Tagged: H Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 8:45 am on 2015/08/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    halaber 

    adlag. Era berean, berdin. (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sareko Euskal Gramatika:

    1. Jatorriaz zerbait

    Jatorria ekialdean duen hitza da hau. Han hedatua zegoen, eta Nafarroan, idazleen lekukotasunek erakusten duten bezala. Euskara batuan, egia esan, arrakasta handia izan du. “Gainera” eta “bestalde” lokailuekin gertatzen den gisan, hitz honen morfologia aski gardena da. Alde batetik “hala” dugu, aizlagun modala, eta bestetik “ber-” aurrizkia euskaraz aski erabilia dena: “berrehun” hitzean, edo “berriz”, “bera”, “berregin” eta holakoetan ageri dena. Aurrizkia izateaz gain, ekialdean hitz beregain gisa ere erabiltzen da: “Hotzik ez den ber, abia gaitezke” ([:egile:duvoisin|Duvoisin]]), eta atzizkia balitz bezala ere ageri da aditzekin: “ona den ber”. Esateko modu horiek, mendebalera joanez, hola emango lirateke: “Hotzik egiten ez badu / egiten ez duen bitartean… abiatuko gara”, eta “ona dela onartuz…”. Suposizio bat adierazten du horrek. Beraz, hori da “halaber” lokailuaren morfologia. Hori dela eta, berehala ikusten da esanahia ere gehitze zerbaiten inguruan dela: “modu berean”, “gisa berean”… eta abar. Emendiozko lokailua, horretaz:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, halaber, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, halaber, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Emendiozkoa denez, ez da batere zaila emendiozko beste lokailu batzuekin ordezkatzea halaber:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gainera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, gainera, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, ere, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Edo, gaineratze hori adierazten duen beste itzuli batekin:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gauza bera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute

    2. Tokia

    Adibide horientan ikusten denez, halaber perpaus hasieran joan daiteke, baina berdin tartean (mintzagai hanpatuaren ondoan, edo aditzaren ondoan) edo amaieran ere, nahiz toki horretan gutxiagotan ageri den. Gainera, halakoetan badirudi aditzondo hutsa dela:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • debekatu dute pilotan aritzea. Ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute, halaber

    Literaturako erabileran garbi aski ageri da lokailu honen askatasuna perpausean. Eta horrek berak erakusten du aditzondoa dela, lokailu funztioan, eta testuari lotura emaneteko erabilñtzen dela, informazioaren haria gal ez dadin. Ondoko adibide hauetan ikusten da hemen dioguna.

    • halaber, Mireni ere esan beharko diogu etortzeko
    • Miren, halaber, egun hartan gaixotu zen
    • badakizu, halaber, hamarretan aterako dela trena
    • kontatuko dizut, halaber, zer gertatu zen orduan

    3. Beste zerbaitek lagundurik

    Ez da beti bakarrik ageri. Bistan denez, eta beste lokailu batzuekin getrtatzen den gisan, ez da harritzekoa eta juntagailuaren ondoan erabiltzea:

    • eta halaber, oroitzen da ederki aski noiz hartu zuten azkeneko gutuna Kaliforniatik
    • kale guztietan zehar pizten dituzte suak. Eta halaber, etxeetako argiak piztu bederatziak jotzen dituenean

    Batzuetan baiezko nahiz ezezko partikulekin batera erabiltzen da, eta juntagailua ere aldamenean izan dezakeela edo ez:

    • horrek ez du legatzik jaten. Ez halaber amuarrainik ere
    • urtero joaten da Lisboara. Bai halaber Santiagora ere
    • ez da komeni hotza egiten duen tokian ikasten ibiltzea. Ezta halaber, bero gehiegi egiten duen lekuan ere
    • Irratian bi aldiz agertu omen zen. Baita halaber, beste lau aldiz telebistan

    Esan dezagun, azkenik, batzuetan modu komnparazio lokailu gisa erabiltzen dutela autore batzuek, “nola …. hala” egin beharrean “nola …. halaber” egitura erabiliz:

    • nola entrenatu behar baitu jokalariak partida ongi jokatu nahi badu, halaber egin behar du piano jotzaileak ere egunen batean kontzertua xuxen eman nahi baldin badu
    • nola urak bere bidea aukerkitzen duen ororen gainetik, halaber demokraziarik ez den herrialdeetan jendeak ere bere bidea topatzen du askatasunez bizitzeko

    Jatorrizko gunean irakurri.

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [berebat]: berdin, era batean, era batera, era berean, igualki, orobat, berebat Heg., igual beh., berala zah., berdinki Ipar. g.e., halaberki Ipar. zah.
    halaber lok.
        [orobat]: halaberki, orobat, berebat Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es lok. asimismo, también, igualmente
    fr lok. ainsi, de même, pareillement
    en lok. also, as well, too
    port adv assim mesmo, também

    Entzun:

    Ereduak bezalatsu, ekonomilariek oso gogoko dituzte, halaber, metaforak eta narrazio metaforikoak. [Txanponaren bi aldeak, Iñaki Heras (Alberdania, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Halaber, zuhaitzak bagina, ezingo genuke deus maite apeta kontzientez, baina emankorrago eta ugalkorrago egingo gintuzkeen oro desio izango genuke. [Hainbat idazlan, San Agustin / Imanol Unzurrunzaga (Klasikoak, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    halaber (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 6:37 pm on 2015/07/06 Permalink | Reply
    Tags: H   

    harrotasun 

    iz. 1. Harroaren, hantustetsuaren nolakotasuna edo izaera. 2. Norberak, berari dagokion eta goresgarritzat edo aipagarritzat hartzen duen zerbaitez sentitzen duen gogo-betetasun bidezkoa. 3. Harroa, trinkotasunik gabea denaren nolakotasuna.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [harrokeria]: arrandia, burgoikeria, buruiritzi, handikeria, handiuste, hantuste, harrokeria, harropuzkeria, oilarkeria, burujope Ipar., espantu Ipar., furfuria Ipar., superbiotasun Ipar., urguilu Ipar., laineza Gip., astintasun g.e., faunkeria g.e., haizekeria g.e., handipuzkeria g.e., handurreria g.e., hantukeria g.e., harroketa g.e., ilarrainkeria g.e., banaloria zah., baneria zah., banitate zah., faza Ipar. g.e., haidorkeria Ipar. g.e., hanpuruskeria Ipar. g.e., harrogoa Ipar. g.e., morga Ipar. g.e., burupe Ipar. zah., handigoa Ipar. zah., hankortasun Ipar. zah., superbia Ipar. zah., urguileria Ipar. zah., soberbia Heg. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) fanfarronería, presunción (2) orgullo, soberbia (3) esponjosidad, amplitud, dilatación
    fr (1) fanfaronnade, présomption, orgueil (2) spongiosité, dilatation
    en (1) [harrokeria] arrogance, vanity (2) pride
    port (1) fanfarronice, fanfarrice (2) orgulho

    Entzun:

    Harrotasunez eramango dut hartzekodunen gorrotoa. [Yanis Varoufakis (2015-07-06)]

    harrotasun (Wikipedia, CC BY-SA 3.0)

     
  • Maite 11:02 am on 2015/06/26 Permalink | Reply
    Tags: H   

    homosexual 

    iz. eta izond. Sexu bereko pertsonenganako joera sexuala duena, heterosexualari kontrajarriz erabilia.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. / izond.
    [homosexual] : sexu bereko (pl.)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es homosexual
    fr (1) adj homosexuel(elle)  (2) mƒ homosexuel m, -elle ƒ
    en homosexual
    port adj & mƒ homossexual

    Entzun:

    Homosexual hitzak desio bat, joera bat, jokaera sexual jakin bat adierazten du. Gay hitzak, berriz, horretaz gain, esan nahi du pertsona horrek lotsak, kulpak, beldurrak edo konplexuak alde batera utzi dituela eta homosexual izateaz pozik eta harro dagoela. [Sexua noiznahi, Luis Elberdin (Gaiak, 2005)]

    Konstituzioaren kontrakotzat jo ditu sexu berekoen ezkontzak debekatzen dituzten legeak. Aldeko bost boto eta kontrako lau jaso ditu ebazpenak. AEBetako estatu guztietan hartu beharko da aintzat.  [Sexu berekoen ezkontzak legeztatu ditu AEBetako Auzitegi Gorenak, Berria.eus (2015-06-26 )]

     

    Hainbat lagun AEBetako Auzitegi Gorenaren atarian, gaur./ JIM LO SCALZO, EFE

     
  • Maite 9:16 am on 2015/06/07 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hatsapatsaka 

    adb. Gehiegizko presaz, harrapaka, arrapaladan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘harramaskan’)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    hatsapatsaka (BN, S, Sal ap. A; VocBN, Dv, H). Apresuradamente. “Hatsapatsaka, avec précipitation, en perdant haleine” H. “Con precipitación” A. En Lhande se lee: “hatsapatsak (Hb), avec précipitation, en perdant haleine”, que parece estar por hatsapatsaka. Hatsaphatsaka juan ordüz / eztiki gitian ükhü; / Behar diagü freskatü / baita ere berrikatü. Casve SGrazi 32.

    Sinonimoak: iz.
    [presaka]: presaka, presaz, lehiaka, lehiaz, kexaz; lasterka, korrika, antxintxika, arrapaladan, arrapastaka (Elhuyar Hiztegian, ‘apresuradamente’)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es apresuradamente
    fr rapidement, vite
    en hastily, hurriedly
    port às pressas, depressa

    Entzun:

    Ametsak ere zain, Mikel Antza

    Ez dut hil nahi.
    Eta ez zait kontsolagarri
    inork gogoratzea
    jaiotzen garenetik
    hiltzen garela.
    Ez zaizkit kontsolagarri
    ez mendien argazkiak
    ez ederraren argazkiak
    atzo ez zeuden zimurren berri
    ispiluak ematen didan artean.
    Badoa bizia hatsapatsaka
    atsedenik gabe
    harresituon deiak
    aintzat hartzeko astirik gabe.
    Badoa bizia ausikika
    hanketan eta besoetan
    bihotzean eta garunean
    bide bazterrean zaurituta
    hatsanka erori garenoi
    jaramonik egin gabe.

    Mors [Ametsak ere zain, Mikel Antza (Susa Poesia, 2015)]

     
  • Maite 11:07 pm on 2015/06/03 Permalink | Reply
    Tags: H   

    halabehar 

    iz. Patua, gertakizunak nahitaezko edo ezinbesteko egiten dituen hura. Halabeharrak hartaraturik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [patua]: asturu, ezinbeste, fortuna, zori, patu Heg., adu Bizk., adur Gip., ezinbertze L-BN-N, sirats Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. fatalidad, destino, sino; casualidad, azar
    fr  iz. fatalité, destin, hasard
    en iz. fate, destiny; chance
    port fatalidade, destino, sina; azar

    Nahigabea —zoritxarra, mindura, atsekabea, bihotzeko iluna—, ez dator inoren interbentzioaren eskutik. Ez dago kulparik. Ez dago Jainkorik edo paturik istripu baten edo gaitz larri baten atzean, halabeharra baizik, eta horra non beste hitz eder batek egin digun distira, ‘hala beharko zuen’ etsipenak piztuta. [Nahigabea, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-06-03)] (Berria.eus)

    halabehar (Fabien Le Jeune, FlickrCC)

     
  • Maite 2:00 pm on 2015/05/28 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hertsatu 

    1. du ad. Estutu, estuago bihurtu, inguru osotik sakatu. 2. du ad. (hed.) Kinka larrian jarri; nekarazi. Goseteak bortizki hertsatzen zuen Kanaango lurra. 3. du ad. (Ipar.) Hertsiki bultzatu (osagaia -ra kasu-atzizkiaz). Joatera hertsatu zintuzten. 4. da ad. (Z) Lotu, heldu (osagaia -ri kasu-atzizkiaz). On dukezu hertsa zaitezen obra apalei. 5. da ad. Joan, ihes egin (osagaia -ra kasu-atzizkiaz). Zuk ere orobat hertsatu behar duzu zure bihotzaren zokora. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.

    [estutu]: estutu, hertsitu, mehartu, mehetu, tinkatu Ipar., estu Heg. g.e.

    [bortxatu]: jas.behartu, bortxa egin, bortxatu, bulkatu, bultza egin, bultzatu, erakarri, premiatu, hertsitu Ipar., obligarazi Ipar., derrigortu Heg., obligatu g.e., kuturtu Gip. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  du ad. (Ipar.) estrechar, oprimir; (2) du ad. (hed.) afligir, angustiar; (3) du ad. (Ipar.) (osagarria -ra kasu-atzizkiaz) obligar, instar; (4) du ad. (Med.) constreñir; (5) da ad. (Z) (osagarria -i kasu-atzizkiaz) dirigirse, encomendarse; (6) da ad. (osagarria -ra kasu-atzizkiaz) refugiarse
    fr (1) du ad. rétrécir, opprimer, serrer; (2) du ad. affliger, angoisser; (3) du ad. obliger, forcer; (4) du ad. (Med.) contraindre
    en  (1) du ad. to squeeze; to be too tight; (2) du ad. [nahigabetu] to afflict, to distress; (3) du ad. [hertsiki bultzatu] to force, to urge
    port (1) comprimir, espremer; (2) afligir, angustiar; (3) obrigar, forçar; (4) constranger

    Baina berezko ez dator ezer. Irabazi behar da eta botere faktikoek zailago dute herritarrak hertsatzea, alderdiak eta agintariak baino. Hori ere ikusiko dugu egunotan, orain irudikatu ere ezin ditugun hiperbole gero eta ikusgarriagoekin, herritarrek erabakitakoa bihurritzen saiatuz.  [Bihurrituz, Anjel Erro (Jira, 2015-05-28)] (Berria.eus)

    hertsatu (Patrick Feller, FlickrCC)

     
  • Maite 1:44 pm on 2015/05/23 Permalink | Reply
    Tags: H   

    hausnartu 

    du ad. 1. Hausnarkariek janaria lehen aldiz irentsi ondoren ahora berriro ekarrita, bertan murtxikatu, bigarrenez irentsi baino lehen. 2. (hed.) Gogoan behin eta berriro, astiro erabili, aztertu. Zer erantzun behar zuen geldirik hausnartuz.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:  ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) rumiar (2) (hed.) reflexionar, meditar, pensar
    fr (1) ruminer (2) réfléchir
    en (1) (masticar varias veces) chew the cud; ruminate (2) (pensar demasiado) ponder, brood; to think about, to reflect on sth
    port (1) ruminar (2) refletir, meditar, reflexionar

    Entzun:

    Hausnarketa eguna gaur, jar dezadan nire burua hausnarrean, behi batek berea bere tresabian bezala.  [Hausnarrean, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2015-05-23)] (Berria.eus)

    hausnartu (Brian Hillegas, FlickrCC)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel