. Itsasoko baga dorpeak, ber bileniéz hagun egiten dutela. Lç Iudae 13 (TB haguna). Itsasoaren orroek lazkatzen zituela; urek batak berzeas golpe emanez, abuñak zeruraño goititzen zirela. (AN-erro, s. XIX). ETZ 266. (Satr lo interpreta como “uhain, olatu”) [Uhina] orroaz eta haguna burrustan zariola, bat-bedera xutitzen zen bertan pareta zabal baten idurirat. JE Ber 79. Labaiñea ugelaz leguntzen ari zan aita, arpegia bitsaz zuri zuri zualarik. Gero […] haguna ta bizarrak batera khentzen zituan labaiñaz. Osk Kurl 102. Eltxanoari agunara gendu. ZMoso 59.

    HAGUN-ZALI. Espumadera. v. agorxali. Maria, zer egin duzu hagunzalhia? –Besainka botatu, andrea: dena zilho zen-eta! Herr 16-1-1958 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.

        [ahotiko aparra]: apar, arrapo Ipar., bits Bizk., habuin zah., bisuts Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. llanta (2) iz. (Ipar.) espuma; espumajo, espumarajo
    fr (1) iz. jante (2) iz. mousse, écume, bave
    en (1) iz. rim (2) iz. froth, foam
    port (1) iz. aro (da roda) (2) iz. (Ipar.) espuma

    Orlegitasunaren ilusioari uko eginez, olatuak hagun zuritan puskatzen ziren eki-sartzeak urretu harkaitzetan.  [Ezer gabe hobe, Itxaro Borda (Susa, 2009)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hagun (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2019/11/23 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hamaika 

    iz. (L, BN eta GN) 1. Ardiak lepoan daraman zintzarria. 2. (hed.) Pertsona berritsua, txotxoloa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: iz.

    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Erl.) (Zuz.) absolución
    fr (Zuz.)acquittement nm
    en (1) iz. (Erl.) absolution (2) iz. (Zuz.) acquittal
    port absolvição

    -Nola sartu zara nahaspila honetan? [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hamaika (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2019/11/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hazil 

    iz. Lap. eta BNaf. Azaroa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hazil. 1. (V-arrig-arr, L, BN-baig-lab, AN-larr-erro; SP (-illa), Urt Gram 15, Lar, Añ (G), Arch VocGr , vEys, VocCB , Dv, H). Ref.: A; EI 318; Satr CEEN 1969, 84; Echaide Nav 65. Noviembre. v. azaro. Tr. Documentado desde Leiçarraga, es más frecuente al Norte (aunque no lo encontramos en los suletinos). En DFrec hay 25 ejs. de hazil, 9 de ellos septentrionales y 13 guipuzcoanos. Hazilla. Lç Cal a 8r. Hazillak hogoi eta hamar egun ditu. Harb ũ 2v. Zer da Saindu guzien Besta, Hazilaren lehen egunean Elizak begiratzen duena? CatLav 439. (V 208) Urteko Illen erdiak izen bana, besteak biña, ta iruna dute […]. 11. Azaroa, Azilla, Zemendilla. Cb EBO 47s. Meditazionea San Andresen bestako. Hazilaren hogoi eta hamarrean. Jaur 387. Gero haritza ebak daiteke hazil beherapenean; berantago ere bai, izerdia geldirik dagoeno. Dv Lab 376. Hazil ingurutsuan, erle aberatsei khentzen zaiote gaineko gaitzerua bere onthasunarekin. Ib. 299s. Erruman sarthu ziren Hazila akhabatzean 1537an. Laph 172. Hazilaren lehentsuan jautsi zen Zanzianerat. Ib. 228. Bukatu zituanian Erromako egitekuak, Azillian itzuli zan Asisa Santa Maria Aingeruenera. Bv AsL 159. Beraz, hazilaren lehen eguna zuan; dakikan bezala, besta eguna. Elzb PAd 19. 1887-garren urteko Azilaren 8an. A Ardi 17. Bi urthe badu hemen dela, goiz batez ethorria, hazilan beleak gure landetara bezala. Barb Sup 55. Haize hegoak dauka epheltsu hazila. Ox 185. Azil deritxon illan / Ogeta bostian. Enb 79. Azillan lauko eguberdian / Arizti zarreko gaztañedian. Ib. 191. 1936garren Azilleko 27gneko Legeak […] damaizkidan eskubideak. EAEg 24-10-1936, 126. Maulen egina hazilaren bortzean. Lf Murtuts 47. Altzolako Juan Donearen Eliz Nagusian. 1947garren urteko Azillak 15. NEtx Nola 37. MCMLVIgarren urteko Azillaren XIVan. NEtx Antz 99. Hazilaren hogoi-ta-sei-zazpietan, 1930-ean. InZerb Azk 27. Azilaren lau lehen egunak hotz eta lanho. Herr 5-11-1959 (ap. DRA). Pleiadak, beren goizaldiko sortzearekin, itsasketa-aldia iragartzen omen zuten; Hiadak, eurien etorrera, orril eta azillean. Ibiñ Virgil 81. Hazilean oroit hilez eta heien kontseiluez. EZBB I 55. Azillaren 10ean. Etxabu Kontu 138. v. tbn. EZ Eliç LXVI. ExIzp (ed. 1716), 8. EucolT s/n. JesBih 468. ForuAB 99. GH 1924, 649. Gerrika 91.

    2. “Siembra” A (que cita HeH). Beha diozozue aireko hegastinei, ez baidute hek egiten hazillik ez uztarik. He Mt 6, 26 (tbn. hazillik HeH; Lç eztute ereiten, Dv ez baitute eraiten). Xoriek ez dagite hazilik, uztarik, / Eta badute zer jan, auher daudelarik. Ox 70.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [azaroa]: L-BNazaro, zemendi Bizk., gorotzil zah.
        [ereintza]: Ipar. g.e.azaro, ereinaldi, ereintza, ereite

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (BN/L) noviembre ➥ azaro (2)  iz. siembra
    fr iz. novembre
    en iz. November
    port iz. novembro

    Mus txapelketa bat izanen da Luhusoko trinketean, hazilaren 16an. [Herria, 2008-10-30, 4. orr. (Egungo Testuen Corpusa)]

    hazil (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:45 pm on 2019/06/20 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotsandi 

    iz. g.er. Hotsandikoa denaren nolakotasuna. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hotsandi, otxandi (Lar).

    I (Sust.).

    1.Preconización“, “pregón”, “publicación”, “publicidad” Lar. Sg. H, “otxandia <och->, dim. de otsandia”. v. hotsande. Bota eik otsandi bat gudari dan danak juan ditezela zaintegira. Iza EE 1881a, 130. Otsandia egiñaz, eta guziak berari begira jarriko zitzaizkion, munduko anditasunez beteta etorriko zalakoan egon etzitezela. Arr Bearg 157 (ap. DRA).

    2. (o- H (G)), otsaundi. “Réputation, renommée, célébrité” H. v. hots (I, 2). Beragaitik oi zetozen gizon samalda andiak, bertako ondasunen ots andia enzunik. ‘La fama’. Izt C 63. Ez det epaitu nai otsaundi ori ona ala txarra dan. Lab Y 1933, 193. Beneditano izenak bazterrak oro bere otsandiz aspalditik bete ditu. Ibiñ EG 1951 (7-8), 33.

    3. otsaundi. Solemnidad. Sari emaldia egingo da otsaundiarekin Biltoki edo teatro lenendikakoan (Donostia, 1880). JFlor. Nolatsu kantatuko zan […] ritmo alterno arin batean, orain bezelako otsaundi ta anpatasunik gabe. Lek SClar 107.

    II (Adj.).

    Amildoki-onduan lats otsandi bultsua. “Inquieto y murmurante arroyo”. Arriaga Lekob 35.

    Sinonimoak:  hotsandi iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [zarata handia]: g.e.arrama, burrunba, dunbada, dunbots, durunda, furrunda, zaratots, harramantza Ipar., burrundara Heg., durundi Bizk., arroitu Naf., buila beh., zunburrun g.e.
        [ospea]: arrandia, ospe Ipar., solemnitate Ipar., ponpa zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (ikus handikeria) solemnidad, fasto
    fr iz. tumulte, cohue
    en iz. solemnity; pomp, pageantry
    port iz. solenidade, fasto

    Vox-eko zinegotzi batzuk ere ikusi ditugu hotsandiz bulego batean berdintasunaren aldeko afixa erregearen potretarekin ordezkatzen. [Bataila sinbolikoak, Angel Erro (Berria, 2019-06-19)]

    hotsandi (Argazkia: EuropaPress)

     
  • Maite 11:33 pm on 2019/01/30 Permalink | Reply
    Tags: H   

    historiko 

    adj. 1 adj. Historiarena, historiari dagokiona. Denbora historikoak. Eleberri historiko mardula. 2 adj. Zerbaiten historian geroko gordea izatea merezi duena. Garaipen historikoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    historiko.

    Histórico. Ori Jakintza historikoek agertzera eman digute. Vill Jaink 27. Erri istoriko baten gaba igaro genduan. Gerrika 236. Eliza nasai horrek ez ditu beiratu lehenagokoaren harri eder zaharrak eta ekei historikoak. Larre ArtzainE 222. Eleberri historiko mardula. MEIG III 138.

    Beste apustu bat, istorikoa, jokatu zuan Aierbek. Albeniz 238. Jose Aierbe, Ataungoa, korrikalaria, segalaria eta aizkolaria, istorikoa. Ib. 230.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. histórico, -a
    fr izond. historique
    en (1) izond. [historiari dagokiona] historical (2) izond. [garrantzitsua] historic
    port izond. histórico(a)

    Hala ere, egun historikoa izan da gaurkoa Athleticentzat. 48.121 ikusle bildu dira San Mamesen, taldea animatzeko. Giro aparta sortu dute harmailetan. Athleticek bere Twitter kontuan adierazi duenez, emakumezkoen futbol partida bakar batek gainditu du munduan gaur San Mamesen bildu den ikusle kopurua. Esaterako, iazko Eurokopako finalean —Alemaniak eta Norvegiak jokatu zuten elkarren aurka— 41.300 ikusle izan ziren. (Berria.eus, 2019-01-30)

    historiko (Argazkia: @athletic)

     
  • Maite 11:01 pm on 2018/12/20 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haratusteljale 

    iz. eta izond. EKOL. Haragi ustela janez elikatzen dena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [haratusteljale] : sarraskijale  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. (Ekol.) carroñero, -a
    fr (come carroña) charognard; coloquial (persona: aprovecha dolor ajeno) qui est un charognard loc
    en (come carroña) scavenger, scavenging adj; coloquial (persona: aprovecha dolor ajeno) (figurative) vulturelike adj
    port carniceiro(a), sarcófago(a); ave

    Azkar lan egitea oso premiazkoa izan zen haientzat ziurrenik, animalia ibaiaren deltan zatikatzeak harraparien eta debaldeko bazkaren bila zebiltzan beste haratusteljaleen arriskupean jartzen baitzituen hominidoak. [Neanderthal kantariak, Steven Mithen (Iraia Yetano), Pentsamenduaren Klasikoak, 2008]

    haratusteljale (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:03 pm on 2018/12/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    herrestatu 

    ad/izond. herrestatu, herresta/herrestatu, herrestatzen 1 da/du ad. Lurretik altxatu gabe higitu edo higiarazi, herrestan ibili. Herrestatuko haiz heure sabelaren gainean. Ileetatik herrestatuz, zurubian behera eramaten. Lurrean herresta dezala mihia. 2 (Era burutua izenondo gisa). Mailarik apalenekoa; zitala, mespretxagarria. Ik. miserable. Ni, lurreko har herrestatu bat naiz. Ken hakit aitzinetik, puta herrestatua! || Bizitza herrestatua darama. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    herrestatu (S ap. Lrq; SP, Ht VocGr 301, Lecl, Gèze, Dv, H, A), errestatu, errastatu (Lar).

    1. (Aux. trans. e intrans.). Arrastrar(se). “Traîner” Lecl. “Ramper” Gèze. “Reptar” A. “Erresta (G, B, AN-gip), herresta (BN, S) arrastrar” A. v. 1 arrastatu. Tr. Documentado sólo en autores septentrionales. Hek populua irabazirik eta Paul lapidaturik, herresta zezaten hiritik kanpora, ustez hila zen. Lç Act 14, 19. Ohoin baten gisa altxatu / zuten sokaz lothurik, / eta Zedrongo Ibidean / basan herrestaturik. EZ Noel 95. Herrestatzenago dira ibiltzen diren baino. SP Phil 29. Banitatearen guaiak berekin daramatza herrestatuak. ES 170. Zu trionfan altxatua zaldirik ederrenez, / eta zure haurrak beti errestatuak oinez. Monho 68. Behin bihotzari nausituzkero, zertarat nahi herrestatzen baitu. Dh 73. Herrestatuko haiz hire sabelaren gainean. Dv Gen 3, 14. Gero, bethi iletarik herrestatuz, eskaleretan behera eramaiten. Arb Igand 87. Laster akitzen zen potroa, buztanaz halako ihizi gaixtoaren herrestatzea ezin jasanez. JE Bur 20. Moldegaizki jaiki zen, eta ozta-ozta zutik egonaz, errestatu zen liburutegi-sail berezi batera. Mde HaurB 82.

    v. tbn. Lg II 88. Mercy 29. Egiat 238. Gy 40. Hb Egia 145. Laph 180. Lap 129 (V 60). Ip Hil 7.

    (Part. en función de adj.). Pobre, miserable, arrastrado. Khen akit aitzinetik, / phüta herrestatia. ‘Sale putain’. Xarlem 695. Oi Jainko botheretsua, zeinaren aintzinean handi guziak ttipi eta herrestatuak baitira. Dv LEd 127. Naizen bezalako lurreko har herrestatia. Ib. 50.

    “Rouler, herrestatzea” Ht VocGr.

    “Herresta, herrestatu, glisser, glissé” VocBN.

    2. (H). Despreciar, humillar, rebajar. Beudi hebetik urrun mihi medisentak, proximuaren ohoria haren gibel-ondotik herrestatzen dutenak. AR 444. Ene izterbegia, bahin emaztia / herrestatü gabe, ene flakia. ‘Sans avilir’. Etch 108.

    Rebajarse. Zu ere ezin zaizkela / ezkontzeat erresta, / bainan ez bide duzu / hanbat errekesta. Xa EzinB 98.

    Sinonimoak:  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    ad. Ipar. jas. [arrastatu]: narrastu, arrastatu Heg
    izond. Ipar. jas. [mailarik apalenekoa]: herresta Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. arrastrar(se) (2) izond. (hed.) pobre, miserable; arrastrado, -a
    fr da/du ad. (se) traîner
    en da/du ad. to drag, to trail, to crawl; to pull
    port da/du ad. arrastar-se

    Arrantzaleek zailtasun handirik gabe herrestatu zuten sarea. #gaurkohitza

    herrestatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:52 pm on 2018/10/02 Permalink | Reply
    Tags: H   

    helburu 

    iz. 1 iz. Lortu edo egin nahi den gauza, nahita bilatzen dena. Ik. xede; jomuga. Bere asmoak eta helburuak. Gramatika ez zen harentzat helburua, bidea baizik. Bere helburu bakarra espetxetik ihes egitea zen. Azken helburua. Helburua iritsi. Helburura iritsi, heldu. Helburura jo. Helbururaino jarraitu. || Hizkl. Helburuzko perpausa. Subjuntiboak darabiltza helburua-edo adierazteko. 2 iz. Izaki edo gauza bat berez doan xedea. Gizakiaren helburua. 3 iz. Tiro baten edo jaurtitzen den zerbaiten jomuga. Helburuan jo. Helburuaren erdian. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [jomuga]: burubide, goiburu, jomuga, zertarako, fin zah., xede Ipar. jas., itu Bizk. g.e., itun Bizk. g.e., jomuga, itu Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. objetivo, meta, fin, ideal (2) iz. diana, hito; [tiroari dagokionez] blanco
    fr iz. objectif, but, fin, idéal
    en iz. objective, aim, purpose
    port iz. objetivo, meta, fim, ideal

    Uste horrek eta premia argiak lotu zituen jakintza arlo ezberdinetatik zetozen asko hitzak berreskuratzera, asmatzera, adiera berri bat emateko zereginera; belaunaldi hark ekarri zituen euskarara garatu, helburu, ziurtagiri, oreka, marrazain, jokoz kanpo eta gaur hain errotuta dauden beste hamaika hitz. [Eta hau nola esan?, Itziar Ugarte (Berria.eus, 2018-10-02)]

    helburu (Argazkia: berria.eus)

     
  • Maite 11:41 pm on 2018/09/12 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hankalepo 

    adb. Hankalatraba. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hankalepo. “(AN-gip), a horcajadas, llevar un niño colgado del cuello” A. v. hankalepoka.

    Sinonimoak: adb.
    [hankalepo] : zangalatrau, hankalatraba, hankalepo, kunkailo (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. a horcajadas
    fr à califourchon loc adv
    en astride
    port loc adv a cavalo

    Laurent aulki batean hankalepo eserita zegoen, suaren aurrean.  [Besteen odola, Simone de Beauvoir (Oier Alonso), Ibaizabal, 2000] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hankalepo(Argazkia: Flickr Creative Commons, Australian National Maritime Museum)

     
  • Maite 11:57 pm on 2018/09/07 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hezueri 

    iz. Hezurretako eritasuna; bereziki, erreuma. Hezueriak abereak jo ez ditzan. Hezueria du amonak. Zahartzean, belaunetan hezueria jartzen da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hezueri (L, B ap. A; SP-> Dv, Lar Sup, H, VocB), hezuberi (Urt IV 238; SP ->  Dv hezuberri), ezuri (G-to ap. A), ezurreri, ezoeri. Etim. De hezur + eri, con pérdida de -r fuerte en composición; v. FHV 338.

    “La goutte” SP. “Huesos (enfermedad de)” Lar Sup. “En général, mal des os, dans leurs articulations. Belhaunetan hezueria, beharrietan gorreria […]. Arthrite dans les genoux” H. “Enfermedad que no deja desarrollar, agua entre huesos, articulaciones” VocB. “Gota, cierta enfermedad” A. “Ezuria da aunditu bat juntetan sortzen dana, bere gisa sortzen da, la gota es un tumor que nace espontáneamente en las articulaciones” Ib. Cf. Or Eus 88n: “Ezueri ta ezuri ziran “erreumaren” eta “gotaren” izenak. Gaur zenbaitek ezoeri nahiago du esan, “ezotasunetik” datorrelakoan”.

    Zahartzean begietako bista laburtzen da […] belhaunetan hezueria iartzen da. Ax (ed. 1864), 44. Ezueri bilddurrik […] etzeunkie ixango, ez-ta elbarri aztarrenik be artuko, askotan jazo oi yaken legez ardau […] indartsuz sabela […] bete daruenai. Otx 111. Beazuneria, dardareria, otzeria eta ezurreria, guziak berdin asten dira. Sabiag Y 1933, 421. Ezueria zuen amonak / tinkin zebillan bernea. “La abuela padecía de reuma”. Or Eus 88. Zaragarrak eta ezueri gaiztoak io ez ditzan [ardiak]. Ibiñ Virgil 100.

    Sinonimoak: iz.

        [eritasuna]: gota Heg.; erreuma (UZEI eta Adorez sinonimoen hiztegiak)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. reuma, reúma, reumatismo -> erreuma
    fr rhumatisme nm
    en rheumatism n
    port  reumatismo m

    Gaur hezueria, bihar buruko mina. Gaur dieta, bihar bankete. Gaur ezkontza, bihar hileta. Gaur Yemenen eta Ukrainan, bihar nork daki non. [Koloretan pentsatzen, Blanca Urgell (Alea Araba, 2018-09-07)]

    hezueri (Argazkia: vaaju.com)

     
  • Maite 9:14 pm on 2018/08/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hozpildu 

    ad. hozpildu, hozpil/hozpildu, hozpiltzen da/du ad. Ipar. Eguraldiaz-eta mintzatuz, freskatu. Bizkitartean, aldakor maiatz hilabetea; batere arrazoirik gabe, hozpiltzen da airea.(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hozpildu.

    1. Sentir frío, aterirse. Zonbait gazte, biranazka, hozpilduak besoz-beso, ixil-ixila iragaiten ziren. JEtchep 79. Barneko beroaren ondotik hozpilduak. Ib. 99.

    2. Enfriar(se). Bizkitartean, aldakor maiatz ilhabetea. Batere arrazoinik gabe hozpiltzen da airea. SoEg Herr 23-5-1963, 1.

    Sinonimoak: ad.

        [freskatu]: Ipar. freskatu, freskatu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) refrescar(se), enfriar(se) el tiempo
    fr rafraîchir
    en cool, freshen; cool down, cool off
    port da/du ad. (Ipar.) refrescar

    Airea hozpildu da (Elhuyar Hiztegia)

    hozpildu (Argazkia: consumer.es)

     
  • Maite 11:16 pm on 2018/07/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hiltasun 

    iz. Indarrik edo bizitasunik ez duenaren nolakotasuna edo egoera. Nagitasuna da gogoaren hiltasun bat. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    hiltasun (i- B ap. A; H, VocB).

    “1. état, caractère d’un aliment, d’une boisson sans force, sans piquant, sans qualité nutritive. 2. état, caractère d’une personne lente, aphatique, sans énergie. 3. qualité de faiblesse d’une choc, d’un coup” H. “Amodorramiento” VocB. [Nagitasuna da] gogoaren hiltasun bat zeiñetzaz egiten baita presuna hain triste eta pisu non […]. Mat 171. O itxumena! O fedearen illtasuna! Mg CC 148 (v. tbn. CO 218). Ez baitute ongia pratikatzen baizik ere kostumaz eta hiltasunekin. Jaur 118. Cf. Canala Jesucristo 131: Nun zara gaua, ta nun edoijak / Illtasuna, nun zara? / Ez al zatoze Birjiñiaren / Semia estaldutera?, sin duda (por razones métricas y semánticas) errata por illuntasuna.

    Sinonimoak: iz.

        [geldotasuna]: geldotasun, ilauntasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. debilidad, apatía, lentitud
    fr iz. faiblesse, apathie, lenteur
    en iz. weakness, debility; apathy
    port iz. debilidade, apatia, lentidão

    Nagitasuna da gogoaren hiltasun bat. (Hiztegi Batua)

    hiltasun (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:52 pm on 2018/07/05 Permalink | Reply
    Tags: H   

    has 

    Ipar. Hutsik. (Izen bati elkartua erabiltzen da batez ere, bigarren osagai gisa; elkarketak adizlagun balioa du). Ik. buru-has; ipurdi-has. Oin-has: oinutsik, ortutsik. Oin-has zebilen. Oin-has gelditu zen. Zango-has edo galtzerdirik gabe. Zaia zaharraren azpitik larru-has. || (Janzki baten izenarekin elkarturik). Ik. atorra-has; mahunga-has. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:

    [has] : hutsik (Adorez  Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (Ipar.) (gehienetan hitz-elkarteen bigarren osagai gisa) con la cabeza descubierta; con los pies descalzos; en mangas de camisa (2) izond. (Ipar.) desnudo, -a; despojado, -a; descubierto, -a
    fr adb. (Ipar.) (hitz-elkarteen bigarren osagai gisa) nu, -e ; découvert, -e
    en adb. (gehienetan hitz-elkarteen bigarren osagai gisa) bare

    Oin-has zebilen. (Hiztegi Batua)

    oin-has (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     

     
  • Maite 10:23 pm on 2018/07/02 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hostotza 

    iz. Hostaila. Hostotzan gordea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hostotza, ostrotza (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg). Ramaje, follaje. “Bestekaldera agiri zan, Iburko ostrotzia” Etxba Eib. “Egundoko ostrotzia dauka etxeaurreko tiluak” Elexp Berg. Esku arein dardar bixija / izpi-otsa zan ler-ostrotzan. ‘Fronda del pinar’. Laux AB 47. Intxaurrak ezpaitu pagoarenaren tankerako ostotzaz bere burua yazten. Ldi IL 125.

    Sinonimoak: iz.

        [hostaila]: hostaila (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. follaje; rama frondosa
    fr iz. feuillage
    en iz. foliage
    port iz. folhagem

    Burua jaso zuen Ruche jaunak; hostotza hain estua zen, non eguzkiak ez baitzuen lortzen hura zeharkatzerik. [Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz (EHU, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hostotza (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:24 pm on 2018/06/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harro 

    iz.  1 adj. Barnea hutsik duena edo barnean hutsuneak dituena, trinkotasunik ez duena. Lur harroan hobeki ernatzen da hazia. Luma bigun harro artean lo. Ile harroak. Janzki eta soineko harroak. Ogi harroa. Pago harro batean gorde behar izan dut. || Gogoeta harroak. 2 adj. Haizeaz mintzatuz, hautsak eta bazterrak harrotzen dituena. Eskualde hartan tramontana esaten diote ipar-mendebaldeko haize harroari. 3 adj. Itsasoaz mintzatuz, nahasia, zakarra. Zure haurtzaroko itsasoa miretsi nahiko zenuke, Sokoa edo Donibane aldeko itsaso harro bizia. || Zenbat arrantzale irentsi ote ditu Kantauri Itsasoak bere olatu harro eta kizkurren artean. 4 adj. Hantustez betea. Ik. harroputz. Harro bezain lotsagabe zelako. Gizonik harroena apaltzeko. Gazte buru-harro ondasunzalea. Gure mende harro honek. || Medikua ere, hego haizea baino harroagoa bera, azken egunetan lore sorta batekin etorri zitzaion. 5 (Adizlagun gisa). Harrokeriaz, hantustez. Ik. harroki. Dirudienez, delako handikeria ez da bekatu, harro-harro eta lotsagabeki azaltzen baitute. || Bidezko harrotasunez. Euskaldun izateaz harro agertzen direla. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    harro adond. [harrokiro]: harroki, handioski Zub., burgoiki g.e., harrokiro g.e., haidorki Ipar. g.e., hanpuruski Ipar. g.e.
    harro izond. [harroputza]: arrandia, arranpalo, burgoi, buruharro, buruiritzi, buruzut, gorati, haizetsu, hanpurutsu, harroputz, ustetsu, farfaila Ipar., haidor Ipar., handios Ipar., fier Ipar./Naf., fanfarroi beh., goi-nahi g.e., haizeputz g.e., handiputz g.e., handiusteko g.e., hantustetsu g.e., hantuts g.e., harroti g.e., putzontzi g.e., banaloriatsu zah., fardo Ipar. g.e., hankor Ipar. g.e., hanpurus Ipar. g.e., urgoi Ipar. g.e., burupetsu Ipar. zah., fazati Ipar. zah., superbio Ipar. zah., soberbio Heg. zah.
        [arola]: arol, astin, apotz Bizk.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. hueco, -a; esponjoso, -a; ahuecado, -a (2) izond. orgulloso, -a; altivo, -a; presumido, -a; soberbio, -a (3) adb. soberbiamente, altivamente, arrogantemente (4) adb. orgulloso, -a; contento, -a; alegre
    fr (1) izond. creux, creuse ; spongieux, -euse ; gonflé, -ée, enflé, -ée (2) izond. orgueilleux, -euse ; vaniteux, -euse, prétentieux, -euse ; arrogant, -e (3) adb. orgueilleusement, avec arrogance, vaniteusement (4) adb. fier, fière, orgueilleux, -euse ; content, -e
    en (1) izond. spongy, light (2) izond. proud, arrogant, show-off (3) adb. proudly, arrogantly (4) adb. proud, happy
    port (1) adj orgulhoso(a)

    LGTBI kolektiboaren aldarrikapenez bete dira kaleak. Aurten ere harro agertu gara.

    harro (Argazkia: Marisol Ramirez/ Foku

     
  • Maite 11:12 pm on 2018/06/04 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harriabar 

    iz.  1 iz. Ale larriko txingorra, harri jasa. Ik. harri 7; harri erauntsi; harrite. Harriabarra dator Gorla aldetik. Harriabarra ari du. Harriabar handia egin zuen atzo. 2 iz. Kalte handia, ezbeharra. Bere zorigaitz eta harriabar guztien iturburua. Harriabar galanta datorkigu (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    harriabar (V, G, AN, L; O-SP, SP, Dv, H), harrabar (H; arr- SP, H). Ref.: A; Etxba Eib; Iz ArOñ.

    Pedrisco, granizo grueso. “Grosse grêle ou pierre qui tombe de l’air” O-SP 229 y SP. “Harri abar bezain gogorra” SP. “Arriabarra” Izt C 236 (en una lista de palabras relativas al tiempo atmosférico). “Pedrisco perjudicial” A. “Arriabar baarik pasau da udia, sin daños de pedrisco. Arriabarra, el pedrisco” Iz ArOñ. Harriet atribuye a Pouvreau harrabarra “grand bruit, grand tapage”, pero no lo encontramos en éste. v. harri (2). Eta harriabar handirik talentbat bezalakorik iauts zedin zerutik gizonetara, eta blasfema zezaten Iainkoa gizonék harriabarrezko plagaren kausaz. Lç Apoc 16, 21 (He babazuza, TB, Echn (h)arri erauntsi, Dv, Ip harrite). Zerutik jatxitako arri-abarrak ukitu gabeko asko bizirik gelditu, eta bazter guzietara zabaldu ziran. Lard 116. Artzainek gure mendietan egin izan dute egundainoko gerlate, uholde eta harri-abar guziek baino bidegabe gehiago. Dv Lab 307.

    “(V-ger-m-ple, G-to, Sal, R), nubes de pedrisco” A.

    (V, G, AN). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib. Desgracia, calamidad. “Au da arriabarra, la destrucción cuando el viento echa los maíces” Iz ArOñ. “Adversidad, ruina. Arriabarra galanta badatorkigu zuk eiñ dozunagaz” Etxba Eib. “Arriabarra batu detsa bere buruari jokuakin” Ib. “Arriabarra batu, atraer la desgracia, la ruina” Ib. Bere zorigaitz ta arriabar guzien iturburua aurrean zeukan-eta. EEs 1923, 22. Egundo ikusi dudan arriabar lazgarriena. Zait Sof 31.

    Sinonimoak: iz.

        [ale larriko txingorra]: harri, inatazi, txingor, babazuza, harrite Ipar., kazkabar, zizerkor Naf., abazuza Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. pedrisco, granizo grueso (2) iz. (hed.) infortunio, desgracia, adversidad
    fr (1) iz. [txingor lodia] grêle (2) iz. (hed.) infortune, disgrâce, désolation
    en (1) iz. hail (2) iz. [zoritxarra] misfortune
    port (1) iz. granizo (2) infortúnio, desventura

    Oraindik jabetzen ez Swann Verdurintarrenean gainera zetorkion harriabar zemaitsuaz, eta haien zarpailkeriak on-onean ikusten jarraitzen zuen, Odetterenganako amodioa medio. [Denbora galduaren bila I. Swann-etik, Marcel Proust / Joxe Austin Arrieta] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    harriabar (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:45 pm on 2018/04/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hunkitu 

    ad. hunkitu, hunki, hunkitzen 1 da/du ad. Zirrara edo bihotz sentipen batek ukitua gertatu. Haren predikuez argituak eta hunkituak, bekatariak haren oinetara erortzen ziren. Deusek ez du hunkitu ahal izan haren bihotza. Sakon hunkitu naute hitz hauek. Jaun hori hunkitua da osoki martiri gaztearen bihotz handiaz. 2 du ad. Ipar. Ukitu. Eskuaz hunkitzen. Makilaz hunkitu. Alemaniako lurra hunkitu arte. Besteren emazterik ez hunki. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [ukitu]: Ipar.ukitu, hunki Ipar.
        [bihotza ukitu]: afektatu, bihotz-ukitu, erasan, kantitu, inarrosi Ipar., laztu Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. emocionar(se), conmover(se), enternecer(se), impresionar(se), causar emoción (2) da/du ad. (Ipar.) tocar, palpar
    fr (1) da/du ad. (s’)émouvoir, (s’)impressionner, affecter (2) da/du ad. [ukitu] (Ipar.) toucher, tâter, palper
    en (1) da/du ad. to move, to make a deep impression, to affect; to be moved/ affected (2) da/du ad. [ukitu] to touch, to feel
    port (1) emocionar-se, comover-se (2) tocar

    Hunkituta gaude jendearen elkartasunarekin. Izugarria izaten ari da!  @Altsasugurasoak (Twitter, 2018-04-14)]

    hunkitu, @Altsasugurasoak

     
  • Maite 11:35 pm on 2018/04/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizeberritu 

    ad. haizeberritu, haizeberri, haizeberritzen 1 da/du ad. Haizea berritu, egurastu. Ik. haizeztatu; aireberritu. Gela haizeberritu. Haizeberritzera goaz. 2 da/du ad. Eraberritu. Batzordea haizeberritzeko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    haizeberritu. “Ventilar, orear. Oxigenarse. Koartoa aize-berritu. Aize-berritzera al dijoaz beoiek? Gketx Loiola. v. aireberritu.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [egurastu]: egurastu, haizatu, haizeztatu, aireztatu Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. orear(se), ventilar(se), airear(se) (2) da/du ad. renovar(se), reformar(se)
    fr da/du ad. mettre à l’air, aérer, ventiler
    en ad./ du ad. to air, to ventilate
    port (1) arejar-se, refrescar-se (2) renovar-se.

    Ohearen azpia arakatu zutenean, zerbait isuri zuten lurrera, eta orain oso usain txarra zegoen haizeberritu gabeko gela txikian. [Zazpi urkatuak, Leonid Nikolaievitx Andreiev / Jose Morales (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    haizeberritu (Gaurko hitza, CC0 Creative Commons)

     
  • Maite 11:28 pm on 2018/04/09 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotsean-hotsean 

    adlg. Etengabe; une oro. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    HOTSEAN HOTSEAN. “(Vc), a cada momento” A. Ori otsean-otsean jausten da. Zam Man 66.

    Sinonimoak: iz.
    [hotsean-hotsean] : etengabe, oso maiz/sarri, txitean-pitean

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es a cada momento
    fr à tout moment, à chaque instant loc adv
    en at every moment
    port o tempo todo, a todo instante;

    Hori hotsean-hotsean jausten da. Zam Man 66. (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    hotsean-hotsean (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:02 pm on 2018/03/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotzakil 

    adj. Hotzarekiko oso sentibera dena.

    Sinonimoak: adj
    [hotzakil] : hozkil, hozbera, hozkor g.e., hozpil Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (5000 Adorez eta Word Reference hiztegiak):

    es adj. friolento/ta, muerto/ta de frío, friolero/ra; ni hotzakila naiz: yo soy friolera
    fr izond. frileux, -euse
    en izond. to be sensitive to the cold, to feel the cold
    port adj friorento(a)

    Ni hotzakila naiz. (5000 Adorez Hiztegia)

    hotzakil (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:54 pm on 2018/03/25 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haserre 

    iz. 1 iz. Batere atsegin edo gogoko ez denak eragiten duen pozgabetasunezko egoera edo sentimen ageria. Ik. haserrekuntza; hira. Euskararen batasuna dela-eta sortu diren eztabaida eta haserreak. Ez genuen behin ere haserrerik izan. Haserre bizia. Haserre biziko negarretara iritsi gabe. Zeure buruaren gainean duzu Jainkoaren haserrearen gogortasun guztia. Erregeren haserreari ihes egin zion. Piztuko da ene haserrea eta zaurituko zaituztet ezpataz. Bere aitaren haserretik bere burua begiratzeko. Haserreak hartu (norbait). Indargabearen haserrea hur errea(esr. zah.). 2 adj. Haserretua, haserreak hartua. Gizon haserrearen erokeriak. Baldin pertsona haserreak, haserre denean, ikus baleza bere burua. Beti ernai eta gure inguruan dabil gure etsai amorratua, lehoi haserre baten eran. || Ezti bekit zure behako haserrea. Bihotz minduak baretzen eta oihu haserreak isilarazten. Mundu gogor, haserre, odolez zirtatu horrek. Itsaso haserrea. Eztabaidaren haize haserreak berotzen duenean. 3 adb. Haserreturik. Haserre etorriko da. Haserre dabiltzala. Oso haserre esan zion. Sekula baino haserreago.

    haserre egin dio ad. Errieta egin. Haserre egin dio aitak.

    haserre egon Heg. Haserre izan. Haserre zaudenean ez hitzik egin. Haserre eta goseak nengoen. Sekula ez zen hain haserre egon. Itsasoa haserre dago.

    haserre izan Haserreak hartua izan. Bizilaguna haserre bada, ez zaio erantzun behar ezer. Ugazabarekin haserre ginen. || (Ezezko esaldietan, balio adierazkorrarekin). Bizibide hura aldatzeko aukera izan zuenean, ez zen haserre.

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:

    adond. [haserreturik]: muturka, muzin, muzinka, hats gaiztoan Ipar., koleran zah., samurrik Ipar. g.e.
    iz. [haserrekuntza]: amorru, bekozko, beltzuri, ernegaldi, errabia, haserretasun, irakidura, irakin, furia Ipar., haserredura Ipar., samur Ipar., samurdura Ipar., samurgo Ipar., amorrazio Heg., haserrekuntza Bizk., ernegazio beh., betilun g.e., errabiatasun g.e., hisigo g.e., muturtasun g.e., sumin g.e., errabiamendu zah., hira zah., kolera zah., hisia Ipar. g.e., kexeri Ipar. g.e., sepa Ipar. g.e., sumindura Ipar. g.e., haserrego Ipar. zah.

    (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. enfado, enojo; furia, ira, cólera (2) izond. enfadado, -a, enojado, -a; furioso, -a (3) adb. con enfado, con furia
    fr (1) iz. fâcherie, bouderie, colère (2) izond. fâché, -e ; irrité, -e ; furieux, -euse (3) adb. en colère, avec furie
    en (1) iz. anger, annoyance (2) izond. angry, annoyed, cross (3) adb. angrily
    port (1) iz. aborrecimento, zanga, irritação  (2) izond. irritado, -a

    Haserrea azalera irten da. [Kalera atera dute haserrea, Berria.eus (20018-03-25)]

    haserre (Argazkia: Assemblea, Berriatik hartua)

     
  • Maite 4:42 pm on 2018/03/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizealdi 

    iz. Haize bolada. Garagar sailetan haizealdiak buruxkak makurtzen dituen bezala. Haizealdi madarikatu batek jasotako gonei ezin eutsirik(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Tiempo ventoso, temporal de viento.  Arrauneri erme eragiñez, edo, aize-aldi ona eratzen bazitzaien, agai (makilla) lerdenari bela egotzika. Elizdo EEs 1925, 214. Aizealdi bigun onek ere aldegingo baitigu, gauden goxo-goxo, sutondoan katua baño areago. Ldi IL 28. Esan zitekean aren biozpean ekaitzaldirik eta aizealderik sekula etzala sortu. TAg Uzt 114. Barealdiaren atzetik datorren aizealdi zakarrak bezela. Ib. 252. Aize-aldi danean, mendian sua piztutzea edo mendira sua eramatea estu-estu debekatuta dago. Ego-aize-aldi danean batik-bat. EAEg 6-3-1937, 1216. Alakotan autokarra gelditu, aize-aldia joan arte, ez baizan ezere egiterik ez-ikusi artan. Anab Aprika 96. Eta gauz auek siñale zigurrez ikasi ditzagun, bero-euri-aize aldiak alegia […]. Ibiñ Virgil 77.

     Racha, ráfaga de viento.  Zakar-pila isasten dun aizealdiak bezala, gu Yainkoaren arnasak garamatzi. Or Mi 135. Garagardian aizealdiak buruxkek betbetan makurtzen ditun bezala. Ib. 143. Gazteño, ez al dakusan an beian zuen dendako euna aize-aldiak eragiña? Ib. 106. Aize-aldi batek etzinarazten gaitu; bultzadarik txikienak amilduarazten. Ldi IL 134. Ezkerreko mendi-bizkarrak ezkutazen zun itxasaldeko aizealdietatik. TAg Uzt 153. Sargori zegon, ordea, alaere. Etzan aizealdirik. Ib. 107. Aizealdi madarikatu batek jasotako gonak ezin eutsika. Etxde JJ 104. Aizealdi on batek jotzen zionean, […] belak zabaldu eta Jaungoikoak agintzen zunez navegatzen zun. Etxde Itxas 130. Eta zebillela-zebillela, aidea urratu zuan irugarren aize-aldiak. NEtx LBB 184.

    Sinonimoak: iz.

    [haize-erauntsia]: haize-boladahaize-erauntsihaize-kolpe (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. racha, ráfaga [de viento]
    fr iz. rafale
    en  iz. gust
    port iz. ráfaga, rajada, lufada

    haizealdi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:05 pm on 2018/03/09 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hutsune 

    iz. Tarte edo une hutsa. Ik. hutsarte. Harresiak zituen hutsuneetan. Burdinen arteko hutsuneetatik. Bazen jende franko plazan, baina bazterretan hutsuneak nabari ziren.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    hutsune (gral.; Lar, Añ, Dv (V), H (V, G)), hutsgune (B, BN-baig; SP (que cita a Axular), H), utsuna (V-gip), husgune (B; Dv, H (+ u-)), utzune, uskune. Ref.: A (usgune, utsune, utsgune); Lrq (hüts); Elexp Berg (utsuna).

    Tr. Documentado al Sur desde Lizarraga de Elcano, al Norte se encuentra en Axular, J. Etchepare y Mirande. La forma general es (h)utsune, con aspiración inicial en Mirande (Pr 116), Aresti (Tobera 280), Oskillaso (Kurl 199), Lasa y BiblE. Hay utsuna en Apaolaza (102), Garitaonaindia (junto a usgune), Gandiaga (tbn. 199 utsune), Etxebarria, Olea y F. Etxebarria e Insausti; hutsgune en Axular y J. Etchepare (junto a usgune), usgune en Lizarraga de Elcano y Zinkunegi, y utzune en Astarloa (junto a utsune) y en un ejemplo de EE (1882a, 129). En DFrec hay 69 ejs. de (h)utsune, 2 de husgune y 1 de hutsgune.

    1. Hueco; claro, espacio o intervalo vacío. “Hueco”, “cavidad” Lar y Añ. “Calibre del cañón, su hueco” Lar. “Concavidad” Lar. “Terrear, verse la tierra en los sembrados, ereiñean utsuneak agiri” Ib. “Corral en cartapacio, &c., utsunea. Lat. lacuna” Ib. “Cóncavo [=’concavidad’]” Añ. “Creux, concavité” Dv. “1.º seno, en el sentido de concavidad; 2.º trecho vacío, hueco, cavidad” A. “Jente asko zeuan, baiña utsuna batzuk pe agiri zien” Elexp Berg.

    Eztu bazterrik, eztu huts-gunerik, guztia da bethea. Ax 590 (V 379). Obra zimendurik gábe fálsuan edo usgúne duéla parétean, urratu ta eroriko dá. LE Urt ms. 86r (ed. 1846, 242 utsune). Buru azur biribilla da beste azur batzuben batzakuntzia, zeintzuk egiten dabeen utsune edo onzi bat. Mg PAb 85. Beretzat badau bere izena ta besterentzat badau bestiaren izena, barruban agiri dan utsune berariazko baten. CrIc 167. Bere bizilekua zan atx baten leze ta utsune bat. Añ NekeA 235. Ekusten zirala emakumeen bular-inguruan ustai andi batzuek: oekin utsune andia geratzen zan. AA II 120. Beraren barrunpeko uts-uneak egiñeratzen du gela andi baten idurineko artzulo bat. Izt C 66. Moises […] ez begietan illuntasunik, ez ortzetan utsunerik, ezagutu gabe, Eleazar eta Josueren eskuetan il zan. Lard 107. Beronen ondotik eta lelengo esanaren aurrean egiten zan burdiñ okertuekin orma utztaizin bat, utsuna barruko alderutz ebala. R. Murga EE 1895b, 494.

    (s. XX). Gizadi mordozka lodia ikusten zan utsune guztiak beteaz. Ag Kr 221. Elizan orratz batentzako ere utsunerik ezegoen. A Ardi 118. Zabaldu dau asko guda-mutillen arteko utsunia ta beronen erdi-erdijan geratzen dira ollar bijak. Kk Ab I 94. Bultzi (edo trena) eldu baño aurreragotik geltokian etzan arkitzen utsuna aundirik. Garit Usand 45. Geienetan sorkalderuntz dagoana txikiago da ta utsune bat uzten du. Arzdi LEItz 84. Erregebidearen bi bazterrak hesten dituzten zuhatz-lerroen hutsgunetarik, ordoki bat gaitza agertzen zaiku. JE Ber 16. Husguneari esker, bazterrak agertzen dauzkigu etxe txar apal batzu. Ib. 42. Beatz-muturraz noizpait utsunea jotzen badet, senide antzo bedi: maiteki. TAg Y 1933, 21. [Zelula] batzuek badituzte husgune batzu, erran dugun uraz haatik beteak. JE Med 155. Sortaldetik daukan zutikako arria besteak baño laburxeagoa izaten da, eta berorren eta estalkiaren bitartean utsune bat egon oi da. JMB ELG 87s. Mamian utsuneak egiten eta ezurrak nabarmentzen asi zitzaizkion. Etxde AlosT 34. Sutarako indar gutxikoa da. Zuaitz-utsuneetan sartzeko ez da ain txarra. Munita 50. Inguru osoan tellatua dauanez, utsune ortaz zerua agiri da beraren giñoan. Erkiag Arran 135. Azurrak, banan, etsiko dabe / t’emon erraien utsuna. Gand Elorri 168. Illebete astiroen ondoren etorriko ote zera Erigon eta Arrubiaren tartean edatzen dan utsunea betetzeko? Ibiñ Virgil 70. Apala zar bat agiri da, liburuz betea. Tarteka, utsuneak ere ikusten dira ta aietan amalaunak nabarmen. NEtx LBB 103. Uhinak uhinen ondotik / hutsuneak izugarrizko / tarteak idekitzen / oraina eta geroaren / binbitartean. Lasa Poem 107. Utsuneren batzuk baegozan be, dana zan piñu eta piñu. Gerrika 222. Hutsunetako marrazki hauei, hirugarren kaizua, lodiera, eman behar zitzaien. “En hueco”. MEIG IX 137 (en colab. con NEtx).

    v. tbn. EE 1884a, 133. Ldi IL 140. Bilbao IpuiB 222. Basarri 89.

    (G-azp ap. Gketx Loiola; Lar, Añ), utsuna (V-gip ap. Etxba Eib), husgune (Dv, A (que cita a SP)). Agujero, bache. “Hoyo” Lar. “Hoya, hoyo” Añ. “Creux, dépression” Dv. “Bide ortatik utsuna bat dago zaindu biarrekua” Etxba Eib. “Bache. Aizearen utsuneetan, aideplanuek zabu aundiak egiten dituzte” Gketx Loiola.  Bidean eukazan labantasun, traba, utsune ta miñ artzeko arriskoak ikusi zituanean […]. Ag Kr 141. Besteak, besotik eutsiaz, zapidunari ezkerrera edo eskubira eragiten dio, koskarik jo eztezan, utsunietan erori eztedin. Ag G 356. Lurrean zetzaten zutarriak, eta giza-irudiak beren uskuneetan apurtzen ziran. Txill Egan 1956 (2), 25.

    Sinonimoak: iz.

    [hutsa]: Bizk. zah.akats, bekatu, huts, hutsaldi, hutsegin, hutsegite, errezelo Ipar., estakuruIpar., peto Ipar., errakuntza Bizk., falta beh., aitzakia g.e., hutsarte g.e., baia Ipar. g.e., tatxa Heg. g.e., eten Bizk. g.e., petxa Zub. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. hueco, trecho vacío, laguna; interrupción, solución de continuidad; concavidad; [basoan, mendian…] claro
    fr   iz. cavité, concavité, trou
    en  iz. hollow, cavity
    port iz. vazio, vaga, espaço

    Hutsuneak, agerian. Berria. 

     
  • Maite 11:01 pm on 2018/02/25 Permalink | Reply
    Tags: H,   

    ixtegi 

    iz.  g.er. Ukuilua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ixtegi, istegi.

    1. Cárcel. v. itxitegi. Gizon talde bat arrestatua Franzesak Baionako Uri barruan istegira sartua zeukala. Izt C 428.

    2. (G-goi, -ei AN-gip), istegi (AN ap. A), isteri (AN-gip ap. A). Ref.: A (istegi, isteri); JMB At (ixtegi). “Corral de ovejas” A. “Pocilga” Ib. “Corral destinado a ordeñar ovejas” JMB At. “Ixteiya eta txerritokiya, cuadra (AN-gip)” M. Lekuona (comunicación personal). Ixtegiako zulotik joan da. Lander (ap. DRA). Ardiak bildu egin bear, esnia kentzeko, ixtegira! Auspoa 97, 19. Istegikoak legarrik… zuririk ez daiela nabartu. Gand Elorri 214. Benta-etxeko saietsean zegon istegi aundi batean. Berron Kijote 53.

    Sinonimoak:iz. g.e.

        [ukuilua]: abeletxe, ganadutegi, itegi, ukuilu, abeltegi Ipar., barruki Ipar., heia Ipar., mandio Ipar., korta Bizk., estrabi zah., establia Ipar. g.e., ezkaratz Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) establo, cuadra
    fr iz. (Ipar.) ferme, écurie, étable
    en (1) iz. stable, stall
    port iz. estábulo, estala

    Benta-etxeko saihetsean zegoen ixtegi handi batean.  [Berron Kijote 53. , Orotariko Euskal Hiztegia (mold.)]

    ixtegi (Argazkia: guresustraiak.wordpress.com)

     
  • Maite 11:10 pm on 2018/02/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    handi 

    iz. 1 adj. Ohiko tamaina, neurria, indarra edo garrantzia gainditzen duena. Anton. txiki. Gela handi batean. Hiri handietan. Harri handi batek babestua. Zuhaitz handi batetik zintzilik. Liburuaren zati handi bat. Zatirik handiena. Oso, izugarri handia (Ik. eskerga). Euskaltzaindia bere hiztegi handia prestatzen ari zelarik. Jendetza handia bildu zen. Zuen saria handia izango da zeruetan. Agindu dioten egiteko handia. Urrats handi bat. Nahiz euri handiak izan. Ekaitz handi bat altxatu zen itsasoan. Haize handia egiten zuen. Buruko handia eta jate urria(esr. zah.). 2 adj. (Gauza abstraktuez mintzatuz). Eragozpen gehiago zuenez gero, ohorea ere neurri handiagoan dagokio. Entzute handiko gizona. Besteren gaitzaz zentzatzea zuhurtzia handia da. Erokeria, itsutasun handia. Hau baino bozkario handiagorik ez dut. Kalte handiak gertatu ziren. Oker handia egingo genioke. Bekatu, huts, hoben handia (Ik. larri). Beldur, neke, oinaze handiak igaro. Bero handia egin. Euri asko eta hotz handiak direnean. Gose handia zuten. Egarri handi batez. Pisu handiko zama. Zarata handia atereaz. Arrakasta handia izan zuen. Egoera honekin zerikusi handia duen gauza. Elkarren antz handia dute. Erantzukizun handiko eginkizuna. Hortaz, eskoletan lan handia dute, beren eginbidea betetzen badute. Alde handia dago bion artean. Neurri handi batean, haiena da merezimendua. || Alfer, lotsagabe handia. Haren adiskide handi batek, Portugalgo erregeak. || Esr. zah.: Intxaurrak baino hotsak handiago. Gaitz txikiak nau ikaratzen eta handiak nau biguntzen. 3 adj. (Bestelako testuinguruetan). Berri handia da hori. Egun handia gaurkoa euskaltzaleentzat. Afari handia prestatu zuen guztientzat. Ez da gauza handirik gertatu, zu kanpoan zinen bitartean. Lan handia eta bikaina egin du. Adin handiko gizona. Bihotz handiko gizona. Hirurehun pezeta handi kostatu zait. Jainko handia! 4 adj. Bere prestutasunagatik-edo, gizartean maila gora duena edo iritsi duena. Alexandro Handia. Balmes espainol handiak zioenez. Antzinateko gizon handiak. Idazle handia. Printze eta jaun handiak. || Esr. zah.: Handiak handiro. Behekoak goikoa ezkon leidi eta txikiak handia bentzu leidi asmoz eta jakitez. Handiek nahikara, txikiek ahalara. Emaztea har dezana handitarik, ez date etxean grina gabetarik. 5 adj. Dagokion heldutasuna iritsi duena. Mutil handia egin zaizu seme zaharrena. Gizon handia (Ik. nagusi). Handia egiten zarenean. 6 adj. (Izena ezabaturik). Nabarmengarria, harrigarria. (Batez ere harridurazko esaldietan erabiltzen da). Handia da, gero, niri gertatu zaidana! Handiagoak ikusi beharko dituzu oraindik, gaixo horrek! Handiak esan zizkion: berealdikoak esan zizkion. 7 (-en atzizkiaren eskuinean, izen gisa). Itsutasunaren handia! handi-handika adb. Xehetasunetan sartu gabe. Ik. handizka 2; gaingiroki. handi-mandi iz./adj. Pei. Handikia, jauntxoa. Israeldarrek sinetsi zuten apaiz harroek eta gainerako handi-mandi gezurtiek ziotena. handitan adb. Helduaroan. Ik. nagusitan. Mutil koskorra nintzen eta handitan bidaiaria izango nintzela erabakia neukan. handi-txiki 1 adj. pl. Handiak eta txikiak. Handi-txiki guztiek deiadar egiten zuten: Hosanna Daviden semea! Beren lan handi-txiki guztiak kontuz egiten. 2 iz. Neurria, tamaina. Handi-txikian gizon arrunta, gorputzez ez zen argala. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:izond.

        [larria]: larri (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. grande, de gran tamaño (2) izond. gran, bueno, -a (3) izond. mayor, maduro, -a (4) izond. increíble, extraordinario, -a (5) iz. [musean] grande
    fr (1) izond. [neurriz] grand, -e ; corpulent, -e (2) izond. [oso trebe] grand, -e, bon, bonne (3) izond. [adinez] grand, -e, majeur, -e (4) izond. [harrigarri] incroyable, extraordinaire (5) iz. [musean] (la) grande [terme de jeu de cartes appelé mus]
    en (1) izond. big, large (2) izond. great (3) izond. big boy/girl, grown-up (4) izond. incredible, unbelievable
    port (1) izond. grande (2) izond. grande (3) izond. maior, maduro, -a (4) izond. incrível, extraordinário, -a

    Handiak zarete! Zorionak @HandiaFilm !

    handi (Irudia: Handia Film)

     
  • Maite 10:01 pm on 2018/01/02 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hutsmin 

    iz. Hutsagatik sentitzen den mina. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    HUTS-MIN. Dolor por la ausencia. Trixterik eta uts-miñez al dabil ura ere? Txill Let 33.

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia eta Google Translate):

    es dolor por la ausencia
    fr douleur due à l’absence
    en pain due to absence
    port dor por ausência

    Amore eman zuen, beste ezeren gainetik, ezin zuelako Karmenen mina jasan. Hutsmina, heroinak ez beste ezerk bete ezin zezakeena. [Jenisjoplin, Uxue Alberdi (Susa, 2017)]

    hutsmin (Argazkia: salud.uncomo.com)

     
  • Maite 8:55 pm on 2017/12/01 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hies 

    iz. Med. Birus eritasuna, organismoaren defentsa-sistema ahultzen edo suntsitzen duena. Hiesak jota hil zen, gazterik. Hiesaz kutsatua. Hiesaren birusa. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    HIES edo Hartutako Immuno Eskasiaren Sindromea, GIB izeneko birusak eragitearen ondorioz gertatzen da. Ingelesezko baliokidea “AIDS” (Acquired Immune Deficiency Syndrome) da, unibertsalki erabilia dena.

    Euskaraz hies hitz arrunt gisa ere erabiltzen da, hala nola hiesa gaixotasun kronikoa da esaldian. Euskaldunon Egunkariak bere estilo libururako egin zuen hautu hori 1990eko hamarkadan eta harrezkero hainbat testuingurutan hala erabiltzen da. (Jarraitu irakurtzen…)

    Sinonimoak: iz.
    [hies] : Hartutako Immuno Eskasiaren Sindromea

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Med.) sida (síndrome de inmunodeficiencia adquirida)
    fr iz. sida (syndrome immunodéficitaire acquis)
    en iz. (Med.) AIDS, Aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome)
    port iz. (Síndrome de Inmunodeficiencia Adquirida) m aids (Acquired Immune Deficiency Syndrome) f, sida (Síndrome de Deficiência Inmunológica Adquirida)

    Ihes egin hiesatik!

    hies (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:51 pm on 2017/11/29 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haxitu 

    ad. du Zakurrak zirikatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    haxitu (S; Foix ap. Lh, Dv). Ref.: A; Lh (aixeatu).

    Exciter un chien” Dv. “(Sc), excitar a los perros” A. v. 2 hazitu, axekatu, haizatu (6). Zeren dütük hik zalhegi / txakürrak haxitzen ardier. Casve SGrazi 96.

    Excitar, provocar. Ordü beita Santa Grazin jotia, / Haxit Janari [=Jana d’Albret-i] mardakeria, / Aztaparka dezon bizipidia, / Jagoitik ez dezen ükhen bakia. Casve SGrazi 80.

    Sinonimoak:

    [haxitu]: zirikatu, xaxatu, narritatu, bultzatu, kinatu, piztu, berotu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. incitar a los perros
    fr exciter un chien
    en incite dogs
    port incitar cachorros

    Txakurrak haxitzera noa!  (Elhuyar Hiztegia)

    haxitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:58 pm on 2017/11/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    uhal 

    iz. Larruz edo antzeko gai batez eginiko zerrenda edo xingola mehea, hainbat zereginetarako erabiltzen dena. Ik. hede. Gero habe bati uhalekin ondo lotzeko. Uhal gabe bihoa zaldia. Lotu gerrian sega potoaren uhala. Gerriko uhala. Bizar-labana uhalaz leundu. Uhalez jo. Astoak uhalak apurtu zituen. Gurpila birarazten duen uhala. Kautxuzko uhala. Gida uhala lasai utzi zion Rozinanteri. Idiak ditu laxatzen uztarri uhalak. Zaldiaren sabel uhala. Erlojuaren uhala. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [uhal] : hede
    [uhal] : erro

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. correa; tira gruesa
    fr iz. courroie
    en (1) iz. strap; [gerrikoa] belt; [txakurrentzat] lead, leash (2) iz. (Teknol.) belt
    port correia; tira grossa

    Telefonoak jotzen dio, baina gabardinaren eta segurtasun uhalaren oztopoarekin, jakaren patrikatik ateratzea lortzen duenerako, berandu da.  [Lili eta biok, Ramon Saizarbitoria (Erein, 2015)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    uhal (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:52 pm on 2017/11/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotsandiko 

    adj. Handitasunez, jasotasun bereziz egiten edo ospatzen dena. Ik. solemne. Hotsandiko zeremonia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hotsandiko (Lar), otsaundiko, otzandiko.

    1.Sonado, famoso, […] otsandikoa” Lar. Don Antonio de Leiba ots andikoaren illoba. Izt C 466. Bost eun ta geiago urtean zerabiltzaten auzi ots andiko kaltarkitsu guztiak. Ib. 135. Ots andiko gerrari Abner eta Amasa. Lard 209. Azti ots andiko bat. Ib. 101. Uri ots-andiko artan. Aran SIgn 36. Euskal-erriko seme argidotar baten egikera otzandikoren bat (Donostia, 1879). JFlor. Bi gertalditan Arrasate igo zan oso ots andiko eta gogoangarri izatera. AB EE 1896b, 18. Azkenengo egin zan otzandiko itxas deman. Ag Kr 54. Badira Buenos Aireetan ots aundiko larru ontzaille […] batzuk. Mok 5. Pernando otsandiko orrek. Etxeg in Muj PAm 18. Izango aal-da berandura gabe Euskal-Errian ots aundiko ta euskaldun on guziek ezaguna. Ldi IL 142. Schopenhauer, hotsandiko jakintzalea. Mde Pr 317. Iru abere, gure iru bertsolari humoredunak otsaundiko ta sonatu egiñak. Lek SClar 140. Arthur Koestler otsaundiko idazlearen liburutik artuak. Lab EG 1958 (1-2), 82. Ots-aundiko izen famatu bat aukeratzea. “De estruendo”. Berron Kijote 36.

    2. (Añ), otsaundiko. “Solemne, […] otsandikoa” Añ. Gauoneko kantak kantauko dirianak otsandiko mezan Jainkoen Semien jaiotzeko egunetan. FrantzesB II 33. Egun otsandiko edo solemne aietarako. Izt D 104. Ots-andiko diakinde edo funzio. Izt C 466. Emon dagijuezala berarizko eskerrak otsandiko boto baten bitartez. (1865). BBatzarN 231. Gure azkeneko alkar-ikustza izandu zan, eta guzietan otsandikoena. “La más solemne”. Otag EE 1881b, 109. Baimen ots-aundiko onekin alaiturik. Bv AsL 83. Prozesio otsandiko bat egin zedilla. Ant Karmeltar 10 (ap. DRA). Jesukristo gure Jaunak Jerusalengo urian egin zuan sartzera otsandikoa. Kortazar Serm 229. Meza nagusi ots andikoa izaten zuten. A Y 1934, 6. v. tbn. Otsaundiko: Zab Gabon 94.

    Sinonimoak: iz.
    [hotsandiko] : arranditsu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izlag. ilustre, célebre, famoso, -a; grandioso, -a, fastuoso, -a, ostentoso, -a, solemne
    fr izlag. célèbre, fastueux, -euse ; splendide
    en izlag. famous, well-known, illustrious; magnificent
    port izlag. ilustre, célebre, famoso, -a; grandioso, -a, fastuoso, -a, ostentoso, -a, solene

    Hotsandiko gertakizuna izan zen. [Parisen sabela, Emile Zola / Karlos Zabala (Alberdania-Elkar, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hotsandiko (Argazkia: nobelprize.org)

     
  • Maite 11:47 pm on 2017/09/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizutasun 

    iz.  g.er. Zilegitasuna. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    haizutasun, hauzutasun (SP (sin trad.), A).

    1.Licitud, justicia, equidad” A. Lanak dituzkegu Espaniarekin eta Frantziarekin samurtu gabe Eskualherri biak, bakotxa bere aldetik, konsegitzen badute zerbeit aizutasun Europa bateratu hortan. Herr 20-10-1960 (ap. DRA).

    2. Licencia, libertad. Oraiko egunetako pertsulari eta koplakariek, Decheparek bezala erraiten dute akuluia, mirakuluia, akulu eta murakulu ordez. Bainan hori kopletan bakarrik sori da. Sekula, mintzaian. Haizutasun hori zilegi da pertsuaren neurtitza borobiltzeko, eta beraren soinuak beharriaren goxatzeko. Zub 19.

    Sinonimoak:  iz. g.e.

        [askatasuna]: askatasun, lokabetasun, libertate Ipar., jaretasun g.e., lokabe g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
        [zilegitasun]: ik. zilegitasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. licitud, legitimidad
    fr iz. (de un contrato) légalité, conformité ƒ à la loi, légitimité
    en iz. lawfulness, legitimacy
    port iz. licitude, legitimidade

    Lanak dituzkegu Espaniarekin eta Frantziarekin samurtu gabe Eskualherri biak, bakotxa bere aldetik, konsegitzen badute zerbeit aizutasun Europa bateratu hortan. [Herr 20-10-1960 (ap. DRA)] (Orotariko Euskal Hiztegian)

    haizutasun (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:52 pm on 2017/09/17 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hegaztada 

    iz. 1. Hegan egiten den bitartea. || Hegaldixa; baitta hegan egotteko modua be (ETNO). Hegaztada baten, itsasuen gaiñetik igarotzen dira. (Eibarko euskara hiztegian) 2. Abiadura.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hegaztada (V-m-gip), egaztara (V-ple-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg (egaztara).

    1. Vuelo.Espacio que se vuela de una sola vez, generalmente, vuelo rápido o ruidoso” Elexp Berg. Cf. hegaldi. Elai-egaztada luzeak. B. Aurre-Apraiz in Onaind MEOE 767. Aguro bialdu eben, egaztada batian. SM Zirik 83. Egaztada baten, itxasuen gañetik igarotzen dira. Etxba Eib.

    2. “Burpillak a ze egaztadia (velocidad) eruan daben aldaz bera” SM EiTec1 s.v. burpil

    Sinonimoak: iz.

    [hegan egiten den bitartea] : hegaldi
    [abiadura] : abiada, abiadura, ziztu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) vuelo (2) velocidad
    fr (1)  vol (2) vitesse
    en (1) flight (2) speed
    port (1) vôo (2) velocidade

    Hegaztada baten, itsasuen gaiñetik igarotzen dira. (Eibarko euskara hiztegia)

    hegaztada (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:45 pm on 2017/07/17 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizagailu 

    iz. Toki itxi bateko airea higiarazten duen tresna, giroa freskatzeko erabiltzen dena. Sabaiko haizagailuak egundoko zarata ateratzen zuen. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [haizemailea]: haizemaile  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) ventilador (2) [gurutzedun gurpiltxoa] molinete
    fr ventilateur
    en fan [machine]
    port ventilador

    Ate ondoko mahai batean eseri ziren, haizagailu baten burrunbaren pean. [Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana (Ibaizabal, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    haizagailu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 10:50 pm on 2017/06/22 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hauspeatu 

    ad. hauspeatu, hauspea, hauspeatzen da ad. Kim. Prozesu fisiko baten edo erreakzio kimiko baten ondorioz, disoluzio bateko solutua produktu solido bihurtu. Disoluzio kontzentratuetatik hauspeatzen da glukosa. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. (Kim.) precipitar
    fr Quím. (solidizar) précipiter
    en precipitate, separate out vtr phrasal insep

    Disoluzio kontzentratuetatik hauspeatzen da glukosa. (Hiztegi Batua)

    hauspeatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:53 pm on 2017/05/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haboro 

    zenbtz./adb 1 zenbtz./adb. Zub. Gehiago. (Izen sintagma bati dagokionean, haren eskuinean edo ezkerrean joan daiteke; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu; aditzarekiko komunztadura batez ere singularrean egiten da). Ez dio deusek irabazi haboro ematen laborariari aziendak baino. Anitz daki saguak, baina haboro katuak. Behin baino haborotan. Karakoil bat baino haboro ez zaituztegu estimatzen. 2 adb. Zub. Hemendik aurrera. Haboro ene kontra ez haiz mintzatuko. 3 zenbtz. (Pluraleko kasu atzizkiekin). Zub. Gehienak. Hala ari diren gizon eta emazteak, edo oro, edo haboroak, salbatuak dira. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:

    adond. Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [gehiago]: gehiago
        [gehiena]: gehienik Ipar., gehien Bizk., gehiena Gip.
    zenbtz. Zub.
        [gehiago]: gehiago
        [gehien]: gehien, gehienik

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (Z) más (2) izond. (Z) la mayor parte
    fr
    en
    port

    Anitz daki saguak, baina haboro katuak. (Hiztegi Batua)

    haboro (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:09 pm on 2017/02/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hel 

    interj. Arrisku edo larrialdian laguntza eskatzeko oihua. Hel guri! Hel, Jauna, hel; galtzen ari gara! “Hel! Hel! Hel!” oihuka hasten da orduan. || hel egin Arrisku edo larrialdian laguntza eskatu. Zuregana hel egiten dutenak. Hel egiten diote garrasika (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hizkuntza

    hel (L, BN, S ap. A; Dv, Ith 56, H).

    1. (Gralmte. repetido). ¡Socorro!, ¡válgame…!, ¡válganos…!. “Hel! hel!, au secours! au secours!” Dv. “Ordinariamente se repite, pero sin h: hel-el-el! (S)” A. Cf. heldu (4) y hela, con el que es confundido por algunos lexicógrafos como Duvoisin. Tr. Si bien las expresiones hel egin y helez (v. infra) son bastante anteriores en los textos, hel como grito de socorro aparece en autores septentrionales desde finales del s. XIX (hay una curiosa documentación anterior, procedente de los ms. de Humboldt, en A Morf 730n.); al Sur se encuentra en Zaitegi. Hel! hel! hel! deiadarrez. Zby RIEV 1909, 105. Eskualdunak hel-hel oihu egin orduko, trumilka badoazko Eskualdun irakurtzaleak. HU Aurp 198. Hel, hel guri! Barb Sup 147. Hel, Sokorriko Maria! / Emaguzu bitoria! Ox 61. El! el! ona! atozte! atozte! Zait Sof 130. Hel, Jauna, hel; galtzen ari gira! Leon Mt 8, 25 (el resto de los autores septentrionales emplean aquí begira o salba gaitzazu). Despotes, hel! Hel! Sinheslegai / egun bainago bildur handiz! Mde Po 63. Emazte garrasia bat: Hel! hel! JEtchep 116.

    2. (Sust.). Ayuda. Bainan sudurraren hel edo laguntza baitezpadakoena ez da hori: da airearen hartzea. JE Med 12.

    Sinonimoak: interj. Ipar.

        [laguntza eskatzeko oihua]: sokorri Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es interj. (batez ere Ipar.) ¡socorro!
    fr interj. au secours!
    en interj. help!
    port interj. socorro!

    Hel guri! Hel, Jauna, hel; galtzen ari gara!  (Hiztegi Batua)

    hel (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:52 pm on 2017/02/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizu 

    adb. Zilegi izanik, debekatu gabe. • HAIZU IZAN. da ad. (batez ere Ipar.) 1. Zilegi izan. Neurriz kanpo hitz egitea inorentzat ez da haizu. 2. Ausartu. Ez naiz haizu esatera. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [haizu] : ik. zilegi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es lícito, -a; permitido, -a
    fr licite, permis ; libre
    en licit; allowed, permitted
    port lícito(a); permitido(a)

    Neurriz kanpo hitz egitea inorentzat ez da haizu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    haizu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2017/01/18 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hormagarri 

    adj. Hormatzen edo izozten duena. Hotz hormagarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hormagarri (Urt IV 78, H). Gélido. “1. […] Hotz hormagarria; 2. […] Hartze hormagarria, accueil glaçant” H. Ez baginu ihardesten hoinbertze amodiori ez axolatasun hormagarri batez baizen. MarIl 199.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. que hace helarse, glacial, helador, -a
    fr glacial
    en icy, freezing, bitterly cold, (glacier) glacial
    port glacial

    Hotz hormagarriak kalean harrapatu gaitu.

    hormagarri (Gaurko hitza, domeinu publikoa)

     
  • Maite 10:20 pm on 2017/01/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hepa 

    interj 1 Arreta erakartzeko erabiltzen den hitza. Hepa! hepa! nik ez dut zer ikusirik gauza horretan. Hepa! hor zarete? 2 Norbait ikustean esaten zaion diosal hitza. Ik. kaixo. Hepa Martin, zer moduz? (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    (h)ep, (h)epa (V-gip, BN-arb), epe (V-gip). Ref.: A (hepa); Etxba Eib (epa); Elexp Berg (epa, epe).

    1. Interj. con la que se requiere atención (tbn. de sorpresa, de saludo). “Hepa, interj. de llamamiento” A. “Interj. que pone sobre aviso. Epa! or dozu zezena zeuregana!” Etxba Eib. “–Afarixa zor dostak. –Epa hi! alto. Hori eztok egixa” Elexp Berg. “Epa, zer moduz?” Ib. Buxerak erraiten dio gibeletik: “Hep, hunat, haragiaren saria?”. Barb Leg 143. Oihu egin zion, […] “Nun zira?. Hep! ene adixkidea!”. JEtchep 116. Ep! Ep! Ez al dakik arraintza debekatua dagola emen? EgutAr 11-1-1960 (ap. DRA). Hep? Hor zarezte? Larz Iru 52.

     (Uso sust.). Hep bat aizoari aski da, zuñ ordüz, ordütan salbatzeko. Herr 24-11-1960 (ap. DRA).

    2. (BN, S, R ap. A). Interj. que denota esfuerzo. “Interj. que se usa en momentos de apuro, a punto de realizarse algo que nos apasiona” A. Bainan ihes zohana heldu da gibelerat bi jauziz, hep, igaten da zaldira. EskLAlm 1902, 18 (ap. DRA).

    3. (BN, S). Ref.: A (ep, hep); Lrq (hep). “Interj. de burla que equivale al vah latino” A. “Hep, grito de desafío” Ib. “Interj. de moquerie” Lrq. Hepa, hepa, hepa / orai niz orai alagera / ikusten düt enegitekuak / untsa juaiten direla. Xarlem 251.

    Sinonimoak

    [diosal hitza] : kaixo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) interj. cuidado; atiende, mira (2) interj. hola
    fr salut
    en Hello! Hi! Hey! What’s Upp!
    port olá, oi, alô

    Hepa! Zer moduz?

    hepa (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
    • Agustin 1:08 pm on 2017/01/15 Permalink

      Kuriosoa da, Portugalen ere erabiltzen dutela, norbaitekin gurutzatzerakoan adibidez.

  • Maite 11:06 pm on 2016/10/17 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hede 

    iz. 1. Uhala, larruzko edo beste gai malgu batez egindako xingola edo zerrenda mehea. 2. Zaldiak gidatzeko erabiltzen den uhal-multzoa. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [uhala]: uhal (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. correa, cordón (2) iz. rienda
    fr (1) iz. courroie, attache, lanière, sangle (2) iz. bride
    en iz. strap, lace, shoelace
    port (1) iz. correia, cordão (2) iz. rédea

    Eta larruzko hede beltza kokotsaren azpian, bisaiaren ingerada markatuz. [Larrepetit, Pello Lizarralde (Erein, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hede (Gaurko hitza, Domeinu publikoa)

     
  • Maite 10:15 pm on 2016/10/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hormatzar 

    iz. Harresia.

    Orotariko Euskal Hiztegia

    hormatzar, ormazar (Lar). (Aum. de 2 horma). “Paredón” Lar. Bartzelonako kale S. Ramon de Call deritxonian ormatzar edo muralloe bat bota ebela. Ezale 1897, 181a. Atera nazazu gaztelu ontatik, ormatzar auek ber-bertan itto ez nazaten. Etxde AlosT 55. Antziñako ormatzarren azpitik ixuriz doazan ibaiak. Ibiñ Virgil 85. En DFrec hay 2 ejs. de (h)ormatzar.

    Sinonimoak: iz.

        [murrua]: harresi, murru, muraila zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. muralla; pared grande
    fr iz. mur, clôture, muraille, rempart
    en iz. [itxitura] wall; [hirietakoa] wall, rampart
    port iz. muralha

    Kurtsoreak markatzen duen erritmora hara eta hona. Klik-klak-klik-klak… altzairuzko habeak eraman eta hormigoiaz betetako karroekin batetik bestera, edonon eta edonola kalearen erdian hormatzarra jasotzen dute, lotsagabe, hiriko gidarien harridurarako. Kapataza begira dute garabiaren gainetik. [Klik-klak-klik-klak…, Xegun Altolagirre (Erein, 2001)]

    hormatzar (Gaurko hitza, Public Domain)

     
  • Maite 9:02 pm on 2016/09/24 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hertu 

      da/du ad. (Ipar.) 1. Gutxitu, murriztu; ibitu, ematu. 2. Hantua edo puztua dagoena hustu, handitua desagertu. Hantura hertu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. Ipar.

        [gutxitu]: gutxitu, txikertu, txikiagotu, txikitu, urritu, doitu g.e., mermatu Heg. beh., apurtu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)1 da/du ad. (Ipar.) disminuir (2) da/du ad. (Ipar.) desinflar(se), deshinchar(se), resolver(se)
    fr (1) da/du ad. (Ipar.) diminuer (2) da/du ad. (Ipar.) (se) dégonfler
    en (1) da/du ad. to decrease, to drop,  ( hantura ) to go down

    Biharamuneko, khordak eroriak dire, hanturak hertuak, eta Zabier egundaino bezain azkar eta zalhu. [Bi Saindu Heskualdunen Bizia, Franzisko Laphitz (Euskal Klasikoen Corpusa, 1867)]

    hertu (Irudia: Wikimedia Commons)

     
  • Maite 1:18 pm on 2016/09/23 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotzildu 

    da/du ad. Hotzil bihurtu, hotzil gelditu arte berotu edo hoztu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hotzildu. Templar(se). Iru gazteeri su-garra otzildu zenien Jainkoa. Or MB 59. Bero-bero ibili zen luzaroan gerra hotza; hotzildu zen poliki-poliki, epeldu gero eta are azkenik, hoztu ez ezik, baita izoztu ere. MIH 375.

    Sinonimoak: iz.
    [hotzildu] : epeldu  (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. templar(se), entibiar(se), enfriar(se) o calentar(se) hasta quedar templado; [sua] mitigar
    fr da/du ad. s’attiédir, tiédir
    en da ad. [hoztu] to cool, to cool down; [berotu] to warm (up), to get warm(er)
    port (algo frío) amornar

    Hotzildu, jauna, berorren harridura lipar batez, arretaz ernerik belarria, harik eta nik eman arte, bi jaun prestuok lekuko didudala, miragarri horren berria berorri.  [Hamlet, William Shakesperare / Juan Garzia (Ibaizalbal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hotzildu (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 7:19 pm on 2016/09/01 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hasi-masi 

    iz. hasi-masi. (pl.) Hastapena, ikasi behar den zerbaiten hasierako gaiak. Gramatikaren hasi-masiak ikasi eta berehala. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hasi-masi (V ap. A Apend). (Gralmente. pl.). Principios, rudimentos. “Asimasi, rudimentos (V)” A Apend. “Asimasiak (V), rudimentos” A Morf 595. Argi dugula guziok [Iesukristo] eta argi dugula bakoitzak, otoitzaren asi-masietatik otoitzik bikaiñeneraño. Or QA 122. Begira iñork lillura zaitzaten iakingalez eta itz zoragarriz mundu ontako asi-masiak giza-mihiz erakuski, ez Kristoz. Or Aitork 59. Gero eskolan asi ninduten asi-masietan. Ib. 20. Siñestearen asimasiak ikasi ta berela, bataioan ernaberritzeko izena eman zun. Ib. 187. Zure errukiak ur aundietan billatzen dituen aien asimasiko sagarakunde ospatsu aietan. “In ea sollemnitate sacramentorum, quibus initiantur quos pervestigat in aquis multis misericordia tua”. Ib. 406. Landareetaz atsapenak. (Botanika-Asimasiak). Ibiñ EG 1951 (7-8), 6. Ezaguera utsaren asi-masiak berak neke andia oi dakar. Zait Plat 25. Orixe duzu, irugarrenik, Pitagoragandik eta Platonek iesana: izarren berri asi-masiak, alegia. Ib. 71. Ikasi ta irakatsi berrien asimasiak ugariagotuz, ederragotuz eta zabalagotuz ari ziran gizon bizkor aiek. Ib. 111.

    Sinonimoak: iz.pl.

        [hastapenak]: abeze, hastapen pl., beaba g.e. pl. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
        [hastapen]: hastapen, haste, hasiera (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (pl.) principios, rudimentos
    en (pl.) rudiments, early o initial stages
    port (pl.) começos, rudimentos

    Ikasi eta irakatsi berrien hasi-masiak ugariagotuz, ederragotuz eta zabalagotuz ari ziren gizon bizkor haiek. Ib. 111.  (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    hasi-masi (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 11:49 pm on 2016/08/29 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hautaezin 

    izond. Ezin dena hautatu.

    Sinonimoak: iz.
    [hautaezina] : aukeraezin (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es inelegible
    fr inéligible
    en ineligible
    port inelegível

    Arnaldo Otegi “hautaezin” izendatu ostean, aldeek jarritako helegiteak aztertu ditu gaur goizean egin duen bileran. Auzitara joango da gaia gero, eta EH Bilduk aurreratu du helegitea jarriko dutela. Azken erabakia irailaren 5, 6 edo 7an jakingo da.  Hautagai izateko debekua mantendu dio Hauteskunde Batzordeak Otegiri (Berria.eus, 2016-08-29)

    hautaezin (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 2:36 pm on 2016/07/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hondale 

    iz. Itsasoaren behea, hondoa. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hondale (O-SP 229 -> SP -> H (L, BN); HeH voc, A).

    Abismo, sima, gran profundidad. “Hondalea, fondrière” O-SP 229 (Urquijo, a quien sigue Azkue, da la lectura hondalça, sin duda errónea; v. O-SPAd 889). “Fondrière” SP. “Hondalea, hondoa, itsas barne barnea” HeH voc. “Fondo (del mar)” A (que cita el ej. de HeH, además de HEH voc.). “Barranca, hondonada” Ib. s.v. hondalza. Todos los ejs. de Etcheberri de Ziburu hacen referencia al infierno. v. hondaleze. Ifernua nahasi zen, […] / eta hondale ilhuna habarrotsaz khiritu. EZ Man I 129. Ezen Iaunak eztu nahi doloratu […] [purgatoriokoa] / hanbat nola hondalera desterratu gaixtoa. Ib. 120 (17 hondale khardunera). Hobe lizate […] itsas hondalerat egotz baladi. HeH Lc 17, 2 (He itsasoan behera).

    Sinonimoak: iz.
    [hondale] : itsas hondo, itsas hondar (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es fondo (del mar)
    fr fond
    en bottom of the sea
    port fundo do mar

    Hondalean aurkitu dute hondoratutako arrantza-ontzia.

    hondale (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 8:49 pm on 2016/06/19 Permalink | Reply
    Tags: H   

    horma 

    iz. 1. Izotza. • horma-egun. Tenperatura maximoa 0 ºC baino txikiagoa izan duen eguna. | iz. 2. ERAIK. Hargintzako edo igeltserotzako obra, hainbat material edo elementu (harriak, adreiluak, etab.) alboratuz eta gainjarriz eta elkarri kare, igeltsu edo zementuzko mortairuz itsatsiz egindakoa. Betiere lodiera dezentekoa izaten da eta itxierako elementu bezala funtzionatzen du, batzuetan defentsazkoa eta bestetan sostenguzkoa. • harri lehorrezko horma. Harlangaitzak masarik gabe jarrita dauzkana, harrien arteko formak elkarri egokituz egiten dena. || harri-horma. Harlangaitzekin edo landu gabeko nahiz lanketa oso traketseko harriekin eta mortairu, kare, zementu, etab.ekin egindakoa. || horma nagusi. Eraikuntzaren egitura-funtzioa duen pareta, sostenguko ala trabatzeko lana egin dezakeena. || horma-barra. 1. NEKAZ. Frutarbolen ilara, plano bertikalean antolatua. 2. KIR. (batez ere pl.) Horma batean jarritako eskailera-modukoa, non barrek gimnasia-ariketak egiteko balio baitute. || karga-horma. Kargamurrua. || kanpai-horma. Fatxadaren gainean altxatutako horma, kanpandorre-funtzioa duena. Goialdean zorrotza izan ohi da. Kanpaiak jartzeko bao bat edo bat baino gehiago izaten du. • HORMARENA EGIN. Futbolean, bat-bikoa egin. || HORMABIAK EGIN. Pilotan, bi paretak egin. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [izotza]: izotz, karroin Ipar., lei Bizk., jela Gip.
        [pareta]: pareta

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. hielo; escarcha helada (2) iz. pared, muro, muralla; tabique
    fr (1) iz. glace, gel, givre, verglas (2) iz. paroi, mur, cloison
    en (1) iz. ice; frost (2) iz. wall; partition
    port (1) iz. gelo (2) iz. parede, muro

    Horma irudiez josita zegoen.

    horma, #27hizki27argazki (FlickrCC, Dabid Martinez)

    Ikusi “horma” Dabid Martinezen #27hizki27irudi egitasmoaren blogean

     
  • Maite 9:21 am on 2016/06/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hink 

    [batez ere hinkik [ere] ez ateraesapidean erabiltzen da]: lotsaren lotsaz hinkik ere ez zuen atera bilera osoan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hink (AN-gip-5vill ap. A), hint (L-côte ap. A), hinka (BN-baig ap. A).

    (En oraciones negativas o condicionales). “Mu, nada (refiriéndose a palabras). Inkik eztu erran” A. “Hinkarik eztu erran” Ib. “Ez zuen atheratu hintik (L-côte)” Lander Cor (ap. DRA). v. txint. Nihor ere etzen ausartatu hint baten atheratzera Israelgo semeen kontra. Dv Ios 10, 21 (BiblE hitzik ere egitera). Nehorek ez du atheratzen hintik. Prop 1898, 278. Ia ixilik, ume! […] Inkaik ateatzen badek, mantekak kenduko dizkiat. Lek EunD 28. Auzia trenkatu zen hortikan aurrera, / hiritarrak etzuen hinkikan atera. Xa Odol 150. Nere ezpaiñetatik ez da inkik ere aterako berorren gauzeri far-antza egin naiean edo. Berron Kijote 229. Burua makur eta inkarik esan gabe kendu zizkion lokerak nagusiak morroiari. Ib. 58.

    Sinonimoak: iz.

        [txint]: txint (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (en oraciones negativas o condicionales) mu, nada
    fr (ezezkoetan) rien, pas un mot
    en (baiezkoak ez diren testuinguruetan) (not a) thing, (not a) word; (not a) sound

    Hinkik ez du esan (Elhuyar Hiztegia)

    hink (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 11:37 pm on 2016/06/04 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hautetsontzi 

    iz. Boto sekretuak jasotzeko erabiltzen den ontzi bat da, botoak jasotzen diren bitartean itxi eta botoak zenbatzeko ireki egiten dena. Botoak sartzeko zirritu bat izaten du gainean. (Wikipedia)

    Berria estilo liburua

    hautetsontzi (urna*, hautestontzi*). Kontuz kalkoekin. Jende asko joan da hautetsontzietara*[e.] Jende asko joan da bozkalekuetara. Jende askok bozkatu du.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. urna (electoral)
    fr iz. urne (électorale)
    en iz. ballot box
    port iz. urna

    Prest daude hautetsontziak herri askotan .

    hautetsontzi (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 9:10 am on 2016/05/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotzete 

     iz. Hotz egiten duen denbora. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [hotzete] : hotzaldi, izozte (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. tiempo, época de frío
    fr saison de froide
    en cold season
    port período de frio

    Eskualduna da guztien artean ez hotzetez, ez berotez, ez gosetez ezin bentzuturikkakoa. [Eskuararen hatsapenak (c. 1718),  Joanes Etxeberri (Euskal Klasikoen Corpusa)]

    hotzete (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 9:00 am on 2016/05/02 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hotzikara 

    iz. 1. Hotz-sentsazioarekin batera gertatzen den ikara, eta batez ere sukarrak edo giro hotzak eragina. Leher eginak, bustiak eta hotzikarak hartuak. 2. Sukarrak eraginik ezpain edo sudurrean sortutako erupzioa.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [hozkirria]
    hozkirri Bizk., hozkirritu Bizk. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) escalofrío, tiritón, estremecimiento (2) pupa, calentura, erupción de los labios
    fr frisson, fièvre
    en (de fiebre, frío) shiver; (de horror) shudder
    port calafrio

    Hotzikara batek dardaratu zuen Nora, ordu arte bela zuriak nagi-nagi astintzen aritutako aire epel-maxkala hotzera hasita baitzegoen. [Azkenaz beste, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Pettik Antzoki Zaharrean eskainiko du Hotzikarak disko berriaren aurreneko emanaldia.(donostiakultura.com)

    “Hotzikarak” disko berriaren aurkezpena (Argazkia: Petti)

     
  • Maite 7:12 pm on 2016/04/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hirodura 

      iz. (batez ere Z) Usteldura. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hirodura (Sc ap. A; Gèze, Dv, H (BN, S)).

    1. Putrefacción, podredumbre; podre, materia. “Hirodüra, pourriture, pus” Gèze. v. hiro. Landaren hirodürak eta hazten ditüen aberen gorotzak bera [lürra] ere hazten düte. “La corruption”. Arch Gram 92. Harek [harrak] hunki muhuriak oro hirotzen, eta hirodüra untsatto hedatü da hanitx morkhotan. ArmUs 1892, 150.

    2. “(S), sarna” A, que cita Ip Dial. Zauri zahar, hezkabia eta kara gaistozko hirodürentzat. “La gale”. Ip Dial 78 (It, Ur sarna, Dv zaragar).

    Sinonimoak: iz.
    [usteldura] : usteldura, usteltasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (5000 eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) putrefacción, podredumbre, corrupción (2) pus, materia
    fr putréfaction, corruption
    en putrefaction, decomposition; corruption
    port putrefação;  corrupção

    Landaren hirodürak eta hazten ditüen aberen gorotzak bera [lürra] ere hazten düte. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    hirodura (Gaurkohitza, CC)

     
  • Inaki Agirre 11:47 pm on 2016/04/07 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harri-lubeta 

    Iz. Itsas hondora botatako harriz osatzen den egitura, kai baten zimendua eratzeko edo olatu edo korronteen kontrako babesa eskaintzeko.

    Sinonimoak: iz.
    [dikea]: dike, olatu-horma, barradera (WP eta UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es escollera
    fr enrochement
    en breakwater
    port quebra-mar

    Portuan harri-lubeta luzatu egin dute. (Elhuyar Hiztegia)

    harri-lubeta (FlickrCC, Anders Lanzen)

     
  • Maite 9:03 am on 2016/03/31 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harabartu 

    da ad. Harrak jan; harrek jota ahitu edo hil. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    harabartu (SP, Lar, H, A).

    Agusanarse” Lar. “Engendrer des vers” H. “Consumirse de gusanos” A. Eta bertan io zezan hura Iainkoaren Aingeruak, zeren ezpaitzeraukan Iainkoari gloria eman: eta harabarturik hil zedin. Lç Act 12, 23 (He hiltzen harrez jana, Dv eta harrek iretsia hil izan zen). Herodes harabartu. Ib. 12, tít.

    Sinonimoak: iz.
    [harabartu] : harrek jan (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. agusanarse, consumirse de gusanos
    fr (fruta) devenir véreux(euse); (cosas) être mangé par les vers
    en  to get maggoty
    port  bichar, abichar-se

    Harabarturik hil zen.

    harabartu (Irudia: actwild.org.au)

     
  • Maite 11:37 pm on 2016/01/14 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hagoatu 

    da ad. (Ipar.) Akitu, indarra galdu. Zamaria hagoatu da jan gabe egoteaz.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hagoatu (L ap. A (que cita a Jaur); SP, Sb-Urq, Dv), haguatu.

    Extenuar. “Zamaria hagoatu da ian gabe egoiteaz” SP. “Hagoatua, […] lánguido, languissant” Sb-Urq. “Être réduit à une extrème détresse” Dv, que cita a JesBih. “Quedarse casi exánime” A. Cf. hagorandu. Egarriz haguatua den orein edo orkhaitzak urhotxera lehia duen bezala. JesBih 117. Egarriak hagoatua dago. Jaur 151. Arratsaren otoitz fedegabe hagoatua kanpai etsietan / uda errearen ondoan. Azurm HitzB 66.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

        [akitu]: abaildu, adikatu, ahitu, akitu, leher egin, lehertu, nekatu, unatu Ipar., sats egin Bizk., iraungi jas., anu egin g.e., urgoitu Ipar. g.e., kantsatu Bizk. g.e., augatu Ipar. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. (Ipar.) extenuarse
    fr ad. (Ipar.) (se) fatiguer, (s’)épuiser
    en ad. (=cansarse) to get exhausted; (=debilitarse) to become emaciated, waste away
    port ad. extenuar-se

    Entzun:

    Egarriak hagoatua dago. [Jaur 151. (Orotariko Euskal Hiztegia)]

    hagoatu (FlickrCC, by John Lambert Pearson)

     
  • Maite 8:36 pm on 2016/01/10 Permalink | Reply
    Tags: H   

    horditasun 

    iz. Horditzea; horditurik dagoenaren egoera (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    horditasun (c. sg. A; SP, Dv (+ o-, que cita a Bilintx), H (+ o-)). “État d’ivresse” Dv. “Ivresse. Sagarnoaz denean horditasuna berantago iragaiten da mahats arnoz denean baino” H. “Estado de embriaguez” A. Kristoren odola, orditasun santu batekin orditu nazazu. Echve OngiB 67. Amoriyozko orditasun arrek ematen dit toteltasun ura zurekin izketan astian. Bil 161.

    Sinonimoak:  iz.

        [mozkortasuna]: hordialdi, hordikeria, mozkor, mozkorkeria, mozkorraldi, mozkortasun, mokoilo Gip., aitzur beh., zakur beh., katu Bizk. beh.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es embriaguez; estado de embriaguez
    fr ivresse
    en drunkenness, intoxication ny
    port embriaguez, ebriedade

     

    Hitz debekatuak

    Hitz debekatuak
    asfalto bustian
    desegiten dira
    eta laino bihurtzen
    edo fosforo hautsa.
    Bizkarra miazkatzen dizut
    nire galdera guztiak ezabatuz
    eta berriak eginez,
    jakinda
    erantzunak
    poeta zaharren hitzetan baino
    ez ditudala aurkituko,
    inoiz ez zure ezpainetan.
    Atzoko mina berpizteko beldurrak
    amildegiraino eramaten gaitu
    horditurik,
    gure nahi guztiak
    puzten dituen
    horditasuna
    Berriz musukatuko ez ditugun ezpainek
    gure gogoan hartzen dute bizileku
    hilero alokairua ordaintzen.

    [Mugarri estaliak, Castillo Suarez (Susa poesia, 2000)]

     
  • Maite 8:45 pm on 2016/01/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hizketatu 

    da ad. Norbaitekin hizketaldi bat izan. Lekunberrin hizketatu ziren Lizarraga eta Santa Kruz.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hizketatu (G-azp, AN-gip; Lar). Ref.: Gketx Loiola; Gte Erd 154.

    1.Dialogar” Lar. “Hablarse, trabar conversación” Gketx Loiola. “Hizketatu ginen, ortik hizketatu ginen (= elkarrekin hitz egin genuen, nork bere eritziak azalduz) (G-azp, AN-gip), alkarrekin hizketatu ziren zerbait egiteko (AN-gip), eztakit tratua egin ote duten, baina hizketatu dira (G-azp)” Gte Erd 154. Onela izketatu ziran andre biak. Ag G 35. Ez naiz eratu egun oietan izketatzeko moduan. Ill Testim 14. Izketatu zedila Serranorekin, len bai len auzia garbitzen ote zuten. Or SCruz 33. Lagunekin izketatu gabe. EEs 1931, 46. Bere illoben egonatzaz Mari Josepakin astiro izketatu zanean. TAg Uzt 159. Egurastuz izketatu gaittezke. Etxde AlosT 62. Gaur, berriz, berrogei ta amar kilometrokoak ere nun-nai izketatzen dira. Insausti 14. En DFrec hay 8 ejs.

    2. Comprometerse, convenir en. v. berbatu. Ostoa kintalka biltzeko izketatu baintza ere. ‘Tu te mettais à gages’. Or Mi 20. Norbait […] izketatu zan “Saski-Naski”-koekin, euskeraz itzuli ta esan zezaten. Ldi IL 56. Izan nizun bekoki arekin ondamendirako izketatzeko. Or Aitork 56. Fonética histórica vasca bigarren aldiz argitaratzeaz hizketatu ginen bezain laster. MEIG VI 137.

    3. Enunciar, expresar con palabras. Baiña gazua bat askotara izketatuz eta izketa ori askotara ulertuz. “Enuntietur”. Or Aitork 409.

    4.Disputar, discutir. Alakorekin izketatu naiz, he discutido” (B).

    5. Proclamar, decir. Gizartean zear izketatu ezazu beti ta lotsarik gabe: alegia […], iturritxo garbi oiek zaindu egin bear dirala. Zendoia 184.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [solastatu]: hitz egin, jardun, mintzatu, solas egin, ele egin Ipar., ele eman Ipar., elekatu Ipar., iharduki Ipar., mintzo izan Ipar., solastatu Ipar., berba egin Bizk., ele erran Zub., elestatu Zub.
        [hitzeman]: adostu, elkar aditu, elkar hartu, hitzartu, hitz-batu, itundu, paktatu, berbatu Bizk., abenitu zah., akordatu zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. charlar, hablar, conversar; entrevistarse; apalabrarse, comprometerse
    fr da ad. causer, parler, converser, interviewer
    en da ad. to speak, to talk
    port conversar, papear, bater papo;

    Entzun:

    JOSEMA IRUTAGOIEN ZENTSOREA JOSEMA IRUTAGOIENI KARGU HARTZEN
    ( d )

    Gure herriaz ez gaituk hizketatuko,
    ez eta ere, denoi, ustez, jaiotzez
    suposatzen zaigun normaltasunaz.

    Di-da jarriko gaituk hi eta biok
    nerabezaroa delako horretan.
    Hor zegok koska. Ibili bahabil
    haurtzaroa gora, haurtzaroa behera:
    berriketak! Nerabezaroa duk
    arorik krudelena.

    Nerabezaroan, bada, sastatu hinduten
    kontzientziaren orratz ziztagarriek
    eta nor izanaren erroek.
    Jarrai-n sartu hintzen, akordatzen?,
    azal ziezaaten bizitzaren mitologia:
    Borroka! Aberria! Amodioa!
    Nolako epika halako elegia.

    Neskak, alkohol gauak eta koadrila,
    bere ergelarekin, hi herorri,
    koadrila izanen bada. On puska
    hintzen mutikoa!, eta inuxentea
    hamaika ziri gogorrek bigundutakoa.

    Eta zer diok hire lagunez?
    Kuttunenak, errukia zian harexek,
    dastatu zian, hi ohartzerako,
    burdinaren zaporea eta burdina egin dik.

    Beste hark gora nahi zian
    eta gora egin dik, ez ordea
    bizitzaren kotizazioez gorago,
    eta hor zabilek, kontatu dik,
    etsipen mailegutan interes altuenera.

    Hiri, ostera, denak egiten zian ihes,
    neskek, mutilek, gauek eta mitologiak,
    baita bizitza berak ere;
    eta zergatik jakin gabe
    berrogeien inguruan gaudek.

    Hor aritzen gintuan hi eta biok
    kurba normalaren bazterretan sufritzen,
    eta bazterrez bazter bizitzara
    erori omen hintzen, hire hitzetan,
    ezkondu eta amnesia pilulen zale egin
    borragoma itzelaren kontu harekin.

    Adi ezak, bazterrez bazter gabiltzanez
    hi eta biok, hizpidera ekarriko diat
    %10arena. Bai, motel, bai,
    gizonak maite hituen eta dituk.
    Nik jarraitu haut, hauek lanak,
    hire gehiegikeriak begiratuz,
    jarraitu inork sekula guztian
    jarraituko ez hauen moduan: honetan
    elkarrekin gaudeneko halabeharraz.
    Haragi biziko hire erromantizismoa
    hondoan estali nahi nian nik, hik baina: kia!
    Muturreko gizona izan haiz beti,
    eta gaur, jada, bizitzaren
    bestaldean hago, eta barrikadaren.
    Amore eman duk, ez ezak ezetz esan,
    lortu duk, bai, lortu duk,
    nahiz eta gaur etsipenaren bazka izan,
    bai kabroi zaharra, bai armairumaria,
    kurba normalaren erdi-erdian gaudek,

    azkenik!

    [Puskak biziz, Juanjo Olasagarre (Susa poesia, 2000)]

     
  • Maite 6:11 pm on 2015/12/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hautatu 

    du ad. (Ipar. eta zah. da ad.) Aukeratu, zenbait gauzaren artean bat edo batzuk hartu edo seinalatu; boto bidez aukeratu. Hauta dezagun, bada, zer nahi dugun: euskara garbia ala bizia.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.

        [aukeratu]: aukeratu, begia jo, begiz jo, bereizi, esleitu, miratu Ipar., hautu Heg., hautetsi jas., begiztatu g.e., apartatu B-G beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. (zah.) / du ad. elegir, escoger, seleccionar (2) du ad. votar
    fr du ad. choisir, élire, sélectionner
    en du ad. to choose, to select, to pick
    port (1) escolher (2) (por votación) eleger.

    Entzun:

    20015eko hitzaren bila gabiltza. Zein duzu gustukoen? Egin klik eta hautatu zure hitza. Abenduaren 31n, gaueko 12:00etan, itxiko dugu bozketa eta urtarrilaren 1ean, urte berriarekin batera, jakingo dugu zein izan den garailea. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Hauek izan dira 12 hitz zabalduenak 2015ean zehar:

     
  • Maite 5:23 pm on 2015/10/29 Permalink | Reply
    Tags: H   

    huntzorri 

    iz. BOT. Araliazeoen familiako landare igokari eta hosto iraunkorra. Hosto larrukara, pedunkuludun eta osoak, eta zuhaitz, horma, etab.etan gora igotzeko balio duten sustrai arrotzak ditu. Arrunta da Euskal Herriko bi isurialdeetan (Hedera helix). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘huntz’) || 2. Delako landarearen hostoa.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    huntzorri (V, G; Añ (V)), untzurri (VocCB Dv (V, G)), autzorri (V-gip). Ref.: A, Etxba Eib (untzorrixa, autz-orrixa); Elexp Berg.

    Hiedra; hoja de hiedra. “Hiedra, […] su hoja, untzorria” Añ. “Hiedra, hoja de la hiedra. Untzorrixak estalduta zugatz guztia, la hiedra cubría todo el árbol” Etxba Eib. “Autz-orrixa, hiedra. Autz-orrixa, orma zarretan gora zabaltzen dala, edertzen ditu izan ziran gizaldietako zuti-jausixak” Ib. “Hoja de yedra. Untzorrixa kailluendako dok ona” Elexp Berg. v. huntz, huntzosto. [Ordientzako iauna] ontzia eskuan eta untzorrizko / aroa eukana buruan. Azc PB 76. Untzorria, orma ta zugatz edo arbola zaarren lepora geldi geldi [igoten]. A Txirrist 135. Ez kendu gurutz-ondoan / jaioko dan untz-orria. Jaukol Biozk 89. Untzorria, intxusa, piper-azia (V-m). A EY IV 221. Arrizko aldaskak untzorri zurrun antzo lotu zuten. Zait Sof 184. [Urretxindorra] ardo margodun untzorrian kokatuz. Ib. 125. Untzorriz ta ereñotzez koroi. Gazt MusIx 81. Olerkaria untzorriz apaindu ezazute. Ibiñ Virgil 52. Kigneak baiño zuriagoa, untzorri zurbilla baiño ederragoa. ‘Hedera formosior alba’. Ib. 52. Lerrondoek soilik, agin-ondo galgarriek eta untzorri beltzak. Ib. 87. Untzorriz estalduak ormak. Alzola Atalak 75. v. tbn. A Ezale 1897, 38b.

    Sinonimoak: iz.

    [huntz-orri] : iz. huntz huntz-hosto (UZEI eta Adorez sinonimoen hiztegiak)

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia, Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es hiedra; hoja de hiedra
    fr lierre
    en ivy
    port (planta) hera

    Entzun:

    Domu Santuan huntzorri gorria horman gora! (Martzial eta Juliana)

    huntzorri (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 9:03 am on 2015/09/27 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hiltamu 

    iz. (B) Agonia. Hiltamuan sartu.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    hiltamu (V). Ref.: A EY III 241; A Apend; Gte Erd 265. “Agonía. […] Iltamu gogorra izan dau (V). Dicen que está ya en la agonía, iltamuan sartu eida (V-arr)” A EY III 241. “Iltamuan (V-arr), en la muerte” A Apend. Gurasoak iltamuan esandako itz onek. A Latsibi 12. Eriotz orduan, iltamu-aurrean berriro leen baizen garbi […] geldi daiteala [arima]. Erkiag Arran 173. Itsasoan il ala galdutakoari joten yakon iltamuko kanpai-ots bereixia. Ib. 166. Egun berri hartan, hiltamu latz batean / animali guztiak akabatu ziren. Arti MaldanB 201.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

        [agonia]: agonia, heriotzaldi, hilzori (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (B) agonía
    fr agonie
    en death throes
    port agonia

    Entzun:

    1975. urtea

    Hiltamuaren kronika

    40 urteko diktaduraren ondoren Francok azken hatsa eman zuen 1975ean. Urte sinbolikoa izan zen inondik ere, frankismoaren aparatuen (polizia, oligarkia, justizia…) eta jendartearen arteko hortik aurrerako pultsuak zedarritu zituelako 1978an ernalduko zen erregimen konstituzionalaren moldeak. Gero eta gehiago dira pentsatzen dutenak “Trantsizio” deituriko aldi horretan sortu zen sistema politikoak muga itzelak dituela, ezin dela estatu bat eraiki beldurra, amnesia eta inposiziotik. Beste 40 urte igaro diren honetan, zer hobe atzera begiratua egitea baino. [Hiltamuaren kronika, Urko Apaolaza (Larrun, 2446. alea )] (Argia.eus)

    hiltamu (Agony, Valentine Godé-Darel. Wikimedia Commons, Public Domain)

     
  • Maite 10:41 pm on 2015/09/02 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hordi 

    1. iz. eta izond. Maiz horditurik egoten dena; horditurik dagoena. 2. iz. (Ipar.) Edukiera-neurria, batez ere likidoentzat erabiltzen dena, ehun litroren baliokidea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz./izond.

        [mozkorra]: mozkor, mozkorti, mozkorrondo g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. borracho, -a, ebrio, -a (2) iz. (Ipar.) barril, medida de hectolitro
    fr iz./izond. ivrogne, ivre
    en (1) izond. drunk, inebriated (2) iz. drunk, drunkard
    port (1) bêbado(a), bêbedo(a), embriagado(a)

    Ez luke asmatuko esaten zenbat denbora egin zuten elkarren ondoan etzanda, hitzik egin gabe, gauaren eskortan babestutako hotsen kantika beste deus entzuten ez zutela, begiak zabal-zabal eta arnasari eutsiz, unibertsoaren misterioak zeta leun finenaren izara batez bilduta baleuzka bezala, han, belar gainean, eternitatearen asez, ederraren hordiz[Izarapean, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-09-02)] (Berria.eus)

    hordi (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 8:45 am on 2015/08/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    halaber 

    adlag. Era berean, berdin. (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sareko Euskal Gramatika:

    1. Jatorriaz zerbait

    Jatorria ekialdean duen hitza da hau. Han hedatua zegoen, eta Nafarroan, idazleen lekukotasunek erakusten duten bezala. Euskara batuan, egia esan, arrakasta handia izan du. “Gainera” eta “bestalde” lokailuekin gertatzen den gisan, hitz honen morfologia aski gardena da. Alde batetik “hala” dugu, aizlagun modala, eta bestetik “ber-” aurrizkia euskaraz aski erabilia dena: “berrehun” hitzean, edo “berriz”, “bera”, “berregin” eta holakoetan ageri dena. Aurrizkia izateaz gain, ekialdean hitz beregain gisa ere erabiltzen da: “Hotzik ez den ber, abia gaitezke” ([:egile:duvoisin|Duvoisin]]), eta atzizkia balitz bezala ere ageri da aditzekin: “ona den ber”. Esateko modu horiek, mendebalera joanez, hola emango lirateke: “Hotzik egiten ez badu / egiten ez duen bitartean… abiatuko gara”, eta “ona dela onartuz…”. Suposizio bat adierazten du horrek. Beraz, hori da “halaber” lokailuaren morfologia. Hori dela eta, berehala ikusten da esanahia ere gehitze zerbaiten inguruan dela: “modu berean”, “gisa berean”… eta abar. Emendiozko lokailua, horretaz:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, halaber, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, halaber, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Emendiozkoa denez, ez da batere zaila emendiozko beste lokailu batzuekin ordezkatzea halaber:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gainera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, gainera, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, ere, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Edo, gaineratze hori adierazten duen beste itzuli batekin:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gauza bera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute

    2. Tokia

    Adibide horientan ikusten denez, halaber perpaus hasieran joan daiteke, baina berdin tartean (mintzagai hanpatuaren ondoan, edo aditzaren ondoan) edo amaieran ere, nahiz toki horretan gutxiagotan ageri den. Gainera, halakoetan badirudi aditzondo hutsa dela:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • debekatu dute pilotan aritzea. Ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute, halaber

    Literaturako erabileran garbi aski ageri da lokailu honen askatasuna perpausean. Eta horrek berak erakusten du aditzondoa dela, lokailu funztioan, eta testuari lotura emaneteko erabilñtzen dela, informazioaren haria gal ez dadin. Ondoko adibide hauetan ikusten da hemen dioguna.

    • halaber, Mireni ere esan beharko diogu etortzeko
    • Miren, halaber, egun hartan gaixotu zen
    • badakizu, halaber, hamarretan aterako dela trena
    • kontatuko dizut, halaber, zer gertatu zen orduan

    3. Beste zerbaitek lagundurik

    Ez da beti bakarrik ageri. Bistan denez, eta beste lokailu batzuekin getrtatzen den gisan, ez da harritzekoa eta juntagailuaren ondoan erabiltzea:

    • eta halaber, oroitzen da ederki aski noiz hartu zuten azkeneko gutuna Kaliforniatik
    • kale guztietan zehar pizten dituzte suak. Eta halaber, etxeetako argiak piztu bederatziak jotzen dituenean

    Batzuetan baiezko nahiz ezezko partikulekin batera erabiltzen da, eta juntagailua ere aldamenean izan dezakeela edo ez:

    • horrek ez du legatzik jaten. Ez halaber amuarrainik ere
    • urtero joaten da Lisboara. Bai halaber Santiagora ere
    • ez da komeni hotza egiten duen tokian ikasten ibiltzea. Ezta halaber, bero gehiegi egiten duen lekuan ere
    • Irratian bi aldiz agertu omen zen. Baita halaber, beste lau aldiz telebistan

    Esan dezagun, azkenik, batzuetan modu komnparazio lokailu gisa erabiltzen dutela autore batzuek, “nola …. hala” egin beharrean “nola …. halaber” egitura erabiliz:

    • nola entrenatu behar baitu jokalariak partida ongi jokatu nahi badu, halaber egin behar du piano jotzaileak ere egunen batean kontzertua xuxen eman nahi baldin badu
    • nola urak bere bidea aukerkitzen duen ororen gainetik, halaber demokraziarik ez den herrialdeetan jendeak ere bere bidea topatzen du askatasunez bizitzeko

    Jatorrizko gunean irakurri.

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [berebat]: berdin, era batean, era batera, era berean, igualki, orobat, berebat Heg., igual beh., berala zah., berdinki Ipar. g.e., halaberki Ipar. zah.
    halaber lok.
        [orobat]: halaberki, orobat, berebat Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es lok. asimismo, también, igualmente
    fr lok. ainsi, de même, pareillement
    en lok. also, as well, too
    port adv assim mesmo, também

    Entzun:

    Ereduak bezalatsu, ekonomilariek oso gogoko dituzte, halaber, metaforak eta narrazio metaforikoak. [Txanponaren bi aldeak, Iñaki Heras (Alberdania, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Halaber, zuhaitzak bagina, ezingo genuke deus maite apeta kontzientez, baina emankorrago eta ugalkorrago egingo gintuzkeen oro desio izango genuke. [Hainbat idazlan, San Agustin / Imanol Unzurrunzaga (Klasikoak, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    halaber (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 6:37 pm on 2015/07/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harrotasun 

    iz. 1. Harroaren, hantustetsuaren nolakotasuna edo izaera. 2. Norberak, berari dagokion eta goresgarritzat edo aipagarritzat hartzen duen zerbaitez sentitzen duen gogobetetasun bidezkoa. 3. Harroa, trinkotasunik gabea denaren nolakotasuna.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [harrokeria]: arrandia, burgoikeria, buruiritzi, handikeria, handiuste, hantuste, harrokeria, harropuzkeria, oilarkeria, burujope Ipar., espantu Ipar., furfuria Ipar., superbiotasun Ipar., urguilu Ipar., laineza Gip., astintasun g.e., faunkeria g.e., haizekeria g.e., handipuzkeria g.e., handurreria g.e., hantukeria g.e., harroketa g.e., ilarrainkeria g.e., banaloria zah., baneria zah., banitate zah., faza Ipar. g.e., haidorkeria Ipar. g.e., hanpuruskeria Ipar. g.e., harrogoa Ipar. g.e., morga Ipar. g.e., burupe Ipar. zah., handigoa Ipar. zah., hankortasun Ipar. zah., superbia Ipar. zah., urguileria Ipar. zah., soberbia Heg. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) fanfarronería, presunción (2) orgullo, soberbia (3) esponjosidad, amplitud, dilatación
    fr (1) fanfaronnade, présomption, orgueil (2) spongiosité, dilatation
    en (1) [harrokeria] arrogance, vanity (2) pride
    port (1) fanfarronice, fanfarrice (2) orgulho

    Entzun:

    Harrotasunez eramango dut hartzekodunen gorrotoa. [Yanis Varoufakis (2015-07-06)]

    harrotasun (Wikipedia, CC BY-SA 3.0)

     
  • Maite 11:02 am on 2015/06/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    homosexual 

    iz. eta izond. Sexu bereko pertsonenganako joera sexuala duena, heterosexualari kontrajarriz erabilia.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. / izond.
    [homosexual] : sexu bereko (pl.)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es homosexual
    fr (1) adj homosexuel(elle)  (2) mƒ homosexuel m, -elle ƒ
    en homosexual
    port adj & mƒ homossexual

    Entzun:

    Homosexual hitzak desio bat, joera bat, jokaera sexual jakin bat adierazten du. Gay hitzak, berriz, horretaz gain, esan nahi du pertsona horrek lotsak, kulpak, beldurrak edo konplexuak alde batera utzi dituela eta homosexual izateaz pozik eta harro dagoela. [Sexua noiznahi, Luis Elberdin (Gaiak, 2005)]

    Konstituzioaren kontrakotzat jo ditu sexu berekoen ezkontzak debekatzen dituzten legeak. Aldeko bost boto eta kontrako lau jaso ditu ebazpenak. AEBetako estatu guztietan hartu beharko da aintzat.  [Sexu berekoen ezkontzak legeztatu ditu AEBetako Auzitegi Gorenak, Berria.eus (2015-06-26 )]

     

    Hainbat lagun AEBetako Auzitegi Gorenaren atarian, gaur./ JIM LO SCALZO, EFE

     
  • Maite 9:16 am on 2015/06/07 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hatsapatsaka 

    adb. Gehiegizko presaz, harrapaka, arrapaladan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘harramaskan’)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    hatsapatsaka (BN, S, Sal ap. A; VocBN, Dv, H). Apresuradamente. “Hatsapatsaka, avec précipitation, en perdant haleine” H. “Con precipitación” A. En Lhande se lee: “hatsapatsak (Hb), avec précipitation, en perdant haleine”, que parece estar por hatsapatsaka. Hatsaphatsaka juan ordüz / eztiki gitian ükhü; / Behar diagü freskatü / baita ere berrikatü. Casve SGrazi 32.

    Sinonimoak: iz.
    [presaka]: presaka, presaz, lehiaka, lehiaz, kexaz; lasterka, korrika, antxintxika, arrapaladan, arrapastaka (Elhuyar Hiztegian, ‘apresuradamente’)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es apresuradamente
    fr rapidement, vite
    en hastily, hurriedly
    port às pressas, depressa

    Entzun:

    Ametsak ere zain, Mikel Antza

    Ez dut hil nahi.
    Eta ez zait kontsolagarri
    inork gogoratzea
    jaiotzen garenetik
    hiltzen garela.
    Ez zaizkit kontsolagarri
    ez mendien argazkiak
    ez ederraren argazkiak
    atzo ez zeuden zimurren berri
    ispiluak ematen didan artean.
    Badoa bizia hatsapatsaka
    atsedenik gabe
    harresituon deiak
    aintzat hartzeko astirik gabe.
    Badoa bizia ausikika
    hanketan eta besoetan
    bihotzean eta garunean
    bide bazterrean zaurituta
    hatsanka erori garenoi
    jaramonik egin gabe.

    Mors [Ametsak ere zain, Mikel Antza (Susa Poesia, 2015)]

     
  • Maite 11:07 pm on 2015/06/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    halabehar 

    iz. Patua, gertakizunak nahitaezko edo ezinbesteko egiten dituen hura. Halabeharrak hartaraturik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [patua]: asturu, ezinbeste, fortuna, zori, patu Heg., adu Bizk., adur Gip., ezinbertze L-BN-N, sirats Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. fatalidad, destino, sino; casualidad, azar
    fr  iz. fatalité, destin, hasard
    en iz. fate, destiny; chance
    port fatalidade, destino, sina; azar

    Nahigabea —zoritxarra, mindura, atsekabea, bihotzeko iluna—, ez dator inoren interbentzioaren eskutik. Ez dago kulparik. Ez dago Jainkorik edo paturik istripu baten edo gaitz larri baten atzean, halabeharra baizik, eta horra non beste hitz eder batek egin digun distira, ‘hala beharko zuen’ etsipenak piztuta. [Nahigabea, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-06-03)] (Berria.eus)

    halabehar (Fabien Le Jeune, FlickrCC)

     
  • Maite 2:00 pm on 2015/05/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hertsatu 

    1. du ad. Estutu, estuago bihurtu, inguru osotik sakatu. 2. du ad. (hed.) Kinka larrian jarri; nekarazi. Goseteak bortizki hertsatzen zuen Kanaango lurra. 3. du ad. (Ipar.) Hertsiki bultzatu (osagaia -ra kasu-atzizkiaz). Joatera hertsatu zintuzten. 4. da ad. (Z) Lotu, heldu (osagaia -ri kasu-atzizkiaz). On dukezu hertsa zaitezen obra apalei. 5. da ad. Joan, ihes egin (osagaia -ra kasu-atzizkiaz). Zuk ere orobat hertsatu behar duzu zure bihotzaren zokora. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.

    [estutu]: estutu, hertsitu, mehartu, mehetu, tinkatu Ipar., estu Heg. g.e.

    [bortxatu]: jas.behartu, bortxa egin, bortxatu, bulkatu, bultza egin, bultzatu, erakarri, premiatu, hertsitu Ipar., obligarazi Ipar., derrigortu Heg., obligatu g.e., kuturtu Gip. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  du ad. (Ipar.) estrechar, oprimir; (2) du ad. (hed.) afligir, angustiar; (3) du ad. (Ipar.) (osagarria -ra kasu-atzizkiaz) obligar, instar; (4) du ad. (Med.) constreñir; (5) da ad. (Z) (osagarria -i kasu-atzizkiaz) dirigirse, encomendarse; (6) da ad. (osagarria -ra kasu-atzizkiaz) refugiarse
    fr (1) du ad. rétrécir, opprimer, serrer; (2) du ad. affliger, angoisser; (3) du ad. obliger, forcer; (4) du ad. (Med.) contraindre
    en  (1) du ad. to squeeze; to be too tight; (2) du ad. [nahigabetu] to afflict, to distress; (3) du ad. [hertsiki bultzatu] to force, to urge
    port (1) comprimir, espremer; (2) afligir, angustiar; (3) obrigar, forçar; (4) constranger

    Baina berezko ez dator ezer. Irabazi behar da eta botere faktikoek zailago dute herritarrak hertsatzea, alderdiak eta agintariak baino. Hori ere ikusiko dugu egunotan, orain irudikatu ere ezin ditugun hiperbole gero eta ikusgarriagoekin, herritarrek erabakitakoa bihurritzen saiatuz.  [Bihurrituz, Anjel Erro (Jira, 2015-05-28)] (Berria.eus)

    hertsatu (Patrick Feller, FlickrCC)

     
  • Maite 1:44 pm on 2015/05/23 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hausnartu 

    du ad. 1. Hausnarkariek janaria lehen aldiz irentsi ondoren ahora berriro ekarrita, bertan murtxikatu, bigarrenez irentsi baino lehen. 2. (hed.) Gogoan behin eta berriro, astiro erabili, aztertu. Zer erantzun behar zuen geldirik hausnartuz.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) rumiar (2) (hed.) reflexionar, meditar, pensar
    fr (1) ruminer (2) réfléchir
    en (1) (masticar varias veces) chew the cud; ruminate (2) (pensar demasiado) ponder, brood; to think about, to reflect on sth
    port (1) ruminar (2) refletir, meditar, reflexionar

    Entzun:

    Hausnarketa eguna gaur, jar dezadan nire burua hausnarrean, behi batek berea bere tresabian bezala.  [Hausnarrean, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-05-23)] (Berria.eus)

    hausnartu (Brian Hillegas, FlickrCC)

     
  • Maite 7:47 pm on 2015/05/18 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hatz-mami 

    iz. Azkazalaren kontrako aldean dagoen hatz-puntako zati haragitsua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    HATZ-MAMI (Aq 1290 -> A, Hb ap. Lh; atzamami Lar; azmami Bera). “Pulpejo, yema del dedo” Lar.

    Sinonimoak: iz.

        [eri-mamia]: eri-mami Ipar., erkain Ipar. zah., ermami, mami (UZEIren Sinonimoen Hiztegia eta Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es yema [del dedo]
    fr (de dedo) bout
    en (de dedo) fingertip
    port (de los dedos) polpa

    hatz-mami (Wikimedia Commons)

    Entzun:

    DISTANTZIA

    Zer den zeru goitik begiratzea
    itxurak desitxuratuz,
    etxe ondoko dorre erraldoi hura
    nimiñotuz.
    Zure begi ninien tamainako
    hainbat laku, izkutuak,
    itxaso txiki horietan itotzea
    ezinezkoa.
    Esku azpian hartu dezaket
    gure herria,
    hatz mamiekin
    fereka egin.
    Lasai, estaltzen zaituzten hodeiak
    ez dira mugagabeak.
    Orban grisak desagertzera doaz
    berehala.
    Esku azpian hartu dezaket
    gure herria,
    hatz mamiekin
    balakatu, fereka egin.

    Musu bat eta itzuli arte,
    airean noa.

    [Distantzia, Rafa Rueda (℗ 2012 GOR Discos S.A.L.]

     
  • Maite 8:20 am on 2015/04/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hankalatraba 

    adb. Zaldian edo jarleku batean, hankak alde banatara jarriz, eseri edo jartzeko modua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: adond. g.e.

    [zangalatrau]: istapeka, zangalatrau (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es a horcajadas
    fr à califourchon
    en (mounted) astride, straddling
    port a cavalo

    Entzun:

    Galtzaile ikusi duzu zeure burua hamaika garagardo latak inguraturik, besaulki batean hankalatraba, dantzan ibili direnei begira. [Paperezko hegazkinak, Lutxo Egia (Susa, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Hiru bat metro koadroko jacuzzian, bizkarrez, emakumea gizonaren gainean hankalatraba bistatu zuen Brunok.[Pospolo kaxa bat bezala, Patxi Zubizarreta (Pamiela, 2005) ] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hankalatraba (FlickrCC, Mike Baird)

     
  • Maite 8:50 am on 2015/02/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hegi 

    iz. 1. Ertza, bazterra. Ibaiaren hegietan. Hegi apaleko platera. 2. Mendia; mendiaren hegala.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal hiztegian

    hegi (gral.; SP, VocBN, Gèze, Dv, H (+ e-)), hei (A s.v. ehi (sin indicación dialectal)). Ref.: A; Lrq; Gte Erd 103, 104, 106, 225.

    1. Borde, orilla; extremo, límite. “Línea de los montes”

    2. (c. ap. A; Lar, H). Ladera; cuesta, pendiente.

    3. (AN-ulz ap. A Apend; SP, Lecl; Dv y H (+ e-)). “Montagne”

    4. (V-gip, G-to, S; Dv). Ref.: Lrq; Etxba Eib; Iz To. Cima.

    5. (G-azp, S; Lar, H). Ref.: A; Lrq; Gketx Loiola. Esquina, ángulo.

    6. (En casos locales de declinación). “Su hegian da, il est près du feu”

    7. (A DBols). Lugar, zona. “Egijortakua, de esa zona, comarca”

    8. (S ap. A), hei (A s.v. ehi (sin indicación dialectal)). Alero del tejado.

    9. hei (S ap. A y Lh; Foix ap. Lh). “Soportal, tejavana” A s.v. ehi. “Hangar” Lh.

    Sinonimoak iz.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia):

    [ertza] Ipar. bazter, ertz, kantal, karel, muga, izkina Ipar., kantail Ipar., kantoi Ipar.
    [mendiaren hegala]
    hegal, mazela Ipar.
    [malda]
    aldapa, aldats, malda, malkar, pendiz, patar Sort., pendoitz Ipar., ike Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es (1) borde, orilla, esquina (2) cumbre (3) cuesta, pendiente
    fr (1) bord [d’un vase, d’une rivière…] ; rive, coin, angle (2) côte, pente, crête
    en (1) shore, bank, corner (2) slope, incline

    ‘Loiolako hegiak‘ izenburupean, bake prozesuari buruzko liburua aurkeztu du Imanol Murua Uria BERRIAko kazetariak. [Imanol Murua Uria: «Eskema aldatuta ere, berriro hartu beharko dira Loiolako edukiak», Jokin Sagarzazu] (Berria, 2010-03-11)

     

    HANGO BORTU GAINETIK (Itxaro Borda, 1998)

    hegi (Wikimedia Commons)

    Hango bortu-gainetarik
    altxatzean hego hatsak
    beldurraren zainetarik
    airatzen dira urratsak
    ez dakit erranen dudan
    nolatan maite zaitudan

    behar-grina bedi lerra
    lo hiletik gau hotzera
    zure So beltzen ederra
    joan dakidan bihotzera
    ez dakit erranen dudan
    nolatan maite zaitudan

    hauts eztiaren zaparta
    hitz arruntaren kalaka
    suak bultzatu du barda
    mintzo ausarten balaka
    ez dakit erranen dudan
    nolatan maite zaitudan

    lur hutsetik begiraino
    amets hotsa dut ekarri
    bihotz honen hegiraino
    zazpi musuz bake jarri
    ez dakit erranen dudan
    nolatan maite zaitudan.

    [Hango bortu gainetik, Itxaro Borda, 1998 (basquepoetry.eus)]

    Entzun poema:

    EtxeRAPer kantuan, Eñaut Elorrietak lagunduta. (Argiaren bidez)

     
  • Maite 7:48 am on 2015/02/12 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hantura 

    iz. 1. Handitzeko ekintza eta horren ondorioa. 2. Hantustea, harrokeria. 3. MED. Agresio kimiko, traumatiko edo faktore infekziosoek sortutako eraginaren aurka organismoak agertzen duen erreakzio konplexua; sintoma nagusiak gorritasuna, tumorea, beroa, mina eta funtzio-trastornoak izaten dira. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [handidura]: handitsu, handitu, hanpadura Ipar., trunpilo Ipar., puzgo Bizk., handidura g.e., hankura Zub. g.e.
    [hantustea]: hankura, hanpadura Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) hinchazón, inflamación (2) soberbia, vanidad (3) (Med.) inflamación
    fr (1) enflure, gonflement (2) orgueil, vanité (3) (Med.) inflammation
    en (1) swelling, inflammation (2) pride
    port (1) inchaço, inchação, inflamação (2) soberba, vaidade (3) (Med.) inflamação

    Entzun:

    Joko arau trukatuek beste gauza bat salatzen dute. Gaurko zinemagintzaren nolakoa. Thurmani hantura jaitsiko zaio, eta filmetan ikusiko dugu, aktoreen adierazkortasunak muntarik ez duten superprodukzioren batean. [Uma, Angel Erro (Jira, 2015-02-11)] (Berria.eus)

    hantura (Wikimedia Commons, James Heilman, MD)

     
  • Maite 10:19 am on 2015/01/31 Permalink | Reply
    Tags: H   

    horma-paper 

    iz. INFORM. Ordenagailu, tablet, mugikor edo antzeko gailuetan,  pantailaren atzealdean erabiltzen den irudia.

    Beste hizkuntza batzuetan (Wikipedia):

    es (Inform.) fondo de pantalla
    fr fond d’écran
    en wallpaper
    port padrão de fundo, wallpaper

    Entzun:

    Zure ordenagailuaren mahaigaina horma-paper polit batez apaindu nahi baduzu, hemen duzu Librezaleren irudi bat, bertsio argian eta bertsio ilunean.

    Horma-paper hauek 1280×800 pixeleko pantailetarako dira. Beste tamaina batzuetarako horma-papera nahi baduzu, deskargatu SVG formatuko fitxategia, aldatu Inkscape aplikazioarekin eta esportatu PNG formatura. [Librezaleren horma-paperak, librezale.org]

    horma-paper (librezale.org)

    horma-paper (librezale.org)

    Horma-paper gehiago jaisteko:

     
  • Maite 10:18 am on 2015/01/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hortzoi 

    iz. ANAT. Hortz-lepoak inguratzen dituen eta masailezurren zati albeolarrak dituen ehuna. Adiera zabalean, masailezurraren albeoloen zatia eta hau estaltzen duten ehun bigunek osatzen dute.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘oi’)

    Sinonimoak: iz.
    [hortzoi] : oi  (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Anat.) encía
    fr gencive
    en gum
    port gengiva

    Entzun:

    ESPERIMENTU GEOFAGOA
    L(AB)ORATEGIAN

    Lur guztia hozkatu eta
    eta ahosabaian sentitu ahalko banu,
    zoriontsuagoa nintzateke une batez…

    Alberto Caeiro

    hortzoiak, hortzen azpian (Wikimedia Commons)

    Lur pixka bat hartu dut etxeko baratzetik
    eta harrixkak baztertuta ahoratu gero,
    baina ez dut denak kentzerik lortu.
    Minduta, odoletan hasi zaizkit hortzoiak.
    Eta murtxikatzen jarraitu ahala
    elkarrekin nahasten eta ahosabaira itsasten
    sentitu ditut odola, lurra eta denborak
    bere patxadaz bertan pilatutako mendeak.

    Odola, lurra, mendeak. Hitz larriak hirurak,
    baina baita zapore handirik gabeak ere,
    eta birrintzen doaz, gainera, pixkanaka
    hortz artean, eztarrian, urdailera bidean.
    Paradoxikoa irudi lezake, funtsean
    metatutako denborari buruz ari garelako,
    baina urgentziazko bihurtu zait dena:
    bizi-eramailea naiz orain.
    Zuhaitz bat haz dezaket nigan,
    eta metafora beharrik gabe
    izan naiteke inoren gerizpe.
    Konkista nazakete, alokatu, edo,
    agian, baita bakean utzi ere,
    garrantzi estrategikorik gabeko irla bat nola;
    Izan ditzaket sustraiak, banderak,
    eta biztanle gutxi gorabehera zoriontsuak.

    Ardura handi baten jabe naiz.
    Munduari indarrez lapurtutako
    lurralde hau defendatu beharra dut
    iraungo ez duela dakidan arren,
    herrialde bat salbatu behar dut
    haren desagerpena desio duten
    beste herrialde eta mapa guztien aurka.
    Baina dena ez da nekagarri. Une batez
    atsegina ere bada geografia izate hau:
    pertsona bezain leku sentitze hau.

    [Baita hondakinak ere, Iñigo Astiz (Susa Poesia, 2012)]

     
  • Maite 1:55 pm on 2014/09/30 Permalink | Reply
    Tags: H   

    helegite 

    iz. ZUZ. Agintari baten erabakiak berrazter daitezen prozesuko alderdiek irekitzen duten prozesua. • helegite kontentzioso-administratibo. Administrazioan bideak agortutakoan, justizi auzitegiaren aitzinean eskuarki, aurkezten dena. || birjarpeneko helegite. Epaile edo auzitegi batek ebatzitakoak ustez akatsen bat duelako edo prozesu-arauren bat hautsi duelako, berori aldatu edo indarrik gabe utz dezan haren aurrean aurkezten dena.|| gorako helegite. Goragoko hurrengo mailaren aitzinean aurkezten dena. || kasazioko helegite. Gorengo mailaren aitzinean (Auzitegi Gorenean) aurkezten dena.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [helegite] : apelazio, gora jotze (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es recurso
    fr recours, pourvoi
    en appeal
    port (contencioso administrativo) processo administrativo; (r. de apelación) apelação

    Entzun:

    Tramiterako onartu du Espainiako Gobernuak jarritako helegitea, eta horrek automatikoki utzi ditu indargabe Kataluniako Parlamentuak onartutako Kontsulten Legea eta Masek sinatutako dekretua. [Auzitegi Konstituzionalak bertan behera utzi du, behin-behinean, Kataluniako galdeketa, Samara Velte (berria.eus, 2014-09-29)]

    helegite (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 8:27 am on 2014/07/31 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hauspo 

    iz. 1. Haize emateko tresna, larruzati edo ehun tolesgarri batek elkartzen dituen zurezko edo beste material bateko bi pieza lauz osatua. Piezok urruntzen direnean airea hartu eta hurbiltzen direnean jaurtitzen du. 2. (hed.) Birikak. Hauspoak lasaitu. Hauspoa behartu dut. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [haize emateko tresna]: hausko Ipar., buhader Zub. g.e.
    [birikak]: pl.biri, birika

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) fuelle, barquín (2) (pl.) pulmones
    fr (1) soufflet (2) poumon
    en (1) [sua] bellows (2) [birika] lung
    port (1) fole (2) pulmão

    Entzun:

    Euskararen hauspo berria izeneko elkarrizketa sorta argitaratuko du BERRIAk aste honetan eta hurrengoan. [Diskurtso berria behar du euskarak, Garikoitz Goikoetxea (Euskararen hauspo berria (I), 2014-07-29)] (Berria.eus)

    hauspo (Wikimedia Commons)

    hauspo (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 8:01 am on 2014/06/30 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hasmenta 

    iz. Naf. ‘hasiera’ (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian:
    hasmenta (AN-5vill, B, L-ain). Ref.: A; Gte Erd 45; Izeta BHizt2.

    Comienzo.Gure lanai asmenta man diogu” Izeta BHizt2. v. hasiera. Bezperak egin ta ondoan pilota plazan eman zitzaion asmenta bestari. Herr 27-10-1960 (ap. DRA). Orai udaberrian emanen zioten asmenta eta udaran eginen zuten lan geiena. Izeta DirG 103. Jean Pierrek eman zuen asmenta Euskalerriko kanta eder onekin. Ib. 98.

    Sinonimoak: iz. Naf.

    [hasiera]: abiada, abiatze, hasiera, hastapen, abiamen Ipar., haste Ipar., abiadura Ipar./Naf., abio Zub., hatsarre Zub., hasibide g.e., hatsapen zah., hatse Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (GN/L) comienzo
    fr commencement
    en beginning
    port começo, princípio, início

    Entzun:

    Solas horren kontrako borroka nire klaseetara eramaten dudalarik, normalean haren aldeko hiru arrazoi ematen dizkidate ikasleek: hitz polita dela (eta horrek parada ematen dit “zenbat buru, hainbat aburu” esamoldea irakasteko); txirrindularia-tik heldu dela (eta, horri esker, historialariek historiala ikertzen dutela ondorioztatzen dugu); eta, azkenik, hasmentan aipatu printzipioari men eginez, bizikleta espainola dela, baina txirrindula euskalduna. [Txirrindulan etorri naiz oraintsu, Santi Leoné (31 eskutik, 2014-06-28)]

    hasmenta (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 9:47 am on 2014/05/29 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hostaila 

    iz. Zuhaitz eta landareen hostotza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hostaila (-ail L, BN, Sal, S), hostai (L; Dv), hostoila, hostoil (L, S; Dv, H (L, BN), Foix ap. Lh), ostrail (L), ostroil (L; Dv (que cita a Goyhetche)). Ref.: A (hostai, ostail, hostoil, ostrail, ostroil); Lh (hostail).

    Tr. Documentado sobre todo en la tradición septentrional. La forma ostoil(a) se encuentra en sendos ejs. de Prop (tbn. hostail(a)) y EEs, en J. Etchepare, Olabide y en un ej. de Eskual, y, con aspiración inicial, en Duvoisin (tbn. hostai) y Leon. Hay ostrail en Atheka y Gaztelu, ostroil en Goyhetche, hostaila en Barbier y ostai en AEmil.

    1. Follaje. 2. Rama con hojas. 3. (ostail BN-ciz-baig, Sal; -talla AN-5vill), ostoil (L, Sal, S). Ref.: A (ostail, ostoil). “Seroja, hojas caídas” A. “Hojarasca, ostalla” (AN-5vill).  4. “Ostoil (L, BN, S), ligero de cascos

    Sinonimoak: iz.

    [hostaila]: 1 hostotza, hosto-sail. 2 orbel (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es follaje; rama frondosa
    fr feuillage
    en foliage
    port folhagem

    Entzun:

    Dakizkizunean ere, erabili beharreko hitzen bila hiztegira jotzea aski kirol osansutsu, egurasle eta iradokigarria da. Gutxitan itzultzen zara hiztegi batetik harri eta zur, zur eta lur gelditu gabe. Inoiz hitzen hostailan katramilatuta geldi zaitezke, irteerarik gabe. [Nola ñabartu, Anjel Erro (Jira, 2014-05-28)] (Berria.info)

    hostaila (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 10:33 pm on 2014/05/11 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harrixkola 

    iz. 1. Ibaien eta itsasoaren ertzetako harkoskoa. Erreka ondoko legarra. Legarrez estali dute bidea. 2. Hormigoia egiteko erabiltzen den harri txikitua, hondarrik gabea eta 20 mm-tik gorako tamaina izaten duena.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘legar’)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. Cascajo, grava. Bakharrik, baztertu zen ilhunik aintzindaria harrixkola ahur zonbeiten biltzerat. Prop 1899, 66. Harri-kizkor edo harrixkola pikor batzuen eskutik eskura ixurtzen. Prop 1909, 41. Hori egia izan ditake zolagunetan, han barna urek erakarri baitituzte graba eta harrixkolak. Herr 15-10-1959, 3.

    2. harritxkola. Pedregal. Bainan larre utzi harritxkoletan ere sortzen dira othe-zangoak. SoEg Herr 29-3-1962 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [harri-koskorra]: harri xehe, harri-koskor, legar, muger Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es grava, guija
    fr gravier
    en gravel
    port cascalho

    Entzun:

    Euskararen berreskurapenean, denek, pertsonek eta egiturek, beren lekua eta zeregina dugu,
    harrixkolaz-harrixkola euskararen herria eraiki nahi dugularik. 
    [Euskaraz biziz… Euskal Herria egin eta eragin, Bea Salaberri (Enbata, 18 août 2011)]

    harrixkola (Karobi Photography)

     
  • Inaki Agirre 9:28 am on 2014/04/19 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haizealde 

    iz. 1 Toki jakin batean, haizeak jotzen duen aldea.  2. Haize-begi.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa eta 5000 Hiztegia)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    haizealde (Dv), aizalde (a- V, G, ap. A; Lar, Izt VocC).

    1. Lado del viento, barlovento. “Barlovento” Lar y A. “Côté vers lequel souffle le vent” Dv. En Izt VocC se lee: “Aizaldea, sotavento”, sin duda errata por ‘barlovento’.

    2. Punto cardinal. Eta lau aize aldetatik bilduko dittuzte bere aukeratuak zeru goienekotatik azken ondarrerañokoak (Mt 24, 31).

    Sinonimoak: iz.
    [haize-begi] : haize-begi  (Adorez 5000 Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) lado por donde sopla viento. (2) (Itsas.) barlovento
    fr (1) côté du vent (2) (Itsas.) au vent, lof
    en (1) the side from which the wind blows (2) (Itsas.) windward
    port (1) lado por onde sopra vento (2) (Náut.) barlavento

    Entzun:

    Ahalik eta hondar busti gehien hartu eta palakadak botatzen genituen haizaldera[Urregilearen orduak, Pako Aristi (Erein, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Haizealdetik zetorren txalupa. (Elhuyar hiztegia)

    haizelade (FlickrCC, Dick Pountain)

     
  • Maite 7:09 pm on 2014/04/15 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hoskar 

    iz. zalaparta, iskanbila. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [zalaparta]: zalaparta, iskanbila, burrunba, danbateko, dunbots, harrabots, eskandalu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (B) estruendo, estrépito
    fr tapage, vacarme, tumulte, éclat
    en din, hubbub; fuss; [hirikoa] bustle; [pozez] merriment; [metalarena] clash; [talka egitean] clatter, crash
    port estrondo, estrépito

    Entzun:

    Trumoiaren hoskarra areagotuz zihoan.

    hoskar (Gaurko Hitza, CC)

     
  • Maite 10:25 am on 2013/12/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hartaratu 

    da/du ad. Aipatu den zerbaitetara heldu, eraman; zerbaiterako erabakia hartu; zerbaitetara behartu, bultzatu. Ez zen nire xedea herri hartan gelditzea; baina ustekabe batek hartaratu gintuen. Lehen hartaratu, eta orain bere hitza jan! Bertsolariak, neurriak eta errimak hartaraturik, nahi ez lituzkeen akatsak egiten ditu. • HARTARAZ GERO. Hartara helduz gero; aipatutakoa gertatuz gero. Behin hartaraz gero ni ere ez nengoen isiltzeko.   (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.  (Adorez 5000)
    [hartara eraman]: hartara eraman, hartara heldu
    [berezitu]: berezitu, espezializatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ir, llegar; incitar, obligar, impulsar
    fr en arriver là, en venir là, aboutir/pousser à cela
    en to drive, to lead
    port ir, chegar; incitar, obrigar, impulsar, impulsionar

    Entzun: 

    Kale ilun batetik etxerako bidean, autobusetik irakurriz nentorrena ezin utzita, neska gazte batek aurrea hartu zidan. Iluntasuna eta ordua, bakardadea eta gizonengatiko mehatxu mendeetakoa gorabehera, ohartu nintzen ez zuela niregandik inolako arriskurik sentitzen. Liburuak irendua ninduen. Ezin izan nuen saihestu: neskak hartaratu ninduen. Irakurtzen jarraitu nuen norbait izateko. [Trepetak II, Angel Erro (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    hartaratu (Gaurko Hitza, CC)

     
  • Maite 7:55 am on 2013/11/12 Permalink | Reply
    Tags: H   

    herbal 

    izond. 1. Elbarria, eritasun edo ezbeharren baten ondorioz ezin mugi daitekeena. 2. (hed.) Ahula. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izond. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)
    [elbarria]: elbarri
    [ahula]: ahul, makal, indarge, mengel, belaska

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) paralítico, -a; inválido, -a (2) débil, inconsistente
    fr (1) paralytique, invalide (2) débile, faible
    en (1) paralytic; disabled (2) weak
    port (1) paralítico, a (2) fraco(a), inconsistente

    Entzun:


    herbal (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 8:18 am on 2013/10/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hurbiltasun 

    iz. 1. Hurbil dagoenaren egoera; hurbila denaren nolakotasuna. 2. (hed.) Beste zerbait edo norbaitekiko kidetasun edo antza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

     
  • Eneko Bidegain 10:25 am on 2013/10/10 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hitzordu 

    Pertsona batek baino gehiagok elkartzeko finkatzen duten egun, ordu eta lekua.

    Sinonimoak:  iz.
    [zita] : zita (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan, Elhuyar-en arabera:

    (esp) cita [para estar con alguien]
    • Ezkutuko hitzordua: cita secreta.
    • Bihar hitzordua dut nire medikuarekin: mañana tengo hora con mi médico.

    (fr) rendez-vous
    (en) 1. profesional batekin appointment 2 lagun batekin date

    ‘Hitzordu’ hainbat gisetara erabil daiteke:
    Orotariko Euskal Hiztegiko sarrera:

    Cita. “Rendez-vous” Casve. Hitzordua beraz koral kantuak maite dituzten guzieri heldu den igandean arratsaldeko lau orenetarik aintzina. Herr 9-11-1995, 1. Albret plaza berri eta pollitean da hitzordua hilabeteko bigarren igande oroz. Herr 18-4-1996, 6. Beroan bero hitz-ordu bat eskatuz Chirac-i berari bai eta Juppé gobernuburuari. Herr 6-6-1996, 8.

    Nolaerran.org hiztegiko sarrera:

    • norbaiti hitzordua eman/hartu (medikua, adibidez)
    • hitzordua finkatu (lagunen artean)
    • 10etan dut hitzordua
    • negozio hitzordu
    • aho artatzailearenean/dentistarenean hitzordua hartu
    • hitzordua badut medikuarenean
    • medikuak ez ditu jendeak errezibitzen hitzordua harturik baizik
    • partida hori urteko hitzordu nagusia izanen da
    “Rendez-vous” itzultzeko, “hitzordu” erabiltzen ez den kasuak:
    • Ez dugu esperantza genuen bezalako hazkunderik izan.
    • Aireportuan elkar ikusteko geldituak ginen.

    Entzun:

    hitzordu (Gaurko Hitza, CC)

     
    • Xabier 10:53 am on 2013/10/10 Permalink

      Medikuarenean ‘txanda hartu’ ere esaten dugu, ez dakit sinonimotzat har dezakegun… Bitxia da, ze gaztelaniaz ere ‘coger la vez’ esaten dugu guk, baina katalanentzat adibidez ezezaguna da erabilera hori, haiek ‘pedir cita’ edo ‘hora’ erabiltzen dute.

    • Maite 8:53 pm on 2013/10/10 Permalink

      Nik ere sinonimotzat hartuko nituzke, Xabier: ‘txanda hartu medikuarenean’ eta ‘hitzordua hartu’. 🙂

  • Maite 7:55 am on 2013/09/30 Permalink | Reply
    Tags: H   

    herrikoi 

    izond. 1. Herri xehearen aldekoa, herrizalea. 2. Herri xeheari dagokiona. Hizkera eta neurri herrikoiagoren atzetik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izond.
    [herriarena] : herritar (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) patriótico, -a (2) popular, del pueblo
    fr (1) patriótico (2) du peuple
    en (1) patriotic (2) popular
    port (1) patriótico(a) (2) popular

    Entzun:

    Zer esatea nahi duzue, hainbeste marmartiren iritzi artean Gritten jaunak arrazoia duela iruditzen zait. Autokritika eta autosuntsipena ez dira gauza bera. Nik ezagutzen ditudan champions league jaialdietatik behintzat, herrikoiena, erosoena eta giro ederrena duena gurea da.  [Hugh Hefner ez bezala, Koldo Almandoz (Berria, 2013-09-28)]

    herrikoi (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 7:51 am on 2013/09/19 Permalink | Reply
    Tags: H   

    haitzurdin 

    iz. GEOL. Kaltzita edo dolomitazko kristal txikiz osatutako arroka metamorfikoa. Dentsitate eta erresistentzia handiak ditu. Eraikuntzan eta eskulturan erabiltzen da. Kolore desberdin asko izan ditzake eta identifikatzeko espeleologoa izaten da jatorria aipatzea: adib., Carrara-ko marmola (Italia). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘marmol’)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    aitzurdin, atxurdin (S sg. A; h- S ap. Lh).

    Sinonimoak: iz.
    [marmola] : harnabar, harrinabar, marmol, marbre Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es mármol
    fr marbre
    en marble
    port mármore

    Entzun:

    Almandoz . (220 biztanle). Garai batean ustiapen garrantzitsua izan zen bertan, eta oraindik ere haitzurdin edo marmol harrobiak ustiatzen dituzte. Almandozko haitzurdinez apaindu zituzten esaterako Moskuko metroko hainbat tarte. Herrian aldaketak egiten ari dira orain, ikastola estreinatu berri dute, eta orain dorretxea berritzen ari dira. Almandoztik, NA-1210 errepidea hartuta, Belateko gainera joateko aukera dago. Bide osoa baso tartean egiten da. Gain hartan, Belateko Gaztelua izan zenaren arrastoak daude.  [Mendi artean sakabanaturik, Estitxu Zabala (Berria)]

    haitzurdin (Wikimedia Commons)

    haitzurdin (Wikimedia Commons)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel