Recent Updates Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 9:38 pm on 2021/01/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    gizonkila 

    iz. Gizon itxura duen panpina. Ik. andrakila.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizonkila. Muñeco (de nieve). Cf. andrakila. Umeak barriz, diñoe: / “Bideak zuriz doguz / gizonkillak egiteko; / zugatzak, barriz, mamuz”. EG 1954 (11-12), 165.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. muñeco (de nieve)
    fr iz. bonhomme de neige
    en iz. snowman
    port iz. boneco de neve

    Testuinguruan

    Umeak barriz, diñoe: / “Bideak zuriz doguz / gizonkillak egiteko; / zugatzak, barriz, mamuz”. [EG 1954 (11-12), 165. (Orotariko Euskal Hiztegia)]

     
  • Maite 8:06 pm on 2021/01/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    metatu 

    da/du ad. metatu, meta/metatu, metatzen || Metan jarri, pilatu. Enborrak metatu. Hemengo eta hango aberastasunak bildu eta metatzen. Jendea metatu zen ene ingurura. Ez dakizkidan gauzak elkarren gainka metatuko baldin balira. Gorrotoa metatzen ari baita bihotzetan. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [pilatu]: bildu, mordoxkatu, opildu, pilatu, txondortu, moltsotu Bizk., mondoinatu Lap., atetu Zub., mordotu g.e., montoitu zah., errekaitatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. amontonar, apilar, apiñar (2) du ad. acumular (3) du ad. [energiaz] almacenar
    fr du ad. entasser, empiler, accumuler, emmagasiner
    en (1)  du ad. [pilatu] to pile up (2) du ad. [gorde] to accumulate
    port (1) empilhar, empilhar, amontoar (2) du ad. acumular

    Testuinguruan

    Bailarako herrietako positibo metatuetan aldaketa batzuk egon dira. [24 positibo hauteman dituzte asteburuan Debagoienean, Uxue Igarza (goiena.eus, 2021-01-18)]

     
  • Maite 10:20 pm on 2021/01/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    kizi 

    iz. Bizk. Apurra, pixka. Esneari koñak kizi bat botatzen zion. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kizi.

    1. (V-m-gip), kixi (V-gip), kiza (V-m). Ref.: A (kizi, kiza); Iz ArOñ (kixi) IzG (euri-); Elexp Berg (kixi). Mota, cosa muy pequeña, pizca. “Kiza, mota, cosa menuda. Ule-kiza bat, una mota de pelo. Euri-kiza, lluvia menuda” A. “Átomo, cosa muy menuda” Ib. “Zer-edo-zer txiki, xe ta mea danean kiza ta kizi dala diogu. Adibidez, ile-kiza, euri-kiza. […] Kizbil itzak kiza-biribila adieraziko du” Zait RIEV 1933, 65. “Euri-kixixa, edur-kixixa diardu, está lloviznando, nevando un poquito” Iz IzG. “Esne basuai koñak kixi bat botatzen zotsan” Elexp Berg. v. gizi. Arratserako euria izango dala, ta euria bere ez euri kizia edo zaramea edo ziriña edo landurra, […] zaparrada ederra baiño. A Ezale 1899, 88a. “Kixirik be ez, ni pizca” Iz ArOñ.
    Pilatosek berak be eskuak garbitu, / itxaropen kizirik etxatzu gelditu. Abeletxe Olerti 1959, 232s.

    2. Átomo (de una molécula). v. 1 kizkin (2). Gorputz-txatalik kozkorrenai kiziak deritxe. GJaur Kimia 40. Kizi guztiak bitariko txatalak daukiez: txatalok kizigun edo protonak eta kiziazal edo elektronak dira. Ib. 41. Gogorrak eta ebaki-ezinak balira, or genituzke kizi edo atomoak. Zait Plat 57. KIXI ETA MIXI. “Dícese del comer nimiedades, del picar nerviosamente. Goiz guztia kixi ta mixi jardun dozu ta oiñ goseik ez” Elexp Berg.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

    [apurra]: pitin, pixka, birbira Ipar., pilixka Ipar., poxi Ipar., buxi Zub., amiñi Zub./Am., tindi bat Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) cosa menuda, partícula diminuta, pizca, pedacito
    fr iz. petite chose, petite particule, pincement, mors
    en iz. tiny thing, tiny particle, pinch, bit
    port iz. coisa minúscula, partícula minúscula, pinça

    Testuinguruan

    Haizearen txistuarekin batera elur kixmak abiatu ziren, elur kixmez osaturiko haize izoztu hura zuhaitzetako adar biluzietatik zehar igarotzen zen, dena aurrean eraman nahi balu bezala, eta elur kizi lehorrek laster isildu zituzten hiru jainko zalapartatsuak. [Erresumaren ilunsentia, Mila Salterain (Txalaparta, 2014)]

     
  • Maite 11:30 pm on 2021/01/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    eztitu 

    da/du ad. eztitu1, ezti/eztitu, eztitzen || Gozatu, ematu. Ik. baretu. Ardoa zahartzearekin eztitzen da. Berak eztitzen ditu gure neke eta oinazeak. Zeruko Aitaren haserrea eztitzeko. Bihozmina eztitu zitzaion arte. Bere anaia apur bat eztitu zenean. Ezpainak irriz eztiturik. Uhinak eztitzen dira, hodeiak barreiatzen

    du ad. eztitu2, ezti/eztitu, eztitzen || Txertatu. Fruitua ematen duten zuhaitz guztiak gazterik eztitu behar dira. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gozatu]: apazegatu, ematu, gozatu, goxatu adkor., amoratu zah.    

    [landare batean beste baten adarra itsatsi]: Bizk.txertatu, enpeltatu Zub.    

    [txerto bidez kutsagaitz bihurtu]: Bizk.txertatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Labayru hiztegiak):

    es [1] (1) da/du ad. endulzar(se), dulcificar(se) (2) 2  da/du ad. suavizar(se), aplacar(se), aliviar(se); dulcificar [2]  du ad. injertar [las plantas] [3] vacunar
    fr (1) da/du ad. (s’)adoucir, édulcorer (2) da/du ad. (se) radoucir, calmer, soulager, apaiser
    en (1) du ad. [gozatu] to sweeten (2) du ad. [baretu] to calm (down); to relieve, to soothe, to alleviate (3) da ad. [gozo bihurtu] to become/get sweet (4) da ad. to calm down; [ekaitza, haizea] to abate

    Testuinguruan

    Baztanga deritxon gaiso zikiña zabaldu zan baten, eztituteko agindua emon eben. A Ezale 1897, 182b [Orotariko Euskal Hiztegia)

    Izaera eztitu beharko duzu. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:27 pm on 2021/01/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    murriztaile 

    adj. Murrizten duena. Politika ekonomiko murriztailea. Adierazpen askatasuna mugatzeko hartutako neurri murriztailea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    murriztaile. v. murritzaile.

    murritzaile.

    1. (H), murriztaile (L ap. A ; Dv), murriztale (B ap. A ). Esquilador; podador. “Tondeur” Dv. “Hesi murritzailea, tondeur de haies” H. “Podador” A. Bere ardien murritzailleengana. Urt Gen 38, 12 (Ur, Ol motzalle, Dv moztaile).

    2. (Urt I 255, H), murritzale (H). Despojador. “Adventor […], daberna hantatzaillea, dafaill murritzaillea” Urt. “Seme alfer eta iokhari, etxearen murritzaile, […] dépouilleur d’une maison. Iokhari ohoin eta murritzalea, […]” H.

    3. (H), murritzale (H). (El)que recorta, disminuye. “Etzaitezela izan nekhatzaileen sarien murritzaile” H. MURRITXAILE, MURRITXALE (H), MURRIXZAILE (H) (Formas con palat. expr.). “Ahariak behiak baino phentze murritxale handiagoak dira, les moutons sont plus grands tondeurs de prairies que les vaches” H.

    Sinonimoak: iz.

    [murritzailea]: murritzaile g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. absolución
    fr iz. (Ipar.) cahier
    en iz. (Ipar.) notebook
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Neurri murriztaileagoak iragarri ditu Frantziako Gobernuak, eta gutxienez bi astez mantenduko ditu. [Etxeratze agindua 18:00etan ezarriko dute Ipar Euskal Herrian, Oihana Teyseyre Koskarat – Paulo Ostolaza (Berria.eus, 2020-01-14)]

     
  • Maite 11:14 pm on 2021/01/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    ukatzaile 

    iz. Aipatzen dena ukatzen duen pertsona. Jakite berriaren ukatzailea. Arrotzak eta beren sorlekuaren ukatzaileak. Hala mintzo dira gaurko jainko-ukatzaileak. Ukatzaile horiek badakite gezurrez mintzo direla. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ukatzaile.

    1. (-alle Lar, Añ, -kh- Dv, H), ukatzale (T-L), ukazale (-kh- S ap. Lrq , -kh- H), ukazalle. Negador. “Negador” , “negativo” Lar. “Celui qui nie” Dv. “Négateur” Lrq, T-L. Jainkoaren ukhazaleak. Prop 1888, 161. Ukhatzaile horiek badakite gezurrez mintzo direla. Arb Igand 150. Ikusten ditu Jesusek mendez-mende haren jainkotasunaren ukhatzaileak. Etcheb Zeruari 140. Ongia ukatzen dutenak, agerriz eta itxuraz dira ukatzailleak, baiña ezkutuan eta muiñean ongiagan siñesten dute. Vill Jaink 89. En DFrec hay 3 ejs. de ukatzaile. (Como segundo miembro de compuestos). “Jainkogabea, Jainko-ukatzailea, athée” Dv ( A). Au gaiti esaten deutsee Eleisiaren Gurasuak […] errijeetako […] komedijai: jentilidadiaren zatijak, […], idolatrijak, Jaungoiko-ukatzalliak. fB Olg 145. Ala mintzo dira gaurko jainko-ukatzailleak. Vill Jaink 35s.

    2. (-kh- Urt, H), ukazale (-kh- H), ukatzale. Renegado, que reniega. “Apostata, errelijio ukhatzáillea” Urt II 172. “Qui renie” H. San Pedro ukatzallea, ta San Pablo Jesusen persegillea. Añ MisE 88. Alzimo judu bere lege eta erlejioaren ukatzalle biurria. Lard 345. Zoinek arrotz eta beren sor-lekhuaren ukhatzale batzu bezala baitauzkate. Prop 1885, 90. Behar-orduetan haren alde agertzen ez dena, haren kontra dela; eta ukhatzaile bati bezala behatzen dioela. Arb Erlis 244s. Lege horri uko egiten diona deitzen da ukatzailea edo trahitzailea. Herr 30-7-1964 4. Jakite berriaren ukatzailea. MIH 293. (fede-ukh- Dv). (Como segundo miembro de compuestos). Siniste-gabeak, siniste-ausleak, sinispen-ukatzalleak. KIkG 25. (KIKV 38 siniste-ukatzalleak)

    3. (-kh- H), ukazale (-kh- H). “Qui refuse” H.

    4. (-kh- H), ukazale (-kh- H). “Qui renonce” H.

    Sinonimoak:

    [ukatzaile] : negazionista

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. negacionista
    fr iz. négateur, -trice ; renégat
    en iz./izond. denialist

    Testuinguruan

    Ukatzaile horiek badakite gezurrez mintzo direla. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:05 pm on 2021/01/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    tzarkeria 

    iz. Txartasuna, gaiztotasuna; tzarkeria. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    tzartasun. 1. “Qualité de l’inique et de l’impie” Dv. 2. “Qualité portée à un haut degré […] de mauvaise disposition d’humeur, de méchant caractère, de mauvaise nature, etc.” H. 3. “Qualité portée à un haut degré de ce qui est mauvais, de mauvais usage, de mauvais état, de mauvais langage” H.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [gaiztotasuna]: asmazio, azerikeria, azpijan, azpijoko, azpikeria, azpilan, gaiztakeria, gaiztotasun, jokaldi, maina, maltzurkeria, okertasun, satorkeria, sator-lan, txakurkeria, txarkeria, txartasun, tzarkeria, zuhurkeria, amarru Ipar., arte Ipar., finezia Ipar., jukutria Ipar., malmuzkeria Bizk., bihurri g.e., dongekeria g.e., lukikeria g.e., malezia g.e., txatarkeria g.e., aidurkeria zah., azkarkeria Heg. g.e., asmo Bizk. g.e., dongetasun Bizk. g.e., atzemankeria Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. maldad
    fr iz. méchanceté
    en iz. wickedness
    port iz. maldade

    Testuinguruan

    -Nola har dezakezu haren aldea egin zituen tzarkeria guzien ondotik? [Hautsi da katea, Toti Mtz. de Lecea / Elena Touyarou (Erein, 2004)]

     
  • Maite 10:52 pm on 2021/01/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    puskakatu 

    ad. puskakatu, puskaka/puskakatu, puskakatzen || da/du ad. Ipar. g.er. Puskatu, zatikatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puskakatu. (BN-mix, S, Sal, R ap. A ; Dv, H; ph- Urt I 419, H). “Réduire un objet solide en morceaux. Osorik irets eztitekena, phuskakatuz irets liteke” H. “Quebrarse, despedazarse los objetos” A. Biltzen dituelarik egundeino izan diren gizon guzien hezurrak eta herrautsak, eta erreberrituz gorphutz puskakatuak. Jaur 163. Zu kala, ezik nornaiden eskandalizaladien edo erorladien arri konen gañan, puskakatreunzu. Samper Mt 21, 44 (Ip phorrokatü, Ur puskatu, Echn xeatu, Hual zatikatu). Nahibada, hitza bazien bizia ütziko zerela, hanitx zathikatürik, phuskakratürik izan zütian. Mde Pr 49s. PUXKAKATU. “Mettre en petits morceaux” Dv.

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

    [zatikatu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) despedazar, desmenuzar
    fr mettre en pièces, mettre en morceaux, couper en morceaux
    en tear [sth] apart, tear [sth] to pieces, shred
    port cominuir, triturar

    Testuinguruan

    Osorik irets eztitekena, phuskakatuz irets liteke” H (Orotariko Euskal Hiztegian)

     
  • Maite 10:47 pm on 2021/01/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    zaldunde 

    iz. Aitoren seme feudalen erakunde militarra, erlijiozko izaera zuena. Ik. zalduntza; zaldungo.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zaldunde. (SP→Dv, A, Lar, H). Caballería, conjunto de caballeros. “Assemblée des nobles” SP. “Equestre, zaldundekoa” Lar (ref. sin duda a la orden ecuestre de la antigua Roma). Barnekoak miserikordia eske daudela, baina zaldundeak eztiola Erregeri permetitu nai miserikordiaz usatzera. (c. 1597). FLV 1993, 453. Nola Errege bailegoke lasterkako lekhuan / zaldundeari begira iustetako orduan. EZ Man I 132. Hala nola iauregitik illkhitzean prinzea, / zaldundearen duela gibeletik oztea. EZ Man II 86. “Caballería, orden militar” Lar.

    Sinonimoak: iz.

    [zaldunde] : zalduneria, zalduntza, zaldungo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Hist.) caballería
    fr iz. (Hist.) chevalerie
    en iz. (Hist.) order of chivalry
    port iz. (Hist.) cavalaria

    Testuinguruan

    Barnekoak miserikordia eske daudela, baina zaldundeak eztiola Erregeri permetitu nai miserikordiaz usatzera. (c. 1597). FLV 1993, 453. (Orotariko Euskal Hiztegian)]

     
  • Maite 10:38 pm on 2021/01/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    latrontxa 

    iz. (1) Nonbaitetik tantaka erortzen den ura izozten denean zintzilik gelditzen den izotz puska. (2) Izotzezko kristala. (Orotariko Euskal Hiztegian oinarritua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    latrontxa. (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ; Zt (comunicación personal).
    Carámbano de hielo” A. “Latróntxa, latróntxia, (el) cristal de hielo. Latrontxa-kandelia, el carámbano” Iz ArOñ

    Sinonimoak: iz.

    [izotz(-)kandela] : (izotz-)burruntzi, izotz(-)kandela, kandalu, karronkadela

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (1) carámbano de hielo (2) cristal de hielo
    fr iz. glaçon, stalactite
    en iz. icicle
    port iz. pingente de gelo

    Testuinguruan

    “Lehenengo edurra in xuan/xonan eta oin latrontxia egiten xabik/xabin” [Jose Angel Urquia, @joxeanjel123456]

     
  • Maite 10:51 pm on 2021/01/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    hotzil 

    1 adj. Epela baino zerbait hotzagoa. Ik. hotzepel. Hotzila dago esnea. Hori beroa?; ezta hotzila ere. 2 adj. Epela, kartsua ez dena. Ene fede hotzila pizteko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hotzil. (G-goi-to, AN-gip-5vill; H). Ref.: A (otzil); BU Arano (otzilla); Gte Erd 153. Templado. (En G-azp, al menos, más frío que epel). “Ur hotz-hila, eau tiède” H (s.v. hila). “Templar la temperatura. Eguraldi otzilla, tiempo templado. Ur au otzilla dago, esta agua está templada” A. “Otzilla, entre frío y templado” Garate Cont RIEV 1934, 58. “Otzilla, algo templado. Sólo se usa en líquidos, no con el tiempo atmosférico” BU Arano. “Ur otz ilda ekarri (G-goi), otzilla ekarri (G-azp)” Gte Erd 153. (Fig.) Biztu egizu arren, Jauna, nire fede otz ill au. Añ EL1 233. (Uso pred.). “Hotz-hil edan, boire tiède” Lh.

    Sinonimoak: izond.

    [hotzepel]: hotzepel, epel, hotzautsi, zerbel, zerrepel g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  (1) izond. templado, -a, tibio, -a (2) izond. (hed.) casi frío, tibio, -a
    fr tiède
    en warm, lukewarm, tepid
    port morno(a), moderado(a)

    Testuinguruan

    Hotzila dago esnea. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:10 pm on 2021/01/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    oldarraldi 

    iz. Erasoaldia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    oldarraldi.

    1. (SP, Dv→A). Impulso anímico. “Oldar aldi batez, par un élan” SP. “Mouvement d’attaque ou de résistance” Dv. Zure bihotzeko oldar aldi laburrez bainan irazekiez. SP Phil 126 (He 129 mobimendu edo jauzi).

    2. Revuelta. Jordanian oldarraldi bat egin dute… bainan kanpo ezarri nahi zuten erregeak garhaitu ditu jazarleak. Herr 18-4-1957 (ap. DRA ).

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [erasoaldia]: bihurrialdi, erasoaldi, errebolta, jaikialdi, jazarraldi, matxinada, oldarmendu Ipar., altxamendu Heg., bihurripen g.e., bihurritza g.e., erreboltamendu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. ataque; asalto
    fr iz. attaque, assaut
    en   iz. attack, assault
    port

    Testuinguruan

    Gutxienez pertsona bat zauritu dute tiroz manifestarien oldarraldian. Kongresua bilduta zegoen Joe Biden demokratak azaroko hauteskundeetan lortu zuen garaipena berresteko. [Trumpen aldeko manifestariak Washingtongo Kapitolioan sartu dira indarrez, EITB media (eitb.eus, 2020-01-06)]

     
  • Maite 9:21 pm on 2021/01/05 Permalink | Reply
    Tags:   

    elur(-)erauntsi 

    iz. Elur jasa bortitza. Ik. elurte. Teilatuko lau isurkiak biziki gora dituzte eta xut, neguko elur erauntsi lodiek ez ditzaten leher. Sekulako elur-erauntsia hasi du, eta hirian gelditu behar izan dut.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ELUR-ERAUNTSI (elh- L, BN, S ap. Lh y Lrq). “Tempête de neige” Lh y Lrq.
    Irin guzia ixuri zukan, bidia elur erauntsi baten ondoa iduri. Zub 75. Teilatuko lau ixurkiak biziki gora dituzte eta xut, neguko elhur-erauntsi lodiek ez ditzaten leher. JE Ber 17. Sei egunez elhur erauntsien azpian. Zerb Gerlan 58. Izan eguzki xuria / ala elur erauntsia. Xa Odol 97. Negue pixkeka pixkeka bazoaien bere elur, orma, aize, euri eta kazkarabar erauntsiekin.Izeta DirG 103.

    Sinonimoak: iz.

    [elur-erauntsia]: elurte, elurtza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    es iz. nevada
    fr iz. chute de neige
    en iz. snow; snowfall
    port iz. nevada

    Testuinguruan

    Instante horretan, elur erauntsia atertu eta haizea geratu egin zen, otsoak buelta erdia eman zuen eta basoan desagertzen ikusi nuen, zer nahi duzu nigandik, zer!, oihuka hasi nintzaion. [Riomundo, Jon Maia (Txalaparta, 2005)]

     
  • Maite 10:42 pm on 2021/01/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    bezainbat 

    1 Adina, kopuru berdintasuna adierazteko hitza. Ikus ahal bezainbat bazter. Han bezainbat koplari, non ote da? Haiek bezainbat nik ere egin dezaket. Hartzen duen bezainbat ematen duela. Buru bezainbat aburu (esr. zah.). 2 (izan aditzarekin). Lurralde hura eremuz Euskal Herria bezainbat da. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adond. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [adina]: adina, adinbat, bestean, bezainbeste, dina, lain B-G, beste Bizk., edu Bizk.    

    [bezain]: bezain, baizen Bizk., duin Bizk. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es partik. (batez ere Ipar.) (konparazioan, kantitate-berdintasuna adierazten duen hitza; adjektiboekin nolakotasuna adierazten du) tanto como; tan… como
    fr partik. (batez ere Ipar.) autant ; autant… que ; autant de… que
    en partik. (zenbakaitzekin) as much… as; (zenbakarriekin) as many… as
    port partik. (batez ere Ipar.) tanto quanto

    Testuinguruan

    Inoiz ez da 2020an bezainbat heriotza izan urte bakarrean [Mikel P. Ansa, berria.eus (2000-01-03)]

     
  • Maite 8:22 pm on 2021/01/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    gozakaitz 

    1 adj. Gozotasunik gabea, zakarra. Ik. gozogabe. Ez izan mukerra eta gozakaitza bizilagunarekin. Udako bazkalondo gozakaitza. Zu gabe gozakaitz zait dena. Lur gozakaitza: lantzeko txarra gertatzen dena (Ik. elkor 1). 2 (Adizlagun gisa). Beti gozakaitz, beti minbera bizi da olerkaria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gozakaitz. Tr. Documentado en Etcheberri de Ziburu y en algunos autores meridionales desde Larramendi. Gozakaitz es la forma más usual. Hay gozagaitz en Etcheberri de Ziburu, Zaitegi y N. Etxaniz.

    I . (Adj.).

    1. (H). Desagradable, repugnante. “Sans douceur, sans agrément aux sens, déplaisant, répugnant” H. Zierpeen herze eta gibelez ianharia / Sathanek aphaintzen dio hain gozagaitz iakia. EZ Man 105. Ametsondo gozakaitzak. Or QA 101. Gure liburuak erriari gogorregi ta gozagaitz egin ez dakizkion. NEtx Nola 6 (v. tbn. Antz 102). Zu gabe gozagaitz zait dana. NEtx LBB 283. Udako bazkalondo gozakaitzaren bero-galdatan. “Enfadosa siesta de verano” . Berron Kijote 139. v. tbn. Zait Sof 197. (V-gip, AN; Lar). Ref.: A Morf 188; Iz ArOñ. “Bronco, en la voz e instrumentos” , “insuave” Lar. “Gozagaitz, destemplado, desafinado” A Apend. “Gosakaitz, (lo) áspero” Iz ArOñ.
    Ezpañetatik ateratzen diran itz gozakaitzak entzuten. Etxeg Itzald II 149.

    2. (V-gip, G, AN; Lar, Dv, H), gozagaitz (H), gozakatx (V), gozagatx (V-m), gozakeitz (AN-araq), gozogaitz (H). Ref.: A (gozagatx, gozakaitz, gozakatx); Iz ArOñ (gosakaitz); Satr VocP (gozakeitz); Gte Erd 212. Malhumorado; descontentadizo. “Desapacible” Lar. “Está de mal temple, gaizgiroa dago, gozakaitza, gozagea dago” Ib. “Colère, d’humeur difficile, violent, emporté” Dv. “Desabrido, colérico, fiero” A. “De mal humor” Garate Cont BAP 1957, 48. “Displicente, arisco (persona o animal)” Iz ArOñ. “De mal talante; desasosegado” Satr VocP. “Gozakaitza da (G-azp)” Gte Erd 212 (junto a haserrekorra, hari gaiztokoa, etc., de otras zonas). [Izarrak ere] ez naute betetzen, ukitzen, gozatzen: aiñ nator gozakaitza. Lar SAgust

    3. Eria gozakaitz egonagatik […] Jaunaren bendizioakin bera gozatuko da ta eskura etorriko da. Cb Eg III 285. Ez izatea mukerra eta gozakaitza, baizik erraza, samurra, gozoa. AA I 573. Biguintzen eta gozatzen ditu biotzik gozakaitzenak. AA III 433. Gizon biotz-gogor, izugarri, gozakaitz, infernutik irtena zirudiena. Lard 163. Etzaitezela iñoiz / izan gozakaitza. Moc Ezale 1898, 222. Lenago baño mukerrago ta gozakaitzago gelditu zan. Ag G 160. Izaker sukoi ta gozakaitzekoa. EEs 1913, 179. Beti gozakaitz, beti minbera bizi da. Gazt MusIx 71. 3. (G, AN ap. A ), gozakatx (Vc ap. A), gozagatx (V-m ap. A ). “Tierra dura” A. Zaldibiako buztin lur gozakaitzak. Izt C 171.

    II . (Sust.). “Desabrimiento, gozakaitza, gozagea” Lar. “Desagrado, ederesgea, gozakaitza” Ib. “Desapacibilidad” , “destemplanza” Ib.

    Sinonimoak: izond.

    [gozotasunik gabea]: gozogabe, gozaga Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  izond. irritable, colérico, -a, desagradable; insoportable (2) izond. de mal sabor, desazonado, -a (3) izond. [lurra] dura; estéril
    fr (1) izond. désagréable, acariâtre, déplaisant, -e ; insupportable (2) izond. de mauvais goût, déplaisant, -e (3) izond. [lurra] dur, -e ; stérile
    en (1)  izond. [zakarra] irritable, bad-tempered, furious; unbearable (2) izond. [jatekoa] tasting bad; unpleasant-tasting
    port (1)  izond. irritável, colérico, -a, desagradável; insuportável (3) izond. [lurra] estéril

    Testuinguruan

    Zu gabe gozakaitz zait dena. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:43 pm on 2021/01/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    ontasun 

    iz. Ona denaren nolakotasuna. Ik. zintzotasun. Jainkoaren ontasun amaigabe eta baztergabea. Zer ontasun handia agertu duzun bekatari oker honekin! Gogoan har dezagun Salbatzailearen ontasun miragarria bere dizipulu fede-galduaren aldera. Ontasunean irauteko. Jakinik ontasunez eta eskuzabaltasunez epaituko gaituzula. Ohaidea onetsak eder denagatik; ezkontidea, bere ontasunagatik (esr. zah.).  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [bondadea]: onezia Ipar., bondade Heg. beh.    

    [ondasunak]: pl. aberastasun, ondasun pl., izantza Ipar. pl., ogasun Bizk., aberaski g.e., izan g.e., aberasketa zah., onasun Ipar. zah. pl., azienda Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. bondad, benevolencia, magnanimidad (2)  iz. (pl.) bien, hacienda, posesión, riqueza, fortuna (3)  iz. (zah.) (Ipar.) favor, merced, gracia
    fr (1) iz. bonté, bienveillance (2)  iz. bien, possession
    en  iz. goodness; kindness
    port (1)  iz. bondade, benevolência, magnanimidade (2)  iz. (pl.) bem, propriedade, posse, riqueza, fortuna

    Testuinguruan

    Halako ontasun sakona, halako harmonia, zerion nortasun hari. [Durduzaz eta dardaraz, Amélie Nothomb / Joxan Elosegi (Igela, 2003)]

     
  • Maite 8:44 pm on 2021/01/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    kaixo 

    interj. Heg. Lgart. Adiskide bati, ikustean egiten zaion diosal hitza. Kaixo, Bruno, zer moduz? Kaixo, aspaldiko! Kaixo, adiskide (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaixo. (V-gip, G), kaisio (V, G), kaixio, kaxo (V). Ref.: A (kaisio); Etxba Eib; Holmer ApuntV; Elexp Berg. “Fórmula de saludo familiar y llano” A. “Kaixo, aspaldiko Bartolo!” Etxba Eib. Cf. AB AmaE 224: On Kaixo jaiotzatik da lotsor, otzana, / eztabaidetarako iñoz gauz ez dana. Cf. tbn. LexBi: “Caisio, exclamación sumamente expresiva del placer que uno siente al encontrarse con alguna persona querida”. Cf. MEIG VII 32: [Orduko jendea] txunditurik geldituko zen, esaterako, entzun izan balu Kaixo! dela nonnahi, nornahirekin erabiltzen den euskal diosala. Kaixio galai ona, nongoa zera? Ur Tob 5, 6. Kaxo, Txomin Urreta, konpañiarekin. Zab Gabon 28. Kaixo Juane! Ola Franziska! –esan zuten osaba illobak. Apaol 32. –Kaisio, Txomin. Ezale 1899, 4a. Kaixo, Peru. Zer dakartzu olako orduetan gurera? Ag G 173. Kaixio, Txantxes, gau-aro ederra dago. Kk Ab I 104. Kaxo, jaunak, ollagorretarako giro ederra. JAIraz Bizia 24. Beso zabalik artuko zaitu / “kaixio, mutil!” esanda. BEnb NereA 262. Kaixo gizon, zer modu? Berron Kijote 187. Kaixo, osaba! Aspaldiko partez, noizbait azaldu al da? Ataño TxanKan 225. Kaixio koinetue / estudiantia / hemen dakat zutzako / urre kalizia. (V-arr) Balad 103. En DFrec hay 5 ejs. de kaixo y 4 de kaxo.
    v. tbn. A Ardi 58. Or Mi 74. MendaroTx 112. Ldi UO 38. Etxde AlosT 62. Alzola Atalak 53. In Uzt LEG I 215. BBarand 166. Kaixio: Enb 176. Eguzk GizAuz 103. JAzpiroz 100. Kaxo: Alz STFer 138. Moc Damu 13. Iraola 134. A Ardi 22. Muj PAm 61. TP Kattalin 180. Lab EEguna 90. ABar Goi 56. TAg Uzt 203. Anab Poli 44. Osk Kurl 206. JAzpiroz 66. Kaisio: A BeinB 41. Anaiari alako “kaixo” otz bat esan eta beietara egin zuan.NEtx LBB 23.

    KAIXO MOTEL. Ya está. “Orrek berea ein du, ta orain kaixo motell!, ése ya ha hecho la suya, y ahora ahí queda eso” Zt (comunicación personal).
    Irakurri, idatzi eta zenbaki batzuk ere tolestatzen ikasi nuan, eta kaixo, motell! AZink 32. Asko moduzko aldagoia sortu ezkero, kaixo, motell! Ib. 36. Koartelera deitu zidaten, eta kaixo, motell! Urrengo egunetik […], instruzioak egiten jarri ninduten. Ib. 109. Apaizen batek burua berotu dio, nunbait, seme-alabak gogo-jardunetara bidaltzea ona dala ta, “kaixo, motel”, neri tokatu. Zendoia 173. Orain olak ere egiten baidituzte birutarekin ere, ta orrekin moldatzen dirade asko. Gañetik itxura emanda, kaixo, motell! Ostolaiz 53. Kapoi pare baten partez bi edo lau, eta porrusalda maiztarrarentzat, eta kaixo, motell! Insausti 61.

    Sinonimoak: interj. Heg. beh.

    [diosal-hitza]: agur, hepa, eup beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es interj. (Heg.) (lgart.) ¡hola!
    fr interj. (Heg.) (lgart.) bonjour ! ; salut
    en  interj. (Heg.) hello, hi
    port iinterj. (Heg.) (lgart.) olá, oi, alô

    Testuinguruan

    Kaixo, 2021! #gaurkohitza

     
  • Maite 8:29 pm on 2020/12/31 Permalink | Reply
    Tags:   

    agur 

    1 interj. Norbaiti, ikustean edo eskutitz baten hasieran, eta bereziki harengandik urruntzean edo eskutitz baten bukaeran, esaten zaion hitza. Ik. kaixo; adio. Entzuleok, agur! Agur, edo Jainkoa dela zurekin. Agur, jauna. Agur Maria, dohain eta grazia guztiez betea. Eta gur egiten zioten, ziotela: agur juduen erregea! Agur denoi, beste bat arte. Agur, Ama; banoa, baina ez betiko.

    2 interj. Akabo. Baldin hartzen ez bada denboraz ardura, agur gure basoak, agur ezkurra. Eta Jainkoaz axolarik ez bada, agur!

    3 iz. Agurtzea. Bere agurra helarazi digu errektoreak. Plazetan agurrak dituzte laket, eta Maisu deituak izatea. Agur hitzak. Gaur, hamabietan, agur ekitaldia egingo diote Donostiako Errekaldeko beilatokian. Bertsolaria bere agurra botatzera zihoala telefono baten musika entzun zen. Ez dut joan nahi izan, zuri agur bat egin gabe.

    4 iz. Hainbat euskal dantzaren zatietako bat. Gipuzkoar erako aurreskua osatzen duten lau dantzak egin beharko dituzte: desafioa, eskua aldatzeko soinua, agurra eta zortzikoa.

    5 iz. Begirunea, gurtza. Jainko egiazkoari bakarrik zor zaizkion agurrak. Agurrak eta ohoreak eta lehia mundutar zoroak, non dira?

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:

    agur interj.

    [adio]: adio    

    [diosal-hitza]: kaixo Heg. beh., eup beh., hepa    

    [akabo]: adio, akabo, fini Ipar. beh.

    agur iz.    

    [agurtzea]: adio, diosal, agurketa g.e., agurraldi g.e., agurtza g.e., salutantzia Ipar. zah.

    (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  interj. hola; adiós; salve (2)  interj. adiós, se acabó, se terminó (3) interj. (Erl.) [Ama Birjinari agur egiteko erabiltzen den esapidea] salve (4) iz. saludo, salutación; adiós, despedida (5) iz. veneración, respeto, reverencia (6)  iz. estrofa de saludo y de despedida que hace el bertsolari al cantar en público (7)  iz. [Gipuzkoako dantza] reverencia, saludo (8) iz. (Erl.) salutación
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Orain elkarri agur esateko ordua da. [Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan, Edorta Jimenez (Susa, 2003)]

     
  • Maite 9:58 pm on 2020/12/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    mugon 

    iz. g.er. Aukera edo egokiera ona. Jesus haien eskuetan jartzeko mugon bila zebilen Judas. || mugonean Ordu onean. Zatoz elizara mugonean. || mugonez Ordu onez. Arta izan behar da mugonez etzateko, gero mugonez jaikitzeko. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [aukera]: abagune, aldarte, aukera, bide, egokiera, era, era on, koiuntura, okasio, aizina Ipar., ara Ipar., errekontru Ipar., parada Ipar., ereti Bizk., beta Gip., apuko g.e., mugaldi g.e., atiza Ipar. zah., deretxa Gip. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. oportunidad, ocasión
    fr iz. opportunité, conjoncture
    en iz. chance, opportunity
    port iz. oportunidade, ocasião

    Testuinguruan

    Benito Perez Galdos, idazle handia, 1920. urtean hil zen; beraz, aurten bete dira ehun urte. Duela bi hilabete, bidaiatzea orain baino errazago zegoenean, bere jaiotetxea bisitatzeko mugona izan dut, Kanarietako Las Palmas hirian. Egun, museoa da etxe hori eta joan daiteke bisitan. [Galdos idazlea Euskal Herrian, Joxemari Iturralde (Berria.eus, 2020-12-30)]

     
  • Maite 10:42 pm on 2020/12/29 Permalink | Reply
    Tags:   

    hista 

    iz. Iseka. Izan ziren han histak eta irriak. || hista(k) egin (-en atzizkiaren eskuinean). Isekaz imitatu. Ik. ihakindatu. Charlyk gibelera zuzendutako ukabilkada baten hista eginez agurtu ninduen, boxeolari plantan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 hista. 1. (H, A), isti (AN ap. A Apend ). Burla, escarnio. An da orien hista, an da orien irria. Mb OtGai I 250. Parre ta ista egiten zienak. Mg CC 209. Ista ta farra egiten. VMg 68. Ixan ziran an istak eta irristak. Otx 183. Aztien irriak eta istak. Or QA 58. Iseka ta ista onik egiten du Platonek aren lepotik. Zait Plat 118. 2. “Obstination, entêtement, ou se mêle quelque ressentiment” H (que cita el ej. de EZ, que quizá se trate de errata por hisia). Hista eta sepa gaixtotako izatu naiz. EZ Eliç 159. HISTAK EGIN (ixtak AN-5vill, istiak AN-ulz). “Istiak egin, […] erderaz remedar” Inza NaEsZarr 1931. “Bertzearen ixtak egiten ari da (AN-5vill) [= ‘está imitando’]” Gte Erd 165. HISTAZ. Burlándose. Histaz ta irriz dagozka. Mb IArg I 163. Koroa gogor bat ifini zioen bere buruan, istaz ta burlaz. Ub 88. HISTAZKO. Burlesco, de burla.
    Histazko errege farragarri bati bezala. Mb IArg I 152.

    2 hista. Brillo. Jainko izan nahi, eta gizon izanki, hedatu duzu Jainkoaren hista! (Interpr?). SoEg EG 1958, 167. Daphnik, ista-iario, oitugabeko ikuskizun bat miresten du Olinpuko ate-subilletik. “Candidus” . Ibiñ Virgil 46.

    Sinonimoak: iz.

    [iseka]: iseka, ihakin Ipar., nausa Ipar., trufa Ipar., burla beh., iskirio g.e., trufakeria g.e., burlakeria zah., ihakintza Ipar. g.e., musika Ipar. g.e., eskarnio Ipar. zah., purrust (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. burla
    fr iz. moquerie, plaisanterie
    en iz. mockery, taunt
    port iz. chacota ƒ, zombaria

    Testuinguruan

    Bozaren idorrean ezagun du gaizki hartu duela bere hitzen hista egitea. [Lasto sua, Aingeru Epaltza (Alberdania, 2005)]

     
  • Maite 11:49 pm on 2020/12/28 Permalink | Reply  

    ezpalkatu 

    ad. ezpalkatu, ezpalka/ezpalkatu, ezpalkatzen ||1 du ad. g.er. Ezpaldu. 2 du ad. (Hedaduraz). Aizkora ttipi batez zohiak ezpalkatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ezpalkatu.

    1.Réduire un morceau de bois en coupeaux, ou tout autre objet en tranches ou éclats” H. v. ezpaldu. ¬ Larrazkenean, aizkora ttipi batez [zohiak] ezpalkatu ta, aurdikitzen zituzten surat, garretan baitzoazin, urrin handirik gabe, omen. JE Bur 9.

    2. Fragmentarse. Iparraldeko egoera politiko abertzalea asko ezpalkatu da 90 hasieraz geroz. M. Lartzabal Argia n.º 1377 (1992), 9.

    Sinonimoak: ad. g.e.

    [ezpaldu]: ezpaldu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. astillar(se); fragmentar(se)
    fr du ad. fendre du bois en copeaux
    en da/du ad. splinter, shatter
    port da/du ad. lascar, estilhaçar; fragmentar-se

    Testuinguruan

    Ni ez naiz hasten aztertzen zer den “sa” eta zer den “mur”, baizik eta diot “samur”-ek esan nahi duela zenbait lekutan “erraz”, eta beste zenbaitetan “bigun”. Zein oinarri komunetatik ezpalkatu da hori? Ikuspegi hori da niri interesatzen zaidana: sinkronikoki, denboratik kanpora, lotura horiek sentitzea. [“Jada ez gara gai hizkuntza bizi bat transmititzeko”, Iñaki Segurola (Argia, 2020-12-28)]

     
  • Maite 9:59 pm on 2020/12/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    erretilu 

    1 iz. Zurezko edo lurrezko plater handia, zenbait lagunek batera, bertatik jateko erabiltzen zena. Seiko bakoitzarentzat jartzen zen erretilua eta seiek handik jaten zuten. 2 iz. Plater handia, mahaikideen platerak betetzeko mahaira ateratzen dena. Erretilu bat, entsaladaz betea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    erretilu. 1. (V, G, AN; SP→Dv, Aq 1012, H), erratilu (V-arrig-m, AN-larr, B; Lar, Añ, Dv, H), erreteilu (V-ger), erratilo, erratilla, erratuilu (Sal), erratulu (R). Ref.: A (erretillu, erratillu, erreteillu, erratuilu); Iz ArOñ .
    Bandeja, fuente, plato grande. “Plat de bois pour hacher la viande” SP. “Cuenca, hortera de plato” Lar. ” Erretillu, vase en bois ou en terre, plat, écuelle, terrine” H. ” Erratillu, hortera, ataifor” A. ” Errétillua, el plato grande de barro en que podían comer unas seis personas” Iz ArOñ. Hay una descripción de la fiesta llamada erratillu-eguna de Zeberio, en A EY I 146.
    –Adiskidia, zer da erretilluba? Platerian ateraten dira aza ta okelia. –Erretilluba da euskaldunen platera. Mg PAb 54. Lurrezko erretillu likurkatuak dira onenak guria egin eta iraunerazotzeko. It Dial 83s (Ur erretillu; Dv Ip untzi ). Erretillu andi bat bete babasopa. Arr EE 1882a, 98. Eroan eban beragana aragiz edo okelaz beterik egoan erretilua. Itz Azald 119. Artu dezadan, bada, urrizko makilla / Eta euskaldun zarren zurezko erratilla. Elizdo EE 1913a, 504. Erratilu moskorretik gañezka, aundia baitzen, mutil bakoitzak ezpel-xaliz babak aterata bere txaliña beteaz ari zen. Or Mi 6. Eskuiko txokoan sukaldea, bertan erratilo batean zerbait jaki. Alz Ram 21. Ogia. erratilluan busti zuen ta Simonen seme Yuda Iskarioteri eman zion. Ir YKBiz 443. Gazte-jenteari jaten ematen zitzaien erretillua deitzen zitzaion fuente edo ontzi batetik. Aldiko seirentzako, seiko bakoitzentzako jartzen zan erretillua eta seirak andik jaten zuten. And AUzta 70. Bere lantokian […] bionboak, aterki-tokiak, erratillu edo bandejak eta abar egiten jarduten da. Garm EskL I 68.
    v. tbn. VMg 104. Zav Fab RIEV 1909, 34. Ag G 15. Erratilu: It Fab 189. A Ardi 47. JMB ELG 74. Erratilo: Anab Usauri 104. 2. erratilo. Cazuela, caldero.
    Trebere, erratilloak sutan eukitzeko iru oindun burnia. […] Alper, erratilloak suburuan jartzeko laratzatik esegitzen dan burnia. […] Kazuela, (erratillo), janariak egosi ala eratutzeko ontzi zabala. EEs 1930, 8.

    Sinonimoak: iz.

    [azpila]: azpil, bandeja Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. bandeja, fuente, plato grande; cazuela
    fr iz. plateau
    en  iz. tray
    port iz. bandeja

    Testuinguruan

    Zerbitzariak – beti bezala -, zilarrezko erretilu batean eraman zion ardoa Konraden gelara. [Azken hitzordua, Sandor Marai / Xabier Olarra (Igela, 2003)]

     
  • Maite 7:50 pm on 2020/12/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    txertaketa 

    iz. Txertatzea. Txertaketarako erabili ohi den ukendua (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txertaketa. (Gc ap. A, s.v. txertakera ). Injerto. v. txertakera. Sapitik azi ta txertaketa eta beste lan guztiak egin eta bear dan tokian zuaitza aldatzen dan arte. Munita 32. Landareari ebaki edo urraturen bat egin badiozu, txertaketarako erabilli oi dan ukenduaz edo beste zerbaitez estaltzea on du. Ib. 43. Eztira bat, ala ere, txertaketa eta nini ezarketa. Ibiñ Virgil 84.

    Sinonimoak: iz.

    [txertatzea]: txertatze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. injerto (2)  iz. inserción (3) iz. (Med.) vacunación
    fr (1) iz. greffe (2)  iz. insertion (3)  iz. (Med.) vaccination
    en (1) iz. grafting (2) iz. insertion (3)  iz. (Med.) vaccination
    port (1) iz. enxerto (2)  iz. inserção (3) iz. (Med.) vacinação

    Testuinguruan

    Igandean hasiko da COVID-19aren kontrako txertaketa Euskal Herrian [Ion Orzaiz (Berria.eus, 2020-12-23)]

     
  • Maite 11:41 pm on 2020/12/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    zaindu 

    ad. zaindu, zain(du), zaintzen 1 du ad. Norbaiten edo zerbaiten arta hartu, kalterik edo ezbeharrik gerta ez dakion. Ik. jagon. Abereak zaindu, esneak batu, gaztak eginarazi. Soroa zaintzen baduzu, soroak zainduko zaitu. Zaindu etxea, hazi eta hezi umeak. Supazterrean afaria zaintzen, ama-alabak txerriei jaten ematen dauden bitartean. Beraz, zuk ere zaintzen zaituen aingerua baduzu? Zain ezazu zeure burua.

    2 du ad. Norbaiti edo zerbaiti adi eta erne begira egon, egiten duen edo gertatzen zaion guztiaren berri jakiteko, edo komeni edo nahi ez den gauzarik jazo ez dadin. Ateak zaintzen. Mugak zaintzeko. Txakur onak etxea ederki zaintzen du. Nork zainduko ditu ohoin edo hiltzaileak? Zaintzen dituzu zuk zeure begiak, horietatik sar ez dakizun atsegin lizunik?

    3 du ad. Galtzetik edo hondatzetik begiratu, bere hartan gorde. Ik. atxiki1 2. Segurtasun tartea zaindu behar da errepideetan. Berezitasun hau, aldaketa batzuk gorabehera, geroztik ere ondo zaindu zuten.

    4 du ad. Babestu. Zaindu gaitzazu arerioengandik. Halako mihi gaiztoagandik norberaren ondra zaintzeko. Gure aingeru jagoleak zaindu gaitzala!

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [jagon]: begia eduki, begiak eduki, guardiatu, artatu Ipar., begia atxiki Ipar., jagon Bizk., geinatu Zub., antzatu zah., errekaitatu Ipar. zah.    

    [begiratu]: alde atera, alde egin, alde jarri, aterpetu, babestu, begia eduki, begiak eduki, begiratu, defendatu, defenditu, defentsa egin, eskutik eduki, gorde, kontu egin, kontu hartu, maldatu, begia atxiki Ipar., aldeztu neol., estalpetu g.e., magalpetu g.e., aldetu zah., anparatu Heg. beh., jabetu Ipar. zah., eskudatu Heg. zah.

    (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. cuidar, vigilar (2) du ad. guardar(se), preservar(se), proteger(se) (3) du ad. cumplir, realizar
    fr (1)  du ad. surveiller, veiller ; garder (2) du ad. [qqch.] surveiller (3) du ad. soigner, s’occuper de, prendre soin (4) du ad. respecter ; protéger
    en (1) du ad. to take care, to look after (2) du ad. to look after (3) du ad. to guard; to watch (4) du ad. to protect; to keep safe

    Testuinguruan

    Eguberri on! Eta…zaindu!

     
  • Maite 11:18 pm on 2020/12/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    txiribita 

    iz. Bitxilorea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txiribita. v. txirigita.

    txirigita. (AN-ilzarb ap. Bon-Ond 150 ), txiribita. Margarita. Cf. Baraib RIEV 1907, 351: “Chiribíta (Llanada de Álava), vellorita o margarita de los prados, planta de la familia de las compuestas (Bellis perennis)”. Belarraren berdea berdeagotu zen, eta txiribita zuriak banan banan galdu ahala, hamar halako rubi-kolorezko unanu-lore jaiotzen ziren. MIH 298.

    Sinonimoak: iz.

    [bitxilorea]: bitxilore, margarita, burupil g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. margarita ➥ bitxilore
    fr iz. pâquerette, marguerite
    en iz. daisy
    port iz. margarida

    Testuinguruan

    Belarraren berdea berdeagotu zen, eta txiribita zuriak banan banan galdu ahala, hamar halako rubi-kolorezko unanu-lore jaiotzen ziren. MIH 298.

     
  • Maite 11:42 pm on 2020/12/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    nakar 

    iz. Zenbait maskorren barrualdean eratzen den gai zuri gogor eta distiratsua. Perlen nakarra. Nakarrezko kutxatila bat. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 nakar. (Lar). Nácar. Arrainak jaten zituzten eta maskorrak saltzen portuges tratularier: ez nola nahiko maskorrak, perla edo nakara zariotenak. Ardoy SFran 162.

    2 nakar. 1. (V-ger-arr-m ap. A; Lh), naikar. “Desganado, sin voluntad” A. “Nakar (V-ger), naikar (V-al), nai izate edo borondate otzekoagaitik esaten dira; zein da ian gitxikoari iankar esatea legez. Nagikorra ta nakarra bat ete dira?” A BGuzur voc. Bera zeinbat gogotsuago, beren arrebea ainbat nakarrago edo gogo bageago egoten zan. A BGuzur 110. Dendak itxita, gizonak jankar da nakar, soñeko baltzak jantzirik. Ag Kr 206s. Egoak moztutako txoria bezela geldituko zaitzute, jangar ta nakar. Ag G 79. Jateko beti nakar, gogorik gabe; egarria il ezina. A Ardi 94. Zer egin, ordea, asto nakar ta temati orren aurrean? Ibiñ EG 1950 (11-12), 56. Nakar eta nazkatuta nabil, bizitzeko gogoak arras itzaliak. Txill Let 96. 2. ” Naikar (V-al), retraimiento, falta de voluntad” A.

    Sinonimoak: iz.

    [nakar] : gogogabe

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  (1) iz. nácar (2)  izond. (B) desganado, -a, abúlico, -a, apático, -a
    fr (1) iz. nacre
    en (1) iz. mother-of-pearl
    port (1) iz. nácar

    Testuinguruan

    Nakar eta nazkatuta nabil, bizitzeko gogoak arras itzaliak. Txill Let 96. (OEH)

     
  • Maite 11:16 pm on 2020/12/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    jangai 

    iz. Janaria, jatekoa. Badaukazu etxean jangaia ugari. Jangaiak erostera.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    jangai.

    1. jankai (A, que cita HeH), jangei. Alimento. Udare, txermen, mats eta beste jan-gai guziak. Mb IArg I 119. Garagar, olo ta jankai guztijak. Mg PAb 149. Egorratzu haukiek auzoko herri eta herrixketarat, eros dezatentzat iankai. HeH Mc 6, 36 (Lç ogi, He jateko behar dutena, Dv zerbait jateko, Ker, IBk, IBe jateko). Jankai guziak gooraka zijoazen garaian. TAg GaGo 91s. Guda eta jan gaiak gureganatuko baditugu. “Materiales bélicos y alimentos” . EAEg 2-4-1937 1411. Gobernuak ez luke nahi jan-geiak kario izan diten. Herr 1-10-1959 1. Amak egunoro bezela jangaiak benedikatu. Osk Kurl 56. Jangairik ez badago, akabo da besta. Xa Odol 150. Ondoren aparia, / bazan naiko jan-gai. Insausti 270. v. tbn. And AUzta 124. Ibiñ Virgil 71. AZink 14. Jankai: Uzt LEG I 218.

    2. Sustancia componente de un alimento. Janariak, jan-gai auek dauzkate: ura, proteina, gantza, grasa edo koipea […] eta bitaminak. Oñatibia Baserria 67. Jan-gai edo bizi-gaiak eta oiek onartzeko gorputzak duan era. Ib. 79.

    Sinonimoak: iz.

    [jatekoa]: bizigai, bizigarri, elikadura, elikapen, elikatze, hazgarri, jaki, jan, janari, jangarri, jateko, mantenu, alha Ipar., bizigailu Ipar., bizitzeko Ipar., entretenimendu Ipar., hazkurri Ipar., neurrimendu Ipar., jaten Gip., alimentu Heg. beh., bianda Ipar. zah., hazkuntza Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. alimento, comida, sustento
    fr iz. aliment
    en iz. food
    port iz. alimento, comida

    Testuinguruan

    Beharrak edozer gauza bihurtu zuen jangai, eta piztiek ere jan ohi ez dutena gizakien hortzek irensten zuten. [Asisko Frantzizko, Asisko Klara, / Askoren artean (Arantzazu, 2002)]

     
  • Maite 11:17 pm on 2020/12/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    galtzagorri 

    1 iz. Deabrua. (Maiz izen berezi gisa erabiltzen da). Galtzagorri bera zara zu, anderea. 2 iz. Iratxoa. Orratzontzi batean gordeta zituen galtzagorrien laguntzarekin eraiki omen zuen etxea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galtzagorri.

    1. (G-bet, L, BN; H), galtxagorri (V-gip, G-azp; Lar, H), kaltzagorri (G-bet, B). Ref.: A (galtzagorri, kaltzagorri); Iz ArOñ (galtxá gorrixa); JMB At (Galtxagorri) . “Patillas, el demonio” Lar. “Se usa sin artículo, como nombre propio” A. “Genio familiar” JMB At. ” Mamarro, galtxagorri y otros nombres sirven para designar a un genio o genios minúsculos de figura humana –de insecto según algunos– que ayudan en sus quehaceres a ciertos hombres. Caben cuatro en una alfiletera y habitan en la del sujeto a quien protegen” JMB MitV 419 (v. tbn. JMB LEItz 100 y Mund I 105ss). v. prakagorri. Deabrua, Demonioa galtzagorria esatea. AA II 31. Sala eder bat bada bertze mundurako, / Lekhua frankorerkin kontradantzeko, / Galtxa gorri berbera xirrika yotzeko. Hb in BOEl 103. Eta huna non, zinez eta minez, kapera barnetik atheratzen den Galtxagorri. Barb Sup 139. Galtxagorri bera zare, zu, anderea. Ib. 21. Bi mila galtxagorri, / norat naizen ethorri! Ox 108. Astaputz alaena! Galtza-gorri+ makurrago baiaiz! TP Kattalin 181. +Galtza-gorri+ak (deabrutxoak) dira Aldazkoak. “Diablejas”. Or Eus 63. Horra nun zaikun etorri / Euskadirat Galtxagorri / Jainkoaren amodioz jazartzerat apezeri. Iratz 25. Izitzen zuen karraskilak, behin berak galtxagorri ikusi baitzuen soberaxe bezala harturik. Zerb Azk 89. Andere Dona Mariaz aldiz, 9 haürrek Galtxa-Gorriri ükho egin die. Herr 25-8-1960, 3. Bainan! Bat-batean, horra Galtxagorri … edo Satan Beltzaren lana! Larre ArtzainE 326. v. tbn. A EY II 245 (Kaltzagorri). (Sobrenombre de diablo de mascarada) Ondotik, Adarbeltz, Sabelgorri, Galtzagorri, Tartaro. Ox 59. Hemen nuk ni Galtzagorri. Ib. 40.

    2. (El) que lleva pantalón rojo. Balukete bazterrek bihotz altxagarri, / bakeak behar balu gizon galtzagorri! Hb Esk 90. Xuberoko dantzari hoberenak (Sohutarrak). Epixtolak hortako erraiten othe du: “Galtzagorri jaun handiak, Sohutako”. Egunaria. (ap. DRA, sin más ref.)

    3. galtxagorri (G-nav ap. Garbiz Lezo y Ond Bac ). “Cierta clase de hierba” Garbiz Lezo 113. “Hierba de tallo rojo” Ond Bac.

    Wikipedian:

    Galtzagorri euskal mitologiako pertsonaia bat da. Mamurrak eta Prakagorriak gizakiei beren lan harrigarrietan laguntzen dieten ahaide txiki-txikiak dira. Praka gorriak dituzte soinean, eta orraztokian ezkutatzen dira. Euren jabeari biraka-biraka hasten zaizkio oihu batean galdezka. “Eta orain zer? Eta orain zer?” Eta une batean betetzen dituzte nagusiaren aginduak, nahiz eta ikaragarrienak izan. Beste izen batzuk: Aidetikako (Saran); Aiharra, Haio (Lapurdin); Beste mutilak (Gernikan), Patuek (Muxika)… Jarraitu irakurtzen.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [prakagorria]: prakagorri, familiari Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (mitol.) diablillo, duende, familiar. Ref. a un pequeño ser fantástico de las narraciones populares que acompaña y hace las tareas a una persona. (2) (euf.) El diablo, El demonio. (3) (adj.) que lleva pantalón rojo.
    fr  iz. surnom du diable
    en iz. demon, devil
    port iz. diabo

    Testuinguruan

    Orratzontzi batean gordeta zituen galtzagorrien laguntzarekin eraiki omen zuen etxea. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:18 pm on 2020/12/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    marraska 

    iz. Batez ere Ipar. Orroa, marrua, oihu ozena. Marraska eta auhen tristeak. Ez dute entzungo oihurik, negarrik, marraskarik, hasperenik eta deitorerik baizik. Marrasketan egonen da, munduko itsaso guztietan ur den bezainbat negar isuriko du. || marraska egin Negar eta marraska egingo duzue. || marraskaz adb. Marraska eginez. Hasiko dira negarrez eta marraskaz. “Utz ezak”, dio marraskaz, “otoi, utz ezak”. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [orroa]: makakorro, orro, marruma Ipar., marru Heg., murrusa Bizk., marraka Ipar./Naf., marranga g.e., marrubia zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (batez ere Ipar.) chillido, berrido, alarido; lloro, llanto
    fr iz. (batez ere Ipar.) grincement, gémissement, cri, pleur
    en iz. shout, yell; howl, bellow
    port iz. (batez ere Ipar.) guincho, uivo; choro

    Testuinguruan

    Marrasketan egonen da, munduko itsaso guztietan ur den bezainbat negar isuriko du. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 10:22 pm on 2020/12/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    ginga 

    1 iz. Gerezi mota garratza. Ginga anpolaia. Ginga edaria. Ginga, gozo dela, min da (esr. zah.). 2 iz. Gingondoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 ginga. 1. (G ap. A ; IC 442v, Lar, H). Guinda. “Guigne, cerise” H. ” Ginga, guinda, cereza agria” A. v. 1 ginda. Zozo aseak gingak igi. Lar (s.v. tordo). Ez aldin utziko amak gingak jaten. AA II 30. Dulze legor piska bat edo gingak inguruan apaingarri ipiñiaz. Cocinan 52. Jango dituzu, juaten bazera / Erniora Abenduan, / ginga goxuak kuku ta xoxo / kantari alaien onduan. MendaroTx 171. Egunero jantzi bat eun berriz egiña, / gaur askotan bezala ginga-margo ziña. Or Poem 533. v. tbn. Echag 174. Izt C 154. EZBB II 146. 2. (Lar→Lcq 77, H (s.v. gila)). Guindo. “Guindal” Lar. Era berean ginga edo gerezi gañetan gañean jartzen dirala gaizki dirudian eran, mutillak begira daudela. AA II 120. GINGA ANPULU, GINGA ANPOLAI. “Garrafal guinda, ginga anpuluak” Lar. v. GINDA ANPULU, GEREZI ANPOLAI. Ginga anpolai gizen gizenak guziyak kontuz landuak. Iraola (ap. DRA). GINGA-EDARI. Licor de guindas. Ginga-edari onekin agoa ezatuko diat. ‘Agriotat’ . Or Mi 69.

    2 ginga. (G-to ap. A ). “Zénit. Eguzki-gingan, en lo más caluroso del sol” A. v. gingabegi. Udako eguerdiz, sargori miñean, / iguzkiak, gingan, dario su ta gar. Zait Gold 18. Eguzki biribil-diztikorra ortzi-erdian yarri ta bero-gingak erre oi dun garaia. (Interpr?). Zait Sof 172. Gingan eguzkia. “El sol está en el cénit” . Or Poem 529. Argi-iturri nagusia kiskalgarri, gingan egoan, udako egunik beroenak eldu ziralako. Erkiag Arran 105. Bere animarentzako atsedenbide ta bere izan-izatearen ginga du olertitza. Gazt MusIx 168.

    3 ginga. 3 ginga . –Ai, au txardina! Oraingua! –Zenbatean dezu? –Amar zentimuan, azkena, andria: begira zer ginga! EgutTo 1921 (Lotazilla), 30 (ap. DRA, que traduce “ganga”).

    Sinonimoak: iz.

    [gingondoa]: gingondo (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) 1  iz. (Bot.) guinda 2  iz. guindo (2)  iz. (Astron.) cenit
    fr (1) iz. griotte
    en (1) 1  iz. [fruitua] morello/sour cherry 2  iz. [zuhaitza] morello/sour cherry tree
    port (1) 1  iz. (Bot.) ginja 2  iz. (árbol) ginjeira

    Testuinguruan

    Gozogileak, urte gaziari ginga jartzeko irrikaz. Arabako alea.

     
  • Maite 10:20 pm on 2020/12/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    gizatiar 

    1 adj. Gizakiari dagokiona. Ik. giza. Gizatiarra ematen ez zuen odol hotzarekin. 2 adj. Gizakiaren bertute eta akatsak dituena; bihozbera. Gertutasunean eta berdintasunean oinarritutako ekonomia apal eta gizatiarrago bat. Piztiak baretu eta gizonak gizatiarrago bihurtzen ditu musikak! Rekaldek gogoan du iraganeko Bilbo langile, jator eta gizatiarrago hura. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizatiar.

    1. (Dv→A). Humano. “Humain, ami de l’homme, philanthrope” Dv.
    Gizatiar jakintzari eskañi litzaiozken arlorik goieneko ta zallenak. Zink Crit 5n. Ikasleai izan bear dien maitasuna, ez gizatiarra, baizik goitikoa. JBDei 1919, 265. En DFrec hay 5 ejs.

    2. Humanista. Gero liburua humanista bete baten (gizatiar baten, esate baterako) kumea da. AIr Egan 1953, 7.

    Sinonimoak: adj./iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    1. gizakizale, gizaki-maitale. Ant. berekoi.
    2. filantropo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adj. humano, -a, de condición humana; filántropo, -a
    fr  adj. humain, -e ; humanitaire, philanthrope
    en adj. human; humanitarian
    port adj. humano, -a; filantropo, -a

    Testuinguruan

    Salvador Illa Espainiako Gobernuko Osasun ministroa ere osoko bilkuran egon da, eta aitortu du giza eskubide bat gehiago aitortzeaz gain, egun inportantea izan zela gizarte «gizatiarrago eta justuago bat» lortzeko bidean. [Amaia Ramirez de Okariz Kortabarria, berria.eus (2020-12-17)]

    Argazkia: https://www.deviantart.com/deagon01/art/Dr-Euthanasia-Logo-373720795

     
  • Maite 10:34 pm on 2020/12/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    goizerri 

    iz. g.er. Sortaldea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goizerri. (S ap. A ; Foix ap. Lh.), goiz-herri (Foix ap. Lh.).
    Oriente. Goizerria denean gorriago ezenez hori, eure euritakoa eztemala nehori. O Pr 612. Hor dütü goizerritarik / erregiak dohañekin. UNLilia 13. Aiphü handitakoa zen goizerrietako lürtiar ororen artian. ArmUs 1899, 33. Goizerriko mistikoek. Mde HaurB 90. Goizerritiko Jaungoikoaren / herri hautetsi maitea. Mde Po 101. Goizerritik argia. Mde Egan 1960, 237. GOIZERRI-ALDE. Oriente. Goizerri-aldean etxeak oso apalak izaten dira. Ir YKBiz 90n.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [sortaldea]: eguzkialde, ekialde, sortalde, goizalde g.e., sortegi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. oriente, este
    fr iz. est, orient, levant
    en (the) east
    port iz. oriente, leste, este

    Testuinguruan

    Goizerria denean gorriago ezen ez hori, eure euritakoa eztemala nehori.
    A. Oihenart

     
  • Maite 11:07 pm on 2020/12/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    bur-bur 

    adb. Ipar. Bor-bor. Eltzekariak, bur-bur (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bur-bur.

    1. bur-bur-bur (Sal, R ap. A ; Casve). (Onomat. de la ebullición (en sentidos prop. y fig.)). “Burburbur 1.º (Sal, R), onomat. de la acción de lavarse la cara. 2.º (R-uzt), onomat. de la ebullición fuerte” A. “Bouillonnement, burburbur ” Casve. v. bor-bor, gor-gor. Erdia lo bizi dela Iruña erraitera ginoazke, ez bagine orhoit San Ferminetako jaiek […] burburbur pizten duten alaitasun erhoaz. JE Ber 20. Minutan burburbur bethe zen jendez karrika guzia. Ib. 94. Su-garra burburbur ari denean: aize egoa (andre-aizea) eldu da. (B) “Hace burburbur” . A EY I 260. Eltzekariak, bur-bur. Lander (ap. DRA). Hazaroan, bur-bur-bur, erortzen dira emeki hostoak lurrerat. SoEg Herr 27-9-1955 (ap. DRA). Algerian bur-bur-bur gorde-agerka, alhan dugula beti gerla itsusia. Ib. 14-2-1957 (ap. DRA). Bur-bur, gau eta egun, lantegietako ke-bideak. Ib. 30-2-1961 (ap. DRA).

    2. ” Burbur, onomatopeya del trueno” A Apend.

    Sinonimoak: adond. Ipar.

    [bor-bor]: bar-bar, barbarka, bor-bor, borborrean, galgalka, pil-pil, pil-pilean, pilpilka, borborka Heg., bol-bol Bizk., bolbolka Bizk., burrustan Ipar./Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  adb. (Ipar.) a borbotones; en ebullición
    fr adb. (Ipar.) en ébullition, en bouillonnant
    en adb. (Ipar.) gushing
    port adb. (Ipar.) aos borbotões

    Testuinguruan

    Eltzekariak, bur-bur (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:16 pm on 2020/12/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    kinatu 

    du ad. kinatu, kina/kinatu, kinatzen || Eragin, zirikatu. Ehiztariek txakurrak kinatzen dituzte. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [zirikatu]: akuilatu, haizatu, hots eman, kilikatu, narritatu, tarritatu, tentatu, zirikatu, aholkatu Ipar., huiatu Ipar., kitzikatu Ipar., xaxatu Heg., zitatu Bizk., atitxatu Zub., axekatu g.e., narrikatu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. incitar, estimular, azuzar (2) da ad. (Ipar.) despedir mal olor
    fr  du ad. inciter, stimuler, pousser, asticoter
    en du ad. to incite, to encourage
    port du ad. incitar, estimular, atiçar

    Testuinguruan

    Ez da eseri, badakielako, bestela, aulkian luzaz geratzeko tentaldia hasiko zaiola kinatzen. [Ileak uretan, Josu Penades (Alberdania, 2012)]

     
  • Maite 10:57 pm on 2020/12/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    itopuntu 

    iz. Mekan. Atzera-aurrerako mugimendua duten motorretan, pistoiak, zilindroaren bi muturretako batean dagoenean, duen egoera. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [lokagune] : lokagunea (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Autom.) punto muerto [de una biela] (2) iz. (Ekon.) punto muerto, umbral de rentabilidad
    fr point mort
    en (gear) neutral; dead point
    port (Aut.) ponto morto

    Testuinguruan

    Beste behin, esperantzarik gabeko desesperantzan itota, bainatu, bizarra egin, jantzi eta gosaltzera irten zen; itopuntutik irteteko moduren bat bilatu nahi zuen. [Litxarreroak, Thompson, Jim (Miel A. Elustondo), Igela, 2013]

     
  • Maite 8:09 pm on 2020/12/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    legamia 

    1 iz. Orea altxatzeko edo harrotzeko erabiltzen den gaia, zenbait onddo zelulabakarrez egina edo artifizialki lortua izan daitekeena. Ik. altxagarri1; orantza. Opila ez da jaikitzen legamiarik gabe (Ik. legamiagabe). 2 iz. Onddo zelulabakarra, bereziki ascomycetes taldekoa, karbohidratoen hartzidura eragiten duten entzimak sortzen dituena. Legamiek eragiten duten hartzidurari esker, edari alkoholdunak sortzen dira. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    legami. Etim. De lat. leuamen; v. SHLV 187 y FHV 146. 1. (G-to, AN-5vill; LarMg Nom 67 (G)Añ (G)Hb (V)H (V, G)), legamia, lemami (L-sar; SPUrt III 235Ht VocGrDvH), legamia, legamin (G), leamin, labamin (V-m), legani (H (V, G)), lebami (H), lebamami (Hb), lemani (Ht VocGr 379LeclArch VocGr ), elemani (L-côte), elemeni (H), elemamia (vEys (L)), lamiña (G-azp). Ref.: A (legami, lemami, elemani, lamina) Echaide Nav 156 Iz To Zubk Ond (labamin) . Levadura. “Fermento, levadura” Lar.

    Tr. Al Norte la forma más usual es lemami, mientras al Sur domina legami . Con -a constitutiva segura se encuentra en Ochoa de Arin y Astarloa; cf. legamiatu (aunque tbn. legamitu ) en Uriarte. En DFrec hay 5 ejs. de legamia.

    Kenezazu lemami zaharrak zure arimatik. SP Imit IV 12, 1 (Arbill y Ch lemami). Hitzkuntza arrotzaren kutsua, zeina ohi baita ganbiaduraren orhantza eta lebamia. ES 137. Lemamirik gabeko ogiak. Urt Gen 19, 3 (v. LEGAMIGABEKO, s.v. legamigabe). Lebamia du iduri [Jainkoaren Erresumak] . He Lc 13, 21 (HeH altxagarri). Lemamiaren pare da. He Mt 13, 33 (Ur, IBe legami; Lç, Dv, SalabBN, Leon altxagarri, Ip altxatürazi, Hual, Samper, Ol, IBk orantz). Ta da lurreko ogia, ezpadu ere gure artean legani edo azkarririk. Mg CC 195. Ze ederto dirudijan azkarri edo legamia onek Altarako Sakramentuba. Astar I XIIbis (sg. DRA, pero lo que encontramos en dicha pág. es azkarri, txantxadura edo lebaduria). Libera bat lemami. ECocin 39. Ta ogiya egiteko / zuri mamiña; / baiña derrior biar / dana leamiña. MendaroTx 42. Opilla ez da yaikitzen legamirik gabe. Ldi IL 109. Aizpari begiratu zionean, legamia bezelaxe zurbilkatuta oartu zun. TAg Uzt 274. Legamiñaren antzekoa da. Ker Lc 13, 21. Edozein lekutan zuzendu leizke [kefir eta yogurt], ortarako bear diran esne-legamiak izan ezkero. Alzani (ap. DRA). v. tbn. Ag G 16. Lemami: Ir YKBiz 235n.

    “Gathuak lemamia jan, gogoetarik jar, eta oheratzen da. Proverbio que se aplica a los comerciantes que habiendo perdido su capital renuncian a los negocios (Arch ms.)” DRA .

    2. (Ref. a personas). Pegajoso, pelma.

    –Aizan, Madalen, ez adi asarretu […] eta orrenbeste ur nola eraman dezaken? –Eta zuk ainbeste ogi, nola jan dezakezu? Auxe da legamiya! Anab Don 240. Baninjoan ni aurrera, mutilla ere nere bidetik joaki. Ango mutillak eskale amorratuak dira […]. Joateko andik geiago asarretuazi gabe. Ura legamia! Ala ere segi. Anab Aprika 91.

    LEGAMI-ORE. Masa de pan con levadura. Ogia egosteko gertutzen dan leami-orea bezelakorik bai al dek? TAg GaGo 95.

    Sinonimoak: iz.

    [altxagarria]: altxagarri, hazgarri, jaikigarri, orantza Naf., berantzagi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. levadura
    fr iz. ferment, levain
    en iz. leaven; yeast
    port iz. fermento, levedura

    Testuinguruan

    Bizipenen zirrarek sortzen dute nortasun iraultzaile baten legamia. [Zazpigarren heriotza, Juan Gorostidi (Erein, 2016)]

     
  • Maite 11:22 pm on 2020/12/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    fidagaiztasun 

    iz. Mesfidantza (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    fidakaiztasun. (H), fidagaiztasun (Ht VocGr 384Lar SupH). “Défiance, méfiance, crainte d’être trompé” H.

    Sinonimoak: iz.

    [mesfidantza]: mesfidantza Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. desconfianza
    fr iz. méfiance, défiance
    en iz. distrust, mistrust, lack of confidence
    port iz. desconfiança

    Testuinguruan

    Zuen artean sumindura nahiz fidagaiztasun amiñi bat geratzen bada, ezaba ezazue lehenbailehen, legamia gaiztoa baita eta goiz edo berandu zoritxarra eta Estatuaren hondamendia ekarriko bailizkizueke. [Gizakien arteko desberdintasunaren eta oinarriei buruzko mintzaldia, Jean-Jacques Rousseau (Juan Kruz Igerabide), EHU – Limes bilduma, 2007]

     
  • Maite 10:17 pm on 2020/12/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    hazkurri 

    iz. Janaria, elikadura. Gorputzari emanaz behar duen hazkurria. Arimaren hazkurria. Ongarria da lurraren hazkurria. Egiaren hazkurria. Jakintzaz gorago, behar du gizonak beste hazkurririk. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    hazkurri. 1. (BN, S; O-SPArch VocGr VocBN vEysDvH), hazkurru (BN-baig, S; GèzeDv (S)), hazkurre (DvA). Ref.: A (hazkurre, hazkurri, hazkurru) Lh Lrq EAEL 129 Satr VocP . Alimento, sustento, comida (sdos. prop. y fig.). “Nourriture” O-SP, VocBN, Gèze. “Aliment, nourriture” H. “Aliment, nourriture. Ce mot est connu, mais très peu usité: on dit d’ordinaire jatekua, l’aliment, la nourriture” Lrq. v. hazgarri. Tr. Documentado, desde Leiçarraga, en textos septentrionales (sobre todo bajo-navarros y suletinos). En el s. XX tbn. lo emplean algunos autores meridionales. En DFrec hay 2 ejs., septentrionales.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [janaria]: bizigai, bizigarri, elikadura, elikapen, elikatze, hazgarri, jaki, jan, janari, jangai, jangarri, jateko, mantenu, alha Ipar., bizigailu Ipar., bizitzeko Ipar., entretenimendu Ipar., neurrimendu Ipar., jaten Gip., alimentu Heg. beh., bianda Ipar. zah., hazkuntza Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. alimento, comida, sustento
    fr iz. aliment, nourriture
    en iz. nourishment, sustenance
    port iz. alimento, comida, sustento

    Testuinguruan

    Zinez atsegina eta gomendagarria da, edozein euskaldunentzat jakingarri interesgarriz eta hazkurri bizigarriz betea, Kanaldudeko webgunean ikusgai dagoen euskarari buruzko solasaldia, Ainize Madariaga BERRIA egunkariko kazetaria (Komunitatea hats-bahiturik. Hiztunaren trauma: diagnosia eta paliatiboak liburuaren egilea), Josu Martinez zinemagilea (Anti filmaren egilea) eta Juan Carlos Etxegoien Xamar irakasle eta saiakeragilea (Euskara jendea liburuaren egilea) batuz egina, galdera egile eta gidari Xan Idiart dutela. [Traumaren eta jaiaren artean, Juan Luis Zabala (berria.eus, 2020-12-10)]

     
  • Maite 11:04 pm on 2020/12/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    komunztadura 

    iz. Hizkl. Esaldi berean loturik dauden bi hitzen artean gertatzen den kideko morfemen arteko adostasuna. Euskaraz ez dago, inguruko hizkuntzetan bezala, izenaren eta izenondoaren arteko komunztadurarik. Nor, nork eta nori osagaien eta aditz laguntzailearen arteko komunztadura. Numero komunztadura. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    komunztadura. 1. Concordancia gramatical. Berboen konjugazinoak eta hekien ondoko kasuekiko komuntztadurak zein diferentak diren ikhusi duzu, noiz eta ere mintzatu baitgara Eskuararen zuhurtziaz. ES 128. Sintagmok . komunztadura dutelako aditzarekin. PGoen Gram 114.
    v. tbn. EGLU I 39. 2. “Conventio” Sb-Urq.

    Sinonimoak: iz.

    [konmuztadura] : adostasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Hizkl.) concordancia
    fr iz. (Hizkl.) concordance
    en iz. agreement
    port iz. (Hizkl.) concordância

    Testuinguruan

    Aldi hartan, ordea, betiko moduan jokatu bazuen ere, labainketa linguistiko bat izan eta “zure laztanak gozarazi naute dagoeneko” esan zuen, subjektuaren eta aditzaren arteko komunztadura gaizki eginez. [Fikzioaren izterrak, Ur Apalategi (Susa, 2010)]

     
  • Maite 10:49 pm on 2020/12/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    ipurtaztal 

    iz. Galtza-barrena; barrena.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Bajo del pantalón. Cf. aztal (8) y (9). Legor juan eta blai / egiñ geienetan, / lokatz-talo galantak / ipurtaztaletan. Olea 27.

    Sinonimoak: iz.

    [galtza-barren] : barren, behe, behealde, azpildura (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. bajo del pantalón
    fr iz. ourlet
    en iz. hem, bottom
    port iz. (de roupa) barra, bainha

    Testuinguruan

    Legor juan eta blai / egiñ geienetan, / lokatz-talo galantak / ipurtaztaletan. Olea 27. (Orotariko Euskal Hiztegian)

     
  • Maite 11:34 pm on 2020/12/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    pariatu 

    du ad. Ipar. pariatu, paria/pariatu, pariatzen || Pario egin, apustu egin. Haiek zer zuten pariatu eta jujetzat nor hartu, ez dakar istorioak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pariatu. (BN-arb-baig; VocBN , Dv, H). Ref.: Satr VocP; Gte Erd 183.
    Apostar. ” Lepoa paria nezake ez dela jinen (BN-arb)” Gte Erd 183 (junto a jokatu y apustua egin de otras zonas). Hek zer zuten pariatu / eta yuietzat nor hartu. Gy 58. Ez balitz pariatzen hotz liteke besta. Hb Esk 214. Nahuzu bost mila libera pariatu? Herr 10-10-1963, 4.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [apustu egin]: apustu egin, egin, lepoa egin, lepoa ipini, lepoa jokatu, pario egin, postura egin, zarratu Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  du ad. (Ipar.) apostar, hacer apuestas
    fr du ad. (Ipar.) parier
    en bet; (formal) wager
    port apostar

    Testuinguruan

    Karrikan gurutzatu izan balira, elkarri arrotzak zirela pariatuko zuen edonork. [Susmaezinak, Itxaro Borda (Alberdania, 2019)]

     
  • Maite 11:50 pm on 2020/12/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    herbalkeria 

    iz. g.er. Ahulkeria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    herbalkeria. (Dv, A), herbailkeria. Debilidad. “Acte de faiblesse” Dv.
    Beraz garbitasunak altxatzen gaitu mundu huntako herbailkeriez gorago. Etcheb Zeruari 77 (ap. DRA). Baina gizagajoa oso makal dago, herbalkeriak joa. Arti MaldanB 213.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [ahulkeria]: ahulkeria, ahultasun (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. debilidad, acto de flaqueza
    fr iz. lâcheté, couardise
    en iz. weakness; feebleness; faintness; debility
    port z. debilidade

    Testuinguruan

    Herbalkeriak ez dio oinez ibiltzen uzten. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:51 pm on 2020/12/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    erkain 

    iz. Hatz-mamia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 erkain. 1. (L(+ -kh-) ap. A ; -kh- O-SP 227, SP, Dv, H).
    Yema de dedo. “Le bout des doigts. Erkhainetan hori badaki, il sait cela au bout des doigts” O-SP 227. ” Erkhainetan darabillate maiteegiz ” SP.
    Lehenbizikoak gauza aiphatzen tik komunak / Erkhaiñetan bat bederak iakin behar tuenak. EZ Man I 5. Sudur zuloetan erkaña sartu zuen. Inzag Kabuxak 44. 2. “(BN-baig), articulación de dedos” A.

    2 erkain. 2 erkain. “(S), parto” A. “Erkhain (S), enfantement” Lh.

    Sinonimoak: iz. Ipar. zah.

    [hatz-mamia]: hatz-mami, eri-mami Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. yema [del dedo]
    fr iz. bout
    en iz. fingertip
    port iz. polpa

    Testuinguruan

    Handik urte gutxira, lehen Super Gluea iritsi zen merkatura, eta Eastman 910 deitu zioten. Hala ere, itsasgarriak ez zuen arrakasta handirik izan harik eta 70eko hamarkadaren amaieran zianoakrilatozko lurrunak askatzen zituela ikusi arte. Konturatu ziren lurruna larruazaleko koipeari itsasten zitzaiola eta ondoren gure erkainen markak agerian jartzen zituela. [Super Glue itsasgarriaren historia, zientziakaiera.eus]

     
  • Maite 11:49 pm on 2020/12/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    ahotan 

    iz. Ardiak lepoan daraman zintzarria.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L).
    Cuaderno.
    Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaier eta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Sinonimoak: iz.

    [etxearen gainaldea] : terraza (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (ibili, izan, eduki… aditzekin) de boca en boca, en boca de todos
    fr de bouche en bouche
    en
    port

    Testuinguruan

    Euskara ahotan. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:26 pm on 2020/12/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    barrandan 

    adb. Zelatan. Pasabidearen gibeletik barrandan zegoen. Baina hona gure gizona atetik barrandan; eta zer ikusten du? Ematen da zelatan edo barrandan ezponda baten gerizan (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    BARRANDAN (B, BN-arb-ciz; H, T-L; barrendan AN, L, Sal; H). Ref.: A (barhandan, barrendan); Izeta BHizt2; Gte Erd 63. Al acecho, espiando. “Barrandan egoitea, être aux écoutes, aux aguets (de ce qui se passe au dedans d’une maison, etc.)” H. “Escuchando” A. “Épier, barrandatu, barrandan egon ” T-L. “Espiando. Barrandan zioken gure solasak aitzen” Izeta BHizt2. “Barrandan egoiten da (BN-arb), barrandan eman zen (BN-ciz)” Gte Erd 63 (s.v. bijilatzen). v. barranduan, ZELATAN.
    Huna non dagoen gure harrasiaren ondoan, leihoetarik begira, xareten artetarik barrandan. Dv Cant 2, 9. Yauntto hek sarthu zireneko ganberan, eta bortha untsa zerratu zuten ondoan, eman ninduzun barrandan eta gakho xilotik beha. Elsb Fram 174. Emaiten da zelatan edo barrandan esponda baten gerizan. Jnn SBi II 90 (ap. DRA). Kantatu daukute “Maitia, nun zira” hain gora eta ozen non oiharzunak ihardesten baitzeien Espainiako aldetik, eztiki, “maitia” handik egon izan balitzeie bezala barrandan. JE Bur 142. Barrandan zelarik, barrandari laguna utziko zuen hor tente potente. Ox 197. Brigadako gardak oro egon ziren, alegia eta deusere ez, zeletan, barrandan, zerbait atxeman beharrez. Barb Sup 140. Beldur ziren, eken bila gordetuak barrandan egonen zirela. FIr 151. Barrandan jartzen ziren etxe-kantoinetan; iragaile soil bat zekusatenenan, gaitzeko kaska bat emaiten zioten. Mde Pr 134. Geneve-n potret atheratzaileak Biltzarreko jaunen beha, barrandan. Herr 21-5-1959, 1. Zer ari ote ziren [azeriak] . ? Zakurra gelditu zen eta barrandan egon. JEtchep 31. Eisenhower presidenteak ez du gorde lehen alkirat heldu eta eman zuela baimena, airekoak ar ziten barrandan. SoEg Herr 19-5-1961 (ap. DRA). Bainan huna gure gizona atetik barrandan, eta zer ikusten du? “Épiant à la porte” . Ardoy SFran 187s. (Tras gen.).Al acecho de. Jakizu dohakabe hek oinhaze bethikoetan daudela; ez sesurik, ez erreparurik hekientzat ez daitela. Eta berek diote zure zeletan eta barrandan daudela. Dv LEd 100. (Con dat.). Atzarria [zure gogoa], idekia, argi-gosea, bethi kaldan, munduari barrandan. Lf ELit 325.

    Sinonimoak: adlag.

    [zelatan]: kirika, kiriketan, zelatan, goaitean Ipar., talaian Bizk., ataizean g.e., barranda Ipar. g.e., zelataka Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) espiando, al acecho
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    “Baginuen haundienek bertze lan bat, ez pollita. Eskolarat orduko, erakasleak emaiten zaukigun “buchette” deitu erhiaren heineko abar pixka bat. Gure egitekoa, barrandan egoitea. Nork ere jalgitzen baitzuen hitz bat euskaraz, eta hari zura saka, ixil-ixila, nehor ohartu gabe. [Eskolan euskaraz mintzatzeagatik, mihi-haria moztu eta buruan zauria egin!, Pako Sudupe (zuzeu.eus, 2020-12-01)]

     
  • Maite 10:42 pm on 2020/12/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    zerori 

    1 izord. zu izenordainaren era indartua. (Batez ere galdegaiaren lekuan eta nolabaiteko kontrakotasuna adierazi nahi denean erabiltzen da). Ik. zeu; zuhaur. Zuk esturan ipini nauzu, eta zerori ere jarri zara. Stepen, zerorrek deitu zenuen eta orain haserretu egiten zara? Hilen naiz, eta orduan guztiak zerorri geldituko zaizkizu. Puntu horretan ez duzu zerorren iritzia azaltzen, besterena baizik. 2 izord. (zu-ren eskuinean, hark hartzen duen kasu atzizki bera hartuz). Eta nire ondoan egongo zarete zu zerori, zure semeak eta horien umeak. Horrela den ala ez, zuk zerorrek ikusiko duzu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izord.

    [zeu]: zeu, zuhaur Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izord. tú mismo, -a; usted mismo, -a
    fr izord. vous-même ; toi-même
    en izord. you yourselves
    port izord. tú mismo, -a; usted mismo, -a

    Testuinguruan

    Zuk esturan ipini nauzu, eta zerori ere jarri zara. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Inaki Agirre 11:02 pm on 2020/11/29 Permalink | Reply
    Tags:   

    lamada 

    iz. Bero bafada, bero bolada. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    lamada , lamaa . v. lamara .

    lamara. (G-azp-bet), lamada (V-ger, AN-larr-gip; Asp Gehi ), llamara, lamaa, flamada, lanbara. Ref.: Asp Leiz (lamada); Gketx Loiola (lamara); Gte Erd 87; X. Kintana Iker-10 155. Ráfaga (de calor); vaho, vapor. “Vaho” Asp Leiz. “(¿Llamarada?). Emanación, vaho, efluvio, irradiación, vapor” Gketx Loiola. “Ráfaga de calor” Asp Gehi. “Bero ortxinga ederrak egin ditu gaur (AN-gip), eguzki onek lamada ederrak botatzen dizkik (AN-gip)” Gte Erd 87. “Toki bero batetik datorren edo irteten den beroaldi handia. Adibidez, udan etxe barru freskotik irten eta eguerdian kanpoko eguzkitara irtetean: Hau lamadea!; labearen atea irikitzean: Pua! zelangoko lamadea datorren! Itxizu ate hori, mesedez!” (V-ger) X. Kintana Iker-10, 1997, 154. “Bero-lamara” (G-azp). “Au lamara!, ¡qué vaho!” (G-bet). Cf. 1 lama. Eguzki gáu báda / nik ikústen eztút, / baña bai flamáda / batzútan senti dút. LE Kop 110. Lanparak, itzaltzera / dijoan orduan, / llamarak bota oi ditu. It Fab 252 (v. tbn. 253). Lamara ugariya datorkio gaixoari eta Balbea (eriotza) urrutiratu naiez, arnas luzeak dagizki. Ayerb EEs 1912, 18. Amak eman bear dio semeari maitasun bero eta garbi ori. Biotz orren lanbarak umearen biotza ta dan guztia lasaitu egiten du. EgutAr 29-5-1959 (ap. DRA, que traduce “ardor”). Simaurrak botatzen dun lamaa. Oñatibia Baserria 15. Teiladiak odol hezearen lamada dariotela. PPer Harrip 60.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. emanación (de calor)
    fr iz. émanation [de chaleur]
    en  iz. heat given off from somewhere; heat coming out from somewhere
    port iz. emanação, exalação (de calor)

    Testuinguruan

    Maiatzak badaki, eguna eguzkiak berak aski luzatu diolako, batetik, eta uda bideko malkarra pasatuxea ere baduelako bestetik, badaki lorail honek azaleko mapen egoera aprobetxatu eta bero dezentekoak ekartzen: ez dira izango horren zakar sapatsu usteletakoak igoal, baina hegoaren lamada epeletatik hasi eta izerdi sapatsutan bustiz, bero itogarriren bat edo beste ekartzen ere badaki. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)]

     
  • Maite 11:07 pm on 2020/11/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    uxo 

    izond. Iheskor. (Hiztegi Batua)

    Hiztegi batuan

    iz. Adkor. Usoa. Ik. izar uxo. Uxo polit hori.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 uxo. (V-oroz ap. A ), uzo (V-ger-ple ap. A). “Espantadizo” A. ” Uzo […], arisco, espantadizo, incivil” Ib. v. 3 ixo, 1 uxaka. Zer liteke zaldi uxo ostikari batez, eziko ezpaliz? Añ MisE 69.

    2 uxo. 1. “(BN-mix), voz con que se detiene a los animales” A. Cf. ux. 2. ” Üxo! Üxo! (S-saug), cri de pasteur pour pousser le bétail” Lh. Cf. 2 ixo, iso.

    3 uxo. (V-gip), ixo (V-gip). “Uxo, ixo, ixua, el hongo” Iz ArOñ (s.v. onddua).

    4 uxo. v. ux.

    Sinonimoak: izond.

    [itzurkorra]: itzurkor jas., itzurti g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. espantadizo, -a; huidizo, -a
    fr izond. fuyant, craintif(ive)
    en izond. easily frightened, easily scared; elusive, evasive
    port izond. espantadiço, -a; fugidio, -a

    Testuinguruan

    Aizaroak ilunpean murgiltzen gintuen, eta hitza baino ez zen azaleratzen handik, ausaz han edo hemen, eta berehala itzaltzen zen izar uxo bat bezala. [Ene herri txikia, Gaël Faye / Irati Bereau (Igela, 2019)]

     
  • Maite 11:53 pm on 2020/11/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    punpuila 

    iz. Ipar. Burbuila. Ozpinak irakiten badu edo botatzen baditu punpuilak, gisua badagoela ageri da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    punpuila.

    1. punpulu (H), ponpoila (H; -illa Ht VocGr 393, Lecl, H). “Onde” Ht VocGr.

    2. (Dv; -illa L-ain, R ap. A), punpuilo (-illo L-sar ap. A), punpulu (H), punpula (L-ain ap. A), ponpoila (H (+ -illa)), ponpilla, ponpolo. Burbuja. Minagreak irakitzen badu edo botatzen baditu punpuilak, gisua badagokala ageri da. Dv Dial 51 (It maskullo, Ur puspulutxu, Ip küsküllü). Noizik bein an ikusiko dituzu barren barrendik ateratzen ondarretik, ponpolo txiki txiki batzuk uraren axaleraiño. Or QA 184s. Lurruñaren ondoren irakin ponpolloak azaltzen dira esnearen gañean. ZArg 1958, 174. Bits-ponpilla aize uts. EZBB I 72.

    3. (Dv; -illa L-côte, BN-baig ap. A ), punpuilo (Dv), punpulu (H), punpula (BNc ap. A ), ponpoila (H (+ -illa)). Lágrima. “Grosse larme dite nigar punpuila” Dv. v. 1 purpuila.
    Nigar punpulak begietan. Zub 50.

    4. (Dv; -illa L, BN ap. A ). “Gota de rocío” A.

    5. (-illa B ap. A), punpuilo (-illo G-to ap. A), punpuilu. Chichón. Punpullu bat aterako / balitzaigu kopetean. EA OlBe 102. Kolpeak ez zion beste kalterik egin, punpuillu bi aundi xamarrak atera besterik. Berron Kijote 188.

    6. punpula. Bombilla. Zoin gogotik hauts eta xeha nitzazkeen elektrikaren punpula guziak! JE Bur 74.

    7. punpuilu (G-to ap. Iz To), pinpulu (T-L). “Bulle, éruption” T-L. “Punpullu bat, una ampolla (en la piel)” Iz To. Halako min tzar punpula gorri bat, handitxu, atsesaren pare heldu dena bethi, lephoan, beso edo ixtape azpietan. GH 1921, 579

    Sinonimoak: iz.

    [punpuila] : burbuila (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) pompa, burbuja
    fr iz. (Ipar.) grosse goutte
    en iz. bubble
    port iz. bolha

    Testuinguruan

    Xaboi punpuilak ari ziren egiten, esan bezala, eta xaboi usaina etorri zitzaidan gogora. [Ohe hotzak, Jon Ariza de Miguel (Elkar, 2016)]

     
  • Maite 11:48 pm on 2020/11/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    sabelzuri 

    adj. g.er. Itxuratia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    sabelzuri. (L, BN, S ap. Lh; Lar, Lar in Aq 1395 y 1458 A, H), sabeltzuri (Urt III 337), sabeltsuri, zabelzuri (Lar) Tramposo, falso, embustero. “Doblado, fingido” Lar. “Falso hombre” Ib. “Hombre falso” Lar in Aq 1395. “Tramposo, que engaña, gizon sabelzuria, gizon sabelzuri” Id. Ib. 1458 ( A). “Faux, fourbe (littér., ventre blanc)” H. v. sabelpezuri. Aiena zaizkiotzu o gure Jainko andia, aiena zaizkiotzu lausengari sabel zuriak. Lar Fueros 8. Ugazaba negarrez ikusi ixan baleue, eurak be negarrez asi, naiz-ta gogo barik, sabeltsuri alakuak, ugazabari eder egittiarren! Otx 170. Sabel-zuri batek ostu daustaz nire aginte-lurrak. TAg GaGo 43. An biltzen ziran gabero udalditar aundizki batzuk eta jokoetxeetara inguratu oi diran gizagaldu sabelzuri batzuk ere. TAg Uzt 173. 2. sabelxuri (L ap. Lh), sabeltxuri (Garate 2.ª Cont RIEV 1933, 101). “Ventre blanc: partisan des d’Urtubie, contre le seigneur de Saint-Pée” Lh (que cita a Hb). v. tbn. Htoy Recherches 156. Cf. sabelgorri. Urthubiarrak ziren deitzen sabel-zuri, / senpertarren izena berritz sabel-gorri. Hb Esk 119.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [ele-zuria]: elezuri, irrizuri, itxuralari, itxurati, itxurazale, tolesdun, zuri, faltsu beh., azaluts jas., gezur-zuri g.e., filus Ipar. g.e., fazati Ipar. zah., ele-zuri (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. falso, -a, de mala fe, tramposo, -a; pillo, -a, pícaro, -a
    fr izond. fourbe, faux, hypocrite
    en izond. false, cheat, cheater; cheeky, crafty
    port izond. falso, -a, tramposo(a), trapaceiro(a); travesso, daninho, malicioso

    Testuinguruan

    Sabelzuri txepel halakoa! [Kristo irakiarra, Blasim, Hassan / Ana Morales (Pasazaite, 2017) Orr.: 103]

     
  • Maite 10:54 pm on 2020/11/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    gogorkeria 

    1 iz. Gogortasun gaitzesgarria. Etxekoen bihotz-gogorkeria. Zoriaren gogorkeria ankerra! 2 iz. Indarkeria. Hitzetan gogorkeria eta begietan eztia jartzen. Hark egindako sarraskiak eta gogorkeriak. Ez zaizkio gehiegi atsegin gogorkeriak eta odol isurtzeak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogorkeria. (Vc ap. A; Dv). Acción dura, severa, cruel; dureza, severidad. “Violence, dureté de traitement” Dv. Juramentu egiten deutsubet, eztodala inos aztuko zuben gogorkerija au. Astar II 174. Orrekaz, eure gogorkeriokaz il dok eure alaba ederra! Echta Jos 162. Arek egindako sarraskiak eta gogorkeriak. Or SCruz 107. Odola ixurtzeraiñoko gogorkeriren bat gertatu da. Goen Y 1934, 179. Etxekoen biotz gogorkeria. Etxde JJ 73. Munduaren ezbidea! Eta Zoriaren gogorkeria ankerra! Txill Let 64. Itzetan gogorkeria ta begietan eztia jartzen jarraitu zuen. NEtx LBB 149. Gogorkeriak egin lezakean irainik itsusiena garbitu duana. Berron Kijote 62. Gorrotoa eta gogorkeria obeto dabiltza baztarretan. BAyerbe 162. Mobimentu gogorra sortuaz joian diktadura eta gogorkerien aurka. Gerrika 191. Ez zaizkio gehiegi atsegin Izetari gogorkeriak eta odol ixurtzeak ere. MEIG III 85. En DFrec hay 27 ejs. v. tbn. Arr GB 35. Zby Pel 85. EEs 1913, 163. Ag EEs 1917, 171. Kk Ab I 44. TAg Uzt 257. Erkiag BatB 183. Larz Senper 64. Olea 279. FEtxeb 55.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [dorpekeria]: dorpekeria, dorpezia    

    [indarkeria]: biolentzia, bortizkeria, bortxakeria, indarkeria, bortxa Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. dureza, rigidez, severidad excesiva (2) iz. violencia, crueldad
    fr (1) iz. dureté, extrême sévérité (2) iz. violence, cruauté
    en (1)  iz. hardness; harshness; severity; strictness (2) iz. [indarkeria] force, violence; cruelty
    port (1) iz. dureza, rigidez, severidad excesiva (2) iz. violencia, crueldad

    Testuinguruan

    Gogorkeriarik ez! [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

     
  • Maite 11:07 pm on 2020/11/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    ausart 

    1 adj./iz. Arriskuen aurrean atzera egiten ez duena; ausardia adierazten duena. Gizon ausarta. Zalakain ausarta ez da noski Baroja beldurtia. Ahalke dela, ez dela jendartean ausart. Ekinaldi ausartak. Egia ez dute ausartek baizik maite. 2 adj. Ausarkeria adierazten duena. Ele ausartak. || ausart izan da ad. Ausartu. Ez naiz ausart zure aitzinean agertzera. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

    [ausarditsua]: adoretsu, ausarditsu, ausarti, errutsu, gori, gupidagabe, indardun, kartsu, kaskail, kemendun, kementsu, saiatu, bipil Ipar., fetxo Ipar., kalipudun Ipar., kaliputsu Ipar., kuraios Ipar., suhar Ipar., azarri Bizk., pijo Gip., mutiri Ipar./Naf., bihoztoi Zub., animotsu g.e., dulabre g.e., ekin g.e., kopetadun g.e., alai zah., bulartsu zah., hardit zah., animoso Heg. beh., baliente Heg. beh., bihoztun Heg. beh., balent Ipar. zah., baleroso Heg. zah., bulardetsu Gip. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. atrevido, -a; audaz; osado, -a; valiente; decidido, -a (2)  izond. imprudente; temerario, -a
    fr  izond. audacieux, -euse ; hardi, -e ; imprudent, -e ; téméraire
    en  izond. bold, daring, audacious; courageous, brave

    Testuinguruan

    LAGUNAK BABESTUZ SUPER HEROIAK GARA
    ZATOZ GUGANA
    GORA, GORA, GORA AUSARTEN KLUBA!!

    AUSARTEN KLUBA / Yogurinha Borova

    Musika : Mikel Inun
    Letra : Bihotz Gorospe

    Irudia : Enrique Morente

     
  • Maite 11:42 pm on 2020/11/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    gehiago 

    1 zenbtz. asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien konparatibozko era. (Izen sintagma bati dagokiola, haren eskuinean; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu). Ik. areago; haboro. Anton. gutxiago. Diru asko, diru gehiago. Etxe berri gehiago erosi ditu. Gogo gehiago agertzen dute orain. Urrats bat gehiago. Denbora gehiago behar du. Lo gehiago egin. Han eta leku gehiagotan. Arreta gehiagoz zaindu.

    2 zenbtz. (Izenordain zehaztugabe bati edo galdetzaile bati dagokiola, ‘aipatzen denaz beste’ adierarekin). Ik. beste1 2. Zerbait gehiago. Ez naizela ezer gehiagoren jabe. Zer gehiago egin dezakezu? Beste zenbat gehiagori ere ez ote die esan? Eta nork gehiago?

    3 zenbtz. (Izen sintagma ezabaturik). Diru asko zuen eta orain gehiago du. Beti gehiago nahi du. Markiegik eta beste gehiagok. Ez zuen gehiagoren beharrik. Ez nazazula gehiagotara hertsa. Horretarako eta gehiagotarako gai da. Inoiz baino gehiagoren eske.

    4 adb. Orain lau aldiz gehiago balio du. Beharrezkoak ditugu, gero eta gehiago, erdaratiko hitzak. Denok, nork gehiago, nork gutxiago, aldatzen dugu hizkuntza.

    5 zenbtz. (Desberdintasunezko erkaketako bi alderdiak agertzen direla). Zuk baino diru gehiago dut. Animalia batzuek gehiago irauten dute beste batzuek baino.

    6 adb. (Ezezko esaldietan). Aurrerantzean. Ik. berriz 1; berriro 1. Ez zaio gehiago ahaztuko. Ez nire aurrean gehiago jar. Ez zuen gehiago Ama Birjina ikusi. || Ipar. Aita-amek, aita-ama bilakatu direnetik, ez dakite gehiago zer den amodioa. Gehiago ez zuen nehork kasurik egiten.

    (Hiztegi batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    adond. [haboro]: haboro Zub.

    zenbtz. [haboro]: haboro Zub.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) más
    fr adb.zenbtz. zehaztgb. plus
    en adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) more
    port adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) mais

    Testuinguruan

    Ustezko paradoxa ez da horren paradoxikoa. [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

    Gehiago, gehiagorekin, gehiagotan (euskaraldia.eus)

     
  • Maite 11:28 pm on 2020/11/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    arigune 

    Euskaraldian, euskaraz aritzeko guneak.

    Ariguneek, edo euskaraz aritzeko guneek, euskaraz hitz egiteko aukera bermatzen dute uneoro, izan entitate barruan edo izan entitateak herritarrekin duen harremanean.

    euskaraldia.eus (moldatua)

    Euskaraldia

    Euskara ulertzen duten hiztunen arteko hizkuntza ohiturak aldatzeko ariketa soziala da Euskaraldia, gizartearen gune guztietara zabaldua eta denborari dagokionez mugatua. Euskaraldiaren helburu nagusia herritarren hizkuntza ohiturak aldatuta euskararen erabilera handitzea da. 2020an, azaroaren 20tik abenduaren 4ra egingo dugu ariketa eta aurten, norbanako bezala (ahobizi edo belarriprest izanez), parte hartzeko aukeraz gain, taldean parte hartzeko aukera ere izango dugu ariguneen bidez.

    Testuinguruan

    Aurten bi modu egongo dira entitate barruan parte hartzeko. Batetik, ariguneak sortuko dira, eta ahobizi eta belarriprest moduan parte-hartuko badute ere, modu kolektiboan egingo dute ariketa. Eta, bestetik, ariguneetan egon ezin duten kideak daude; horiek, iaz bezala, norbanako moduan egingo dute ariketa: belarriprest eta ahobizi rolekin. euskaraldia.eus

     
  • Maite 10:58 pm on 2020/11/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    belarriprest 

    Euskaraldian…

    Bere gaitasun eta aukeren arabera erabakitzen du euskaraz noiz eta norekin egin. Beti ez du euskaraz egingo ulertzen duten guztiekin, baina euskara dakitenek berari uneoro euskaraz hitz egitea nahi du; eta horixe eskatzen die modu esplizituan.

    euskaraldia.eus (moldatua)

    Euskaraldia

    Euskara ulertzen duten hiztunen arteko hizkuntza ohiturak aldatzeko ariketa soziala da Euskaraldia, gizartearen gune guztietara zabaldua eta denborari dagokionez mugatua. Euskaraldiaren helburu nagusia herritarren hizkuntza ohiturak aldatuta euskararen erabilera handitzea da. 2020an, azaroaren 20tik abenduaren 4ra egingo dugu ariketa eta aurten, norbanako bezala (ahobizi edo belarriprest izanez), parte hartzeko aukeraz gain, taldean parte hartzeko aukera ere izango dugu ariguneen bidez.

    Testuinguruan

    Belarriprest izateak ez du euskaraz hitz egiteko gaitasunarekin zerikusirik, jokaerarekin baizik! Dakienari zuri euskaraz hitz egiteko gonbitea egin nahi diozu? Belarriprest zara! euskaraldia.eus

     
  • Maite 8:17 pm on 2020/11/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    ahobizi 

    Euskaraldian…

    Euskaraz ulertzen duten guztiekin euskaraz egiten du uneoro. Kideek euskaraz ulertzen ote duten ez dakienean lehen hitzak, beti, euskaraz egiten ditu; euskaraz ulertzen badute, euskaraz jarraitzen du. Batzuetan zaila izan arren, elkarrizketa elebidunetan ere euskarari eusten dio kideek ulertzen dutenean.

    euskaraldia.eus (moldatua)

    Euskaraldia

    Euskara ulertzen duten hiztunen arteko hizkuntza ohiturak aldatzeko ariketa soziala da Euskaraldia, gizartearen gune guztietara zabaldua eta denborari dagokionez mugatua. Euskaraldiaren helburu nagusia herritarren hizkuntza ohiturak aldatuta euskararen erabilera handitzea da. 2020an, azaroaren 20tik abenduaren 4ra egingo dugu ariketa eta aurten, norbanako bezala (ahobizi edo belarriprest izanez), parte hartzeko aukeraz gain, taldean parte hartzeko aukera ere izango dugu ariguneen bidez.

    Testuinguruan

    Ahobizi izateak ez du euskaraz hitz egiteko gaitasunarekin zerikusirik, jokaerarekin baizik! Ahal duzun guztietan euskara erabiltzeko prest? Ahobizi zara! euskaraldia.eus

     
  • Maite 11:36 pm on 2020/11/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    zipriztindu 

    1 du ad. Zipriztinez bete. Ura gainezka zetorren, bazterrak zipriztintzen. Berba egiterakoan, zipriztintzen zuen aurrean zuena. 2 du ad. Irud. Hegiaphaliaren izen garbia lohiz zipriztinduz. Erreka aldeko hostope iluna zeru urrez zipriztindurik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zipriztindu. zipristindu, txipriztindu (V-gip), ziprizindu (Izt 108v), txiprizkindu. Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg.
    Salpicar. “Salpicar, rociando” Izt 108v. ” Berba eitterakuan, txipriztindutzen eban aurrian eukana ” Etxba Eib. “Kalietan albotik doiana txipriztindutzia, gaiztokeriz automobillakin urpotzuetatik aiñduta, arrika eitteko gauzia” Ib. v. zipriztinkatu, zirtatu. .
    Ura gañezka zetorren baztarrak zipristintzen. Anab Usauri 57. Hegiaphaliaren izen garbia loiez zipriztindu. Etxde JJ 99. Aramaioko ibar-zelai oro, basetxez zipristindutako elur-maluten antzera. EG 1958 (1-2), 54. Bide zabala zipriztindurik / kristauen odol beroa, / il bear triste errukarria / ez ote da emengoa? Basarri “Kamioetako jende galtzea” (ap. DRA). Eguzkiz zikindutako laño-mordoak itxasoa zipriztintzen dute. LMuj BideG 78. Edankeriak agindu guztiak zipriztintzen baditu ere, seigarren eta bederatzigarrenak bereziki. MAtx Gazt 78. Iainko izango da niretzat eta aren opal-arria, maiz, nere artaldeko bildots xamurren odolez zipriztinduko dut. Ibiñ Virgil 31. Errekaldeko ostrope illuna / zeru urrez txiprizkindurik. NEtx LBB 349. Mutikoxkorrek botatzen zioten . harrikoxkor bakoitza bere erraietako odol beroz zipriztinduaz. PPer Harrip 13. Behatza odoletan bustirik, zazpi bider zipriztinduko du santutegi aurreko gortina. Bibl Lev 4, 17 (Ker txipristindu, Ol zirpizindu). En DFrec hay sendos ejs. de zipriztindu y zipristindu.

    Sinonimoak: ad.

    [ziliportatu]: zirtatu, ziliportatu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. salpicar (2) du ad. [ihinztatu] rociar (3) du ad. (hed.) [ospeari kalte egitea] salpicar
    fr du ad. tacheter, éclabousser
    en du ad. to splash, to spatter
    port (1) ad. salpicar, borrifar, espirrar (2) rociar, orvalhar

    Testuinguruan

    Ez zipriztindu, kontxo! [Ostiralak, Jon Arretxe (Elkar, 2000)]

     
  • Maite 11:16 pm on 2020/11/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    gizagaldu 

    adj. Gizon galdua, gaiztakeriari emana. Akitofel gizagaldu eta bihotz gaiztokoa zen. Gizagaldu eta emakume galdu haiek. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizagaldu. gixagaldu. (Hombre) libertino, disoluto. Gixagalduen eta bada-ezpadakuen aolkurik eztagikiala artu. Otx 98. Jokoetxeetara inguratu oi diran gizagaldu sabelzuri batzuk. TAg Uzt 173. Gizagaldu ta emakume galdu ariek. Ib. 174.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [gizagaldu]: biziotsu, biziozko (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. hombre de mala vida; perdido, degenerado, pervertido; malvado, perverso
    fr izond. homme de mauvaise vie, homme dégénéré/dépravé/perverti
    en  izond. degenerate, depraved, wicked [man]
    port izond. homem de vida ruim; perdido, degenerado, pervertido

    Testuinguruan

    Akitofel gizagaldu eta bihotz gaiztokoa zen. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:58 pm on 2020/11/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    sesitu 

    iz. Harrapatu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    sesitu.

    1. (Urt), sasitu (SP, Ht VocGr). Atrapar; apoderase de; embargar (un sentimiento, etc.). “Saisir” SP y Ht VocGr 420. “Anteoccupare, […] lehenik sesitzea ” Urt II 141. Ustekabez hill egunak / sesi ez dezakela [kristaua]. Arg DevB 153. Tenpestak sesitu gaitu. Ib. 214. Elas pena, pena triste / sesitu ziñtuena! Ib. 225. Non ezten berehala / gozo guziez sesitzen / dohatsu bat bezala. Ib. 102. Sesitzen naiz bihotzean / sekulako garriaz. Ib. 8. Laster egiñik apastara / herioak tik sesitzen. Gç 205. Jadanik nau sesitu <zes->, / goritu, / gustia nau beretu [Jesus Haurraren suak]. Ib. 82. Espantu handi batek sesitu darot ene arima. Ib. 43. Nahasmenduak sesitu darot ene bihotza. Ib. 45. Zilha nazazu zauriez, / sesi dolore gustiez / haren amorekatik. Ib. 135. Manatzen zuen ezen izpiritu lohia ilkhi zedillala gizon haren ganik, ezen maiz sesitzen zuen biolentziarekien. He Lc 8, 29 (Lç eduki, Oteiza, Brunet arrebatatu, Dv harrapatu, Ol yabetu, Leon beretu, Or menperatu, Ker artu, IBk menpean hartu). Noiz eta ere izatu baizen hillzeko ikhara batez sasitua. He Gudu 136. Gaitzak ninduenean ondikotz sesitu. Elzb Po 209. En DFrec hay 2 ejs. de sesitu. Embargar. “(L, BN), être saisi par un tribunal” Lh.

    2. “(Tener tal) fruición [del bien que se posee], sasitu ” Lar.

    3. (Aux. intrans.). “Sentir, éprouver un saisissement” Lh. Yende on guziak lotsatu, harritu eta sesitu ziren yakin zutenean Errege kasatu zutela Parisetik. Elsb Fram 132.

    4. Comprender. Hau sesitzeko aski ginuke / bortzgarrenaz orroitzia: / gaizkirik egin daukuteneri / hobea da barkatzia. Mattin 63.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Ipar.) coger, atar, apresar (2) du ad. (Ipar.) entender
    fr (1) du ad. (Ipar.) prendre (2) du ad. (Ipar.) comprendre, saisir
    en (1) du ad. (Ipar.) take, grab, seize (2) du ad. (Ipar.) understand
    port (1) du ad. (Ipar.) agarrar, tomar, segurar (2) du ad. (Ipar.) entender, compreender

    Testuinguruan

    Zorion basa batek sesitu ninduen. [Azken apeza, Piarres Aintziart (Elkar, 2005)]

     
  • Maite 10:37 pm on 2020/11/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    tapotz 

    iz. Bizk. Tapoia, zipotza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 tapotz. (V-ger-ple ap. A; Añ (V)), taputz (V-m ap. A ). “Canilla, la espita” Añ. “Espita” , “tapón” Ib. “Corcho, tapón, espita. Oba izango da upelak beteten asi-orduko tapotzak uretan eukitea, será mejor tener en agua los tapones […]” A. Cf. Echaide Orio 142: “Tamucho, tapa para cerrar la bajada a la bodega en las embarcaciones”. v. tapoi. Artu upela lepo-lepuan, ekarri aska ganera, kendu tapotza ta beingo-beinguan ardauz bete-bete egin eban askea. Otx 155. Ba-yakijat ik dettu eztautsaana. Zelan egingo euan, ba, berba-egitteko-tresna ori tapotzaz itxitta euki dok-eta? Ib. 167.

    2 tapotz. Pur, sans mélange” Hb.

    Sinonimoak: iz. Bizk..

    [tapoia]: buxon, tapoi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (B) corcho, tapón
    fr iz. bouchon
    en  iz. cap, top, lid, cork
    port iz. (B) rolha, espicho

    Testuinguruan

    Artu upela lepo-lepuan, ekarri aska ganera, kendu tapotza ta beingo-beinguan ardauz bete-bete egin eban askea. Otx 155. (Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 10:11 pm on 2020/11/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    bisigute 

    iz. Bisigu arrantzako garaia. Neguan izaten da bisigutea (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bisigute. besigute (V-m ap. Zubk Ond ), besegute. Temporada del besugo; pesca del besugo. Arrantzalien bizitzea beti izaten da neketsua, baña neguan iñoiz baño neketsuagoa. Neguan izaten da besigutea. Ag Kr 36. Santa Kataliña noiz da? Besiguteko goiz da. (V-ger) A EY III 36 (en la vers. de EZBB I 104 besegute). Lan asko ta irabazi gitxi emoten eban besigutea, aspaldi amaitu zan. Etxabu Kontu 117. Bi edo iru illabeteko besigutean. Ib. 96.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. época de la pesca del besugo
    fr iz. saison de pêche à la dorade
    en iz. sea bream fishing season
    port iz. temporada de pesca de dourada

    Testuinguruan

    Neguan izaten da bisigutea. Ag Kr 36.

     
  • Maite 10:57 pm on 2020/11/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    gizatxartu 

    ad. gizatxartu, gizatxar/gizatxartu, gizatxartzen 1 da/du ad. Gizatxar bihurtu. 2 da/du ad. Umore txarreko jarri. Ik. petraldu; pipertu. Zertarako gizatxartu? (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizatxartu. Enfadarse, ponerse de mal genio. Pazientzia artu dezagun, / zertarako gizatxartu? Uzt Sas 241. Volverse irritable. Ardi zarra baño goxo ta atsegiñagoa zana, ezin burutzeraño gizatxartu uan gaxoa. Ataño TxanKLan 123.

    Sinonimoak: ad.

    [gizatxar bihurtu]: doilortu, zitaldu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. envilecer(se), encanallar(se), engranujarse; convertir(se) o volverse malvado/despreciable/ruin (2)  da/du ad. poner(se) de mal humor
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Piztiek hegan edo ehizan ikasten duten bezala, gizonak disimulatzen ikasten du; hauxe dugu ofizioetan oparoena: imitatuz gizatxartu. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)]

     
  • Maite 10:56 pm on 2020/11/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    kontxo 

    interj. Lgart. Harridura edo ustekabea adierazten duen hitza. Ik. koño. Kontxo, kontxo, hau ere badugu! (Hiztegi Batua)

    Euskara kolokialaren eskuliburua (Asier Larrinaga)

    HARRIDURA

    1. “Gauza izugarria gertatu da”.

    Interjekzioak: bai latza!; ze latza!; latza da gero!; aitaren; aitaren eta semearen; ostiela (euf.); alajaina; alajainkoa; alafede; ene; ene ba; ene bada (leung.); han; hara; kontxo (leung.); dedio!; ostia!; ze putalarru (gord); ostra; ospera; ño (leung.).

    2. “Hitzik gabe geratu naiz”

    Interjekzioak: egundaino, egundo; sekula halakorik; halakorik; horrelakorik; horratio.

    3. “Honek harri eta zur utzi nau”.

    Interjekzioak: harrapa ezak/ezan; harrapa ezak/ezan atzeko harikatik.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 kontxo. (G-to ap. A ). “Pápula, tumorcillo eruptivo de la piel” A. v. hazikurentxo.

    2 kontxo. (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg ), kontxe. “Interjección inane con que se suplen palabras torpes, por quien trata de evitarlas. Kontxo, apurtu jata barautza! ” Etxba Eib. “Koñoren euf. Kontxo, kontxo, au be badou! ” Elexp Berg. Esaten nuen nik! Kontxe, kontxe!… Ba al dezu zigarro bat? Iraola 54. Bo… Kontxo-kontxo, Austin… Ta Urkabe-atzean ongi? Lek EunD 13. Ezta guzurra, kontxo! –iñoan atso piperrak. Erkiag Arran 144. Kontxo! Olako arrain ederrik orraitiño! Bilbao IpuiB 120. Kontxo! Kontxo! Ardirik bako tontokillotsuak ezagututen dozuez orduan! Ib. 75 (v. tbn. 117). Kontxo, kontxo!… Hanbat gaxto! Herr 8-9-1960, 2. Nerekiko nion: “Kontxo. Oraindik ere bazeudek gizaki buru-gogorrak”. Zendoia 161.

    Sinonimoak: iz.

    [kontxo] : arraiopola (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es interj. (lgart.) ¡hala!, ¡ahí va!, ¡huy! [interjección que denota sorpresa]
    fr oh!
    en wow, whoa
    port hui!

    Testuinguruan

    Kontxo, kontxo, hau ere badugu! [kontxo, Euskara kolokialaren eskuliburua, Asier Larrinaga (UEU)]

     
  • Maite 10:18 pm on 2020/11/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    artesi 

    1 iz. Gip. eta Naf. Pitzatua, arrakala. Paretan egindako artesi zabal xamar batek bide ematen zuen dena ikusi eta dena aditzeko. 2 iz. Buruko ileak orraztean egiten den marra. Ileko artesia xuxen-xuxen egina zuen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 artesi.

    1. (G-to, AN-larr-gip), artasi (G-bet, AN), artazi (G, AN-gip), artezi. Ref.: A (artasi, artazi, artesi, buruzpide); Asp Leiz; Iz To (artesiya). Hendidura, grieta. “Grietas de las manos” A. “Etxe batean armiarma-sareak eta autsa ta itzasiak edo artesiak agiri diranean, etxe artan ezta buruzpide onik (G-to)” Ib. s.v. buruzpide. “La grieta (de la madera)” Iz To. “Grietas en la tierra, producidas por sequía persistente” Asp Leiz. v. 1 arteka. Beroakin zabaldu ta otzakin estutu: arritzar aiek artezituta gelditzen ditun. Artezi aietan goroztizko ziriak sartzen dizkiñat gero. Eston Iz 43. Arkaitz-artesi ta arbol-zuloetan egiñ oi zituzten beren erresumak erle zuur maratzek. Berron Kijote 124. Nere begiok itxi bear ote, aurrez-aurre / kezka-gaia dudalarik, nai ta ez ikusteko gero / arimaren zaurien artesietatik? Ib. 157. Adarrak moztu, laban batekin artesi bat egin ta artesiortan bi garagar-ale jarri. Ostolaiz 105. (G-to, AN-gip). “(G-to), un taladro en la oreja del ganado lanar” A. “Corte o señal en la oreja del ganado lanar” BU Arano. 2. (G-goi ap. A ), artasi (G-azp) Raya del pelo. “Artesi okerra daukezu buruun” (G-goi). “Artasia atera” (G-azp).

    2 artesi. (V-gip, G-goi). Ref.: Urkia EEs 1930, 30; Iz ArOñ . Cercado para guardar y ordeñar las ovejas. “Ardiak euki ta jeizteko txabol-ate ondoan egiten dan esia” Urkia EEs 1930, 30. “Pesebre de ovejas” Iz ArOñ. Sarratu ein daunarren / laño itsubak… / [ardi] danak artesirantza / bere txistubak. Zidorra Euzk 1929, 208. Gero badaude arrizko artesiik eta oiri deitzen zaie eskortak. (G-goi).

    Sinonimoak: iz. G-N

    [arteka]: arteka, pitzadura, arraildura Ipar., arrakala Bizk., pitzatu Gip., artesitu G-N, erdiro Zub., bretxa zah., arrail Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (G/GN) hendidura, grieta (2) iz. raya del pelo (3) iz. cercado para guardar y ordeñar las ovejas
    fr (1) iz. fente, fissure (2) iz. raie
    en (1)  iz. [arrakala] crack (2) iz. [burukoa] parting
    port (1) iz. (G/GN) brecha (2) iz. (do cabelo) risca

    Testuinguruan

    Ileko artesia xuxen-xuxen egina zuen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 9:05 pm on 2020/11/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    mardera 

    iz. Lasaiera (soineko batena, adibidez).

    Orotariko Euskal Hiztegian

    mardera.

    1. (V-ger-ple-arrig-oroz-och-m, G-azp-nav, AN-ulz; A Morf 113), mardora (V-ger), mardura (V-ger-gip, G-azp). Ref.: A (mardera); EI 66; Iz ArOñ (mardura). “Ruedo de la saya” A. “Vuelo de vestido” A Morf 113. “Vuelo de una cosa” Iz ArOñ.

    2. mardura (V-gip). Ref.: Iz ArOñ; Elexp Berg. “Mardura, marduria ifiñi, el relleno que ponen las mujeres en el pecho y en el vestido para aparentar” Iz ArOñ.

    3. mardura (V-gip). “Se dice de una ropa muy delgada y con pliegues” Iz ArOñ.

    Sinonimoak: iz.

    [mardera] : zabaltasun, lasaiera || Ad. es un vestido con mucho vuelo: lasaiera handiko soinekoa da.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. vuelo (de vestido)
    fr iz. pli, fronce
    en iz. fullness
    port iz. amplitude, rodado;

    Testuinguruan

    Gonak goi aldean joskura batzuk ditu, eta horiek emango diote mardera seguruenik. [Leire Narbaiza, @txargain (Twitter, 2020-11-08)]

     
  • Maite 10:31 pm on 2020/11/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    galtzaile 

    1 iz./adj. Norbait galtzen edo zerbait hondatzen duena. Ik. galgarri. Jende galduak eta galtzaileak. Deabruaren asmo galtzaile bat. Apaiz arima-galtzaileak. Mihi gaiztoa da adiskidetasunaren eta bake onaren galtzailea. Bere eta besteen galtzaileak. 2 iz./adj. Galtzen duena, bereziki jokoan edo lehiaketa batean. Irabazleak eta galtzaileak. Gerra batean galtzaile gertatzen direnak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

    [galgarria]: galgarri, hondagarri, hondatzaile, kaltegarri, suntsigarri, suntsitzaile, kaltekor Ipar., damugarri Zub., errausle g.e., kaltarkitsu g.e., kaltegarrizko g.e., kaltetsu g.e., kaltiar zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. perdedor, -a; vencido, -a (2) iz./izond. arruinador, -a; corruptor, -a, que causa la perdición
    fr (1) iz./izond. perdant, -e ; vaincu, -e (2) iz./izond. corrupteur, -trice ; pervertisseur, -euse
    en (1) iz. loser (2) iz. corrupter (3) izond. losing (4)
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Galtzaileen zapore malkarra zeukan. [Berria, 2004-05-22, [Kultura]]. Egungo Testuen Corpusa.

     
  • Maite 10:14 pm on 2020/11/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    beirakara 

    adj. Beiraz egina; beira itxura duena. Berniz beirakarak (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. vítreo, -a
    fr izond. en verre, de verre
    en izond. glassy, glass-like, vitreous
    port izond. vítreo(a)

    Testuinguruan

    Ur lo berde ilun beirakara bat.

     
  • Maite 11:33 pm on 2020/11/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    loeri 

    iz. 1 iz. Logaleak eragiten duen astuntasuna; logalea, logura. Loeri batek bezala, emeki-emeki hartu du gaitzak. 2 iz. Loa eragiten duen eritasuna. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [logura]: logale, logura, lohasma Ipar., lokuma Ipar., Maria bekaineko haur., Martin itsu haur. , zaldi zuri (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) enfermedad del sueño (2) iz. (Ipar.) sueño, somnolencia
    fr  iz. somnolence
    en iz. somnolence, drowsiness, sleepiness
    port iz. sonolência

    Testuinguruan

    Betazalak apaltzen zaizkizu: loeriak eroaten zaitu. [Zeruetako erresuma, Itxaro Borda (Susa, 2005)]

     
  • Maite 11:27 pm on 2020/11/05 Permalink | Reply
    Tags:   

    bizkitartean 

    1 adb. Zah. Bitartean, bien bitartean. 2 lok. Hala ere. Ik. alabaina. Santutasun gorenera goizik igo bada, bazituela bizkitartean denek badituzten jaidurak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    adlag. zah. [bien bitartean]: artean, bien bitartean, bitartean, anartean Ipar., arteetan Bizk.

    lok. Ipar. [alabaina]: alabaina, alta bada, betiere, dena dela, dena den, edonola ere, edozeinetara ere, guztiarekin ere, haatik, hain zuzen ere, hala ere, hala eta guztiz ere, halere, hargatik, hartakotz, horratik, horregatik, inolaz ere, nolanahi ere, nolanahi ere den, zer gerta ere, zernahi gisaz, halarik ere Ipar., hortakotz Ipar., nolanahi den Ipar., nolanahi dela Heg., nolanahi dela ere Heg., edozelan ere Bizk., edozertara ere Bizk., alta Ipar./Naf., berdin Ipar./Naf., alabadere Zub., berain Zub., guztiaz ere zah., badarik Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (zah.) (batez ere Ipar.) [denborazkoa] mientras tanto, entre tanto (2) lok. sin embargo
    fr (1) adb. pendant…, en attendant (2) lok. cependant, néanmoins
    en  lok. meanwhile
    port  lok. enquanto isso

    Testuinguruan

    Bizkitartean kultur ekoizleen estimua ez dabereziki igo. [Kultur beharra, Angel Erro (berria.eus, 2020-11-01)]

     
  • Maite 11:36 pm on 2020/11/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    koiu 

    du ad. Bizk. koiu, koiu, koiuten. || Hartu, harrapatu. Deskuidaturik zaudenean koiuko zaitu heriotzak.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    koiu. koiu , koixu , koixidu . v. kojitu .

    kojitu.

    1. (-idu V-m), koiu (V-ple-arr), koxitu ( -du V-ple-arr-oroz; Dv (V)), koidxidu (V-m), koixidu (V-ple-arrig), koxiu, ko(i)xu (V-ple), kuieta- (sust. vbal.), koxi ( VocCB .(V)), kosi (V-arrig). Ref.: A (koiu, koidxidu, koixidu, koixu, koxidu); Garate 1 . a Cont RIEV 1930, 155; Holmer ApuntV (koxu); EAEL 58. Coger, atrapar. “Coger, alcanzar […], atrapau, koxi ” VocCB . ” Koxi, koxitute, koxitu (V), attraper” Dv. “En V-m se concreta su variante kojidu a significar el acto de recoger los aparatos de pesca” A. Akzidenteren batek kojidu balegi. VJ 15. Kojituko zaitu eriotzak. (Muruzabal, s. XVIII). ETZ 70. Erraz ezta oneek [azeariak] kojietea. Añ LoraS 122. Frantzesa kojitu atzetik. Echag 22. Legietan dagozan kastigu eta elexako penen ganera, zeintzuek bete betian koxiuten daudezan. Ur BulaAl 20 (BulaG 528 arrapatzen). Uts baten koiu ezin izan nendunean. A BGuzur 125. Atunek koixuteko. Ib. 131. Zure eskutxuak botakotsezan / anpurrak koixu-gurean. Zam EEs 1917, 197. Sasiyetako oialak eta / ollo kojitzen atsuak. Tx B II 66. Saguek kuietako. (V-arr) AEF1930, 17. Asua ta Erandio, Sondika ta Loiu, alegiñak eginarren, arto gitxi koiu. (V-ple) A EY III 140. Ai gixajoak, itxaron bearko dozue, niri koixu gura badeustazue. Anaitasuna n.º 86, 3. Soldata lortuteko / azeri koxita. Ayesta 112. Guk emendik geienok eulixek koxiten urtengo dogu. Gerrika 99. Conquistar. Areriyoak iñoz koiyu ezin izan euen Torrian. Ur BulaAl 31 (BulaG 530 arrapatu). ” Koxi (S), cobrar, recoger” A.

    2. koitu. Conseguir, lograr. Deseo eragabeak asetzea iñoiz edo berriz koitutzen badezu. Arr May 40. Deseo eragabe batzuek koitzearren. Ib. 89.

    Sinonimoak: ad. Bizk.

    [hartu]: atzeman, harrapatu, hartu, azarkatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  du ad. (B) coger, alcanzar, atrapar, pillar
    fr du ad. (B)
    en du ad. (B)
    port du ad. (B)

    Testuinguruan

    Deskuidaturik zaudenean koiuko zaitu heriotzak. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:26 pm on 2020/11/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    txalkor 

    izond. Konkorra duena. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (G-azp-to, AN-gip-araq; Izt 30r), xalkor (AN-larr). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 154; Iz To. “Corcovado” A. ” Xalkorra, decaído, encorvado por los años (AN-larr)” Inza RIEV 1928, 154. Kantuz plazara gatoz danzari / gaur Tolosako gazteria / gidari artu degu Gonzalez / Zanpanzartar ongi egiña, / izatez txalkorra bada ere / jakinduriaz txit abilla. Izt Po 138. Aitona xalkor, zelaia-barna. “Por la vega adelante va el anciano corcovado”. Or Eus 227. Atzelaria bide luzego / egin ta, dabil zalkorra. “La yegua zaguera […] tiene el lomo arqueado”. Ib. 346. Ezkurreko [=’de Ezkurra’?] xalkorra baño geiago ez aiz azitzen. “Konkorra” (AN-larr). Inza NaEsZarr 408.

    [Elorria] zuaitz kaxkarra da, biurria, txalkorra, zarpilla, […] ezertarako balio eztuana. Vill in Gand Elorri 9s. Giza-bizitza ere alakoxea omen da: txalkor, zarpil, arantzez josia, miña ta samiña alde guztietatik dariola. Ib. 10.

    zalkor (AN-gip), xalkor (AN-gip). “Zalkorra, raquítico (AN-gip)” Inza RIEV 1928, 154. “Hombre o mujer raquítico, pequeño. También cosa encogida, de mala raza” BU Arano.

    2. “(G-to), chichón” A.

    Sinonimoak: iz.

    [konkordun] : konkordun, konkor, korkox, lepo-oker (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (G) corcovado, -a
    fr izond. bossu, -e
    en izond. hunchbacked, humpbacked, hunched
    port izond. corcunda

    Testuinguruan

    Kantuz plazara gatoz danzari / gaur Tolosako gazteria / gidari artu degu Gonzalez / Zanpanzartar ongi egiña, / izatez txalkorra bada ere / jakinduriaz txit abilla. Izt Po 138. (OEH)

     
  • Maite 10:05 pm on 2020/11/02 Permalink | Reply  

    aztarnari 

    iz./adj. Zerbaiten aztarnei jarraitzen diena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [azternari]: azterkari (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. rastreador, -a (2) iz. (Med.) rastreador, -a
    fr (1)  iz./izond. pisteur, -euse ; (txakurra) d’arrêt (2) iz. (Med.) traceur, -euse
    en (1) izond. tracking (2) iz. (Med.) contact tracer
    port iz./izond. rastejador, -a

    Testuinguruan

    COVID-19aren aztarnarien lana kutsatuen arrastoa jarraitzea da. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:50 pm on 2020/11/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    altxatu 

    1 da/du ad. Etzanda edo eserita dagoena zutitu. Altxa zaitez lehenbailehen. Ohetik altxatu. Eskutik hartu eta altxatu zuen. 2 du ad. Jaso, goratu. Eskuak, begiak, burua altxatu. Aingura altxatu. Hirurehun kiloko harria altxatu du bizkarrera. 3 da/du ad. Irud. Boza gero eta gehiago altxatuz ari zen. Bat-batean altxatu zen ekaitz izugarri bat. Haizea altxatu zen eta euria gelditu. Frantziako errepublikan nahasmendu handiak altxatu dira. Prezioak altxatu dituzte. 4 da/du ad. Ipar. Oreaz mintzatuz, harrotu. Ogia altxatu. 5 da ad. (kontra edo aurka-rekin). Matxinatu. Erregearen aurka altxatu ziren. Altxatuko dira jendeak jendeen kontra, erreinuak erreinuen kontra. 6 du ad. Eraiki. Eliza eder bat altxatu zuten. 7 du ad. Ipar. Hartu, jaso, bildu. Altxa ezazu esku ohea eta joan zaitez. Lur onean uzta txarra altxatu duenak hazia laster alda beza. Hil honetan gure herrian bizi direnen izen guztiak altxatuak izanen dira. Film zuzendariak ikusleen saria ere altxatu du. 8 du ad. Ipar. eta Naf. Gorde, ezkutatu. Kutxan altxatua zegoen koroa. Bere gauzak ganberan altxatzen zituen. 9 du ad. Ipar. Kendu, ebatsi. Maiteen nuena altxatu didate. 10 du ad. Ipar. Hazi, hezi. Seme-alabak ongi altxatu. Jainkoaren beldurtasunean hazi eta altxatu ditu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [jaiki]: jaiki, tentetu, zutitu, haikatu Ipar., jagi Bizk., zutundu Bizk., zutikatu g.e.    

    [hazi]: Ipar.hazi, hezi, mendu g.e., gurendu Ipar. zah.    

    [errebelatu]: asaldatu, bihurritu, aihertu Ipar., bihurtu Ipar., errebelatu Ipar., erreboltatu g.e.    

    [eraiki]: Ipar.eraiki, jaso, eregi Bizk., ekidatu neol., fabrikatu zah., bastitu Ipar. beh.    

    [jaso]: aupatu, goratu, igo, jaiki, jaso, goiti egin Ipar., goraltxatu Ipar., hupatu Ipar., igan Ipar./Naf., aireratu, bildu, jaso, airatu Ipar.    

    [kendu]: harrapakatu, harrapatu, kendu, lapurtu, ostu, arrobatu Ipar., trikun-trakun egin Ipar., ebatsi Ipar./Naf., goratu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  da/du ad. [zutitu] levantar(se), incorporar(se), alzar(se) (2) da/du ad. [prezioa] subir, encarecer(se) (3) da/du ad. [norbaiten kontra] rebelarse, alzar(se) (4) da/du ad. [ogiaren orea] levantar(se) (5) u ad. [jaso, goratu] subir, levantar, alzar, elevar (6) du ad. [eraiki] construir, edificar (7) du ad. (Ipar.) (sarritan preso hitza aurretik duela) detener, apresar (8) du ad. (GN/Ipar.) esconder, ocultar (9) du ad. (Ipar.) quitar; robar (10) du ad. (GN/Ipar.) guardar, recoger (11) du ad. (Ipar.) educar, criar

    fr (1) da/du ad. se lever [du lit] ; lever, soulever (2) da/du ad. [prezioa] augmenter, hausser (3) da/du ad. [norbaiten kontra] se soulever, se révolter (4) du ad. (Ipar.) mettre en prison (5) du ad. (Ipar.) garder, cacher (6) du ad. (Ipar.) ramasser, ranger (7) du ad. (Ipar.) instruire, élever, éduquer, dresser [éducation]

    en (1) du ad. to raise, to lift (2) du ad. [salneurria] to raise the price of, to put up the price of, to make more expensive, to increase (3) du ad. to put sth away, to keep, to collect; to organize (4) du ad. [haurrak] to bring up, to rear, to raise (5) da ad. to stand (up) (6) da ad. [garestitu] to rise in price, to increase in price (7) da ad. [matxinatu] to rebel

    Testuinguruan

    Hamaika Gara egitasmoak ekitaldi bat egin du Durangon, ‘Altxa!’ lelopean. [Jon O. Urain, berria.eus]

    Argazkia: Marisol Ramirez, Foku

     
  • Maite 9:00 pm on 2020/10/31 Permalink | Reply
    Tags:   

    kandela 

    1 iz. Argi egiteko erabiltzen den argizarizko pieza, gehienetan zilindro formakoa, ardatzean metxa bat daukana. Ik. bildumen. Kandela bat piztu. Kandela-argitan. Kandela-argi ikarati baten gisa. Kandela bedeinkatuak. Erretzen ari den kandela zara, erretzen ari zarela dakizuna. 2 iz. (izotz eta kidekoen eskuinean). Nonbaitetik tantaka erortzen den ura izozten denean zintzilik gelditzen den izotz puska. Ik. burruntzi 3. Hotzaren hotzez ur jelatuzko izotz kandelak egin dira. 3 iz. Fis. Argi intentsitatearen unitatea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kandela. Tr. Kandela es la forma más usual, salvo en suletino y roncalés donde se atestiguan k(h)andera y kandra respectivamente; hallamos además gandera en JesBihD y Prop. En DFrec hay 13 ejs. de kandela . 1. (V, AN, L, BN, R; Lcc, Volt 97, SP, Mic 9v, Urt IV 128, Lar, Añ, Gèze, Dv, H), gandela (L; Dv, H), kandera (BN, kh- S; Arch VocGr , Chaho (+ kh-), H), gandera (BN; VocBN , H), gandea ( VocBN .(s.v. hil)), kandel, kandra (Sal, R). Ref.: VocPir 352; A (gandela, kandela, kandera, kandra); Lrq (khandera); Iz ArOñ , R 404; Etxba Eib ; Elexp Berg. Vela, candela. ” Kandela, chandelle. Errenta ioiten dute kandelan ” SP. “Vela de arder, kandelea ” Mic 9v. “Le flambeau” Arch VocGr . ” Hil ezazu gandea hori, éteignez cette chandelle” VocBN . ” Kandela-kondo, cabo de vela” A. ” Kandela bat ixotizu animeri ” Etxba Eib. ” San Antonioi kandelia ipintzera doia ” Elexp Berg. Tr. Documentado en todos los dialectos.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [argi egitekoa]: argizari, xirio Ipar., ezko-argi g.e., ezko Ipar. g.e.    

    [izotz-kandela]: izotz-burruntzi, izotz-kandela, ziztor, kandeloi g.e., kandalu Zub. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. vela, cirio, bujía (2)  iz. tipo de subasta en la que el tiempo para licitar está limitado por la duración de una vela (3) iz. (Fis.) [unitatea] candela
    fr  iz. chandelle, bougie
    en iz. candle
    port iz. vela, círio

    Testuinguruan

    Kalabazak hustu, kandelak piztu… (Gau beltza)

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/10/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    galartzu 

    iz. Xingola. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galartzu. (G, B), kalartzu (G-nav), kadartsu (V-gip), kadartzu (B; Lar→H), kadarzo (R), kadaso (Sal), kedartsu (V-gip, AN-5vill), kedaso (Sal). Ref.: A (galarru, kadartsu, kalartzu, kedartsu, kedaso); JMB At (galartzu); Izeta BHizt (kadartzue). “Hiladillo” Lar. “Manchega, especie de cinta, kadartzu nabarra ” Ib. ” Galarru [corregido de propia mano: galarzu] 1.º (Gc), trencilla, cinta para zapatos; 2.º (B), trencilla, galoncillo” A. ” Kadartsu, kadarzo, kadaso, hiladillo” Ib. “Trencilla” JMB At. “Hiladillo, galón de tela” Izeta BHizt. Cf. VocNav s.v. cadalzo, cadarzo, cadorso y kedarzua. Cadarzo, palabra romance, aparece tbn. en un documento notarial (1632, Archivo Municipal de Motrico; v. ConTAV 158): “Un burco azul de lienzo de la tierra nuevo con barras y cabecera labrada de cadarzo”. (Bera app.), kalartzu. Cinta. Bere zinta edo kalartzu gorriz apaintzen. Elizdo EEs 1925, 248. Buruko illea oria ta mototsaren galartzua gorria. Anab Usauri 130. Nork igarri nun etetzen dan itxasoa ta nun asten zerualde urdiña? Ain garbi […] dago lurrari maite-igortzika dijoakion galartzu urdiña. TAg Uzt 93. Mugako galartzua urratu. Ib. 234. Sedazko galartzu zuri-gorritik zintzillik erabilli bedi. “Lazo” . EAEg 31-5-1936, 1729. Elurra bezelako artillezko galartzuz burua esitzen. Ibiñ Virgil 104. v. tbn. Lab SuEm 191. Borde.
    [Bapore-ontzian] ateak, burnikizko ertza edo kalartsua daukaten zurezko lauki batzuk izaten dira. Elizdo EEs 1926, 11. Galón. “Soutache” T-L. v. galoi.
    Besoetan sarjento urre-galartsuak. Alz Ram 70.

    Sinonimoak: iz.

    [xingola]: girgil, zinta, xingola Ipar., erriban Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cinta, tira, galón, trencilla
    fr iz. ruban, bande, galon
    en iz. ribbon, strip, band, braid
    port iz. fita, tira, galão

    Testuinguruan

    Zutitzean, orpo batez jantziaren galartzu bat zapaldu zuen. [Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana (Ibaizabal, 1999)]

     
  • Maite 8:04 pm on 2020/10/29 Permalink | Reply  

    ostarku 

    iz. Bizk. Ostadarra. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ostarku. Etim. De ost- (< ortz- ) + arku, litm. ‘arco del cielo‘. (V-m-gip-al, G-azp-bet, AN-gip; Sarask, A Apend ), oztarku (V-m; Dv), ustarku (G-azp, V; Dv (V)), uztarku (V), usterku (V-gip), uzterku (V-gip), uzterpu (V; Añ (V)), uztrauku (V?; Añ (V; + us-)), ostraku (V-m), ostriku (V-ger-arr), oztriku (V-m), ostroko (V-m), ustruku (V-ple-arr-arrig-oroz), uztranpu (V). Ref.: A (ostarku, oztarku, ostraku, ostriku, oztriku, ustarku, ustrauku, ustruku, uztarku, uzterku, uzterpu, uztrauku); A Apend (ostroko, ustargi); Bähr ArcGp 398s; Iz UrrAnz , ArOñ; Elexp Berg. Arco iris. “Arco del cielo, ostarkua ” Sarask 19 (la lectura de la penúltima y antepenúltima letras no es segura). ” Eurixa ta euzkixa batera dienian ostarkua agertzen da ” Elexp Berg. v. ortzadar, ostadar, ostilika. Ustarkuba eguan jarlekubaren inguruban, kolore berdiskiaren antzekua. Ur Apoc (V) 4, 3 (Ker ostarku; Lç, Dv, BiblE or(t)zadar, He, TB (h)oltzadar, Ip ozadar, Ur (G) ostrellaka, Ol ostadar). Ez dakust iñon pozgarririk, / Ezpada zuregan Ama maitea, / Bakarrik zu zara ostarku. AB AmaE 382. Ostarku barri bat laster / Jaioko jaku, / Zeiñ izango dan egun obeen / Señalea. Ib. 130. Bekan-uleak dira ostarkuak / eta aren bien azpian / dagoz erreten zaldun gazteak / mitxeletak lez argian. Azc PB 122. Zeru illunaren azpian ostilika edo ostarku (arco iris) ederra ikusteban Txanogorrik. Ag Kr 184. Goizeko ustrukua, arrats euri, arrastiko ustrukua, biar etorri (V-arr). Ostarkuari begiratu ezkero, aginak usteldu egiten dira (V-arr-larr [sic]). […]. Ostarkua ikusi ezkero eun urtean eztago dilubiorik (V-m). A EY I 166. Odeiak lurgaiñean batu dagidazanean, ostarkua agertuko da odeietan. Ker Gen 9, 14 (Ol ostadar). v. tbn. EE 1880, 277 (oztarku).

    Sinonimoak: iz. Bizk.

    [ostadarra]: ostadar, uztargi, ortzadar Ipar./Naf., ostilika g.e., Erromako zubi, Jaungoikoaren gerriko G-N , Jainkoaren paxa , zubiadar Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) arco iris
    fr iz. arc-en-ciel
    en iz. rainbow
    port iz. arco-íris

    Testuinguruan

    Ostarkua etxe barruraino sartzen zaizunean. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:37 pm on 2020/10/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    berna 

    iz. Giza zangoaren beheko zatia, belaunaren eta oinaren artekoa. Ik. aztal 2; zangar1. Berna mehe, argal eta mamigabea. Berna politak. Ekandu gaiztoari berna hautsi (esr. zah.). || berna hezur, berna-hezur Bernako hezur nagusia. Ik. tibia. Berna-hezur biak hautsi ditu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    berna. Etim. De lat. perna (FLV 1974, 188). 1. (V, G, AN; Añ), berne (V-gip; Lar, Añ, Dv, H). Ref.: A; Iz ArOñ; Etxba Eib; EAEL 15; Elexp Berg; Gte Erd 249. Pantorrilla; pierna desde la rodilla al tobillo. “Pierna” , “pantorrilla” Lar. “Zapata, calzado hasta media pierna […] zapata berne erdiraño ” Ib. “Pierna, (c.) bernea, zankoa, kaderea ” Añ. “Pantorrilla, (c.) bernea, zankoa, (G) aztala ” Ib. “Perniquebrar, (c.) bernak, o berneak ausi ” Añ. ” Berne-a ou bernazaki-a (G), jambe” Dv. ” Bernea (V, G) […], jambe […]. Eriari berniak anditu […] (Echev)” H. “Pierna, pantorrilla” A. ” Berna, (la pierna) de la rodilla al tobillo […]. Berne bat, berniak, idem” Iz ArOñ. “Pierna (desde la rodilla al pie). Pantorrilla. Berna igar igarrak dauzka ” Elexp Berg. v. hanka, zango, bernazaki; cf. perna.

    Tr. Propio de la tradición vizcaína. Hallamos berne en Cardaberaz y en Orixe. En DFrec hay 2 ejs. de berna.

    Sinonimoak: iz.

    [hanka]: hanka Heg., zango, txanka Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (batez ere B) parte de la pierna desde la rodilla al tobillo; pantorrilla
    fr iz. jambe ; mollet
    en iz. part of a human leg, from the knee to the ankle
    port iz. pantorilha, batata da perna

    Testuinguruan

    Beste guztiak isilik eta gehienak urduri daude, sekula aitortuko ez luketen arren, esku izerdituak bernen aurka indartsu igurzten edo zigarroei atxiki urduriak emanez. [Burua txoriz beterik, Iñaki Irasizabal (Elkar, 2004)]

     
  • Maite 10:55 pm on 2020/10/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    dapa 

    onomat. Bat-bateko ideia adierazten duen onomatopeia. Zer egingo, zer ez egingo, dapa!, erabaki zehatz eta errotikoa hartu zuen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    dapa. “(Vc), voz onomatópica, que se usa para indicar la presencia de una idea repentina” A. Cf. danba. Goizalde baten bat edo bi ezeze beste guztiok lo gengozala, dapa, bat batera itzertu nintzen da iretzartu neuzan lagunek. A BGuzur 131. Kalean zear eioala urlia, betekada ederra egin ondorean… dapa beti leiora, ta auzora begiradatxu bat beti. Ag Kr 50s. Eta zer egingo, zer ez egingo, dapa!! erabagi zeatz eta sustarrekoa artu eban. Erkiag BatB 26. Onomat. de disparo. Etxalartik badatoz / zazpi ega-bera, /. dapa, dapa!, bi tiro, / bat or dator beera… Zendoia 103.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  onom. (B) voz que se usa para indicar la presencia de una idea repentina
    fr onom. voix utilisée pour indiquer la présence d’une idée soudaine
    en onom. voice used to indicate the presence of a sudden idea
    port onom. voz usada para indicar a presença de uma ideia repentina

    Testuinguruan

    Zer egingo, zer ez egingo, dapa!, erabaki zehatz eta errotikoa hartu zuen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 7:53 pm on 2020/10/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    alarma-egoera 

    (lexia) POL. Arazopolitiko edo sozial larri baina iraupen laburrekoa dela eta, gobernuak ezartzen duen estatuaren edo beronen lurraldeko zati baten bizitza politiko-sozialaren ohizkanpoko egoera. Ez du hiritarren eskubiderik murrizten, ez eteten ere. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Euskalterm hiztegian

    alarma-egoera. Ezohiko egoera, hondamendiek, osasun-krisiek, funtsezko zerbitzu publikoen geldiarazpenak edo premia biziko produktuen hornidurarik ezak eragindako normaltasunaren alterazio larria gertatzen denean deklaratzen dena.

    Wikipedian:

    Espainiako legedian, alarma-egoerak (gaztelaniaz: estado de alarma) urgentzia edo larrialdiko egoera murritza adierazten du, suposatuz, Estatuko zati batean aparteko botereak erabili behar direla denboran gehiegi luzatu gabe. Espainiako 1978ko Konstituzioaren 116.2. artikuluak honela azaltzen du:

    «Alarma-egoera Gobernuak adieraziko du, Ministro Kontseiluak emandako dekretuaren bidez, gehienez jota hamabost egunerako, eta kontu-arrazoiak emango dizkio Diputatuen Kongresuari, hori berehalaxe bilduko baita helburu horrekin; Kongresuaren baimenik gabe, ezingo da luzatu epe hori. Dekretuak finkatuko du zein lurralde-esparrutara zabaltzen diren adierazpenaren ondoreak»
    Wikipedia, alarma-egoera

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (lexia) estado de alarma
    fr (lexia)état d’alarme
    en (lexia)state of alarm
    port (lexia)

    Testuinguruan

    Alarma egoera onartu du Espainiako Gobernuak, sei hilabeterako luzatzeko asmoz. [Edu Lartzanguren, berria.eus (2020-10-25)]

     
  • Maite 11:35 pm on 2020/10/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    etxeratze-agindu 

    iz. Egoera bereziren bat dela eta, ordu batzuetan, bereziki gauaz, kalean ibiltzea debekatzen duen agindua. Armadak hamabi orduko etxeratze agindua jarri zuen indarrean. Irakeko Gobernuak etxeratze agindua ezarri zuen atzo Bagdaden eta Samarran. (Hiztegi Batua)

    Wikipedian

    Etxeratze-agindua, kera-deia edo isildeia eguneko ordu zehatz batean, hiri edo estatu batean arrazoi batzuengatik, hiritarrei kalean ibiltzeari debekua jartzea da. Normalean, gobernu batek agintzen du, salbuespen egoeratan, ordu zehatz batzuetan kalean ibiltzea debekatzen duena, orokorrean gauean.

    Etxeratze-aginduaren ondorioz, kalean harrapatua izanez gero, Estatuak edozein ekintza gauzatu dezake etxeratze-agindua bete ez duenaren kontra.

    Sinonimoak: iz.

    [etxeratze-agindu] : kera-dei, isildei (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Mil.) toque de queda
    fr iz. couvre-feu
    en iz. curfew
    port iz. (Mil.) toque de queda

    Testuinguruan

    Etxeratze-agindua gertu dagoela dirudi. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:40 pm on 2020/10/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    txindurri 

    iz. Inurria. Txindurri gorria, beltza. Txindurri hegodunak. Ikasi behar dela txindurrietatik behargin eta kontuzkoa izaten.   (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [inurria]: inurri, xinaurri L-BN (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  hormiga ➥ inurri
    fr iz. fourmi
    en iz. ant
    port iz. formiga

    Testuinguruan

    Txindurri lanean, bertsoz bertso, Urtzi Urkizu (Berria.eus, 2020-10-22)

     
  • Maite 10:59 pm on 2020/10/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    baheketa 

    iz. Bahetzea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [bahetzea]: bahetze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. criba, cribado, tamizado, cernido
    fr iz. criblage, vannage, tamisage
    en iz. sieve
    port iz. crivo, crivado(a)

    Testuinguruan

    Osakidetzak bigarren baheketa egin du gaur Ordizian. #gaurkohitza

    Argazkia: Gorka Estrada

     
  • Inaki Agirre 11:44 pm on 2020/10/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    eguarte 

    1 iz. Eguerdia arteko bitartea, eguerdi artea. Merkatariari herri aginduak eguartean saltzen uzten diola baina arratsaldean ez. 2 iz. Arratsaldea. Eguarteko otoitzetan. 3 iz. Egunaren bitartea. Eguarte osoan gaizki esaka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eguarte.

    1. (A), egunarte. Día, período de tiempo entre el amanecer y el crepúsculo. Eguartean. “Entre día [= ‘durante el día’]” . Cap 124. Gaizki esaka ari zaikizkit / gaur egun-arte osuan. Uzt Noiz 45.

    2. (V, G ap. A ), eberte (V ap. A ). “Entredía, después del mediodía, siesta […]. En algunas comarcas de V existe la salutación de eguarte on o su variante eberte on ” A. Euki eragingo deutsut arrastegi edo egubarte ez txaarragua. Mg PAb 137. v. tbn. AA CCErac (ed. 1900), 237 (ap. A). Zuek bere egun artean, ta zeuroen era askotako zeregiñetan, jaso betibere Jangoikoagana zuen biotzak. Añ LoraS 99. Izentau oi da egubarte bat […] merijandia egiteko. JJMg BasEsc 125. Gaurko egubartian. JJMg May 55.

    3. (G-to, AN-larr; Dv), egoarte. Ref.: A; Asp ANaf. “Matinée jusqu’à midi” Dv. “Hasta el mediodía” A. “El tiempo que precede al mediodía, 10, 11 de la mañana” Asp ANaf. v. EGUERDI-ARTE. Eguarte guzian beren jainkoari aritu zitzaiozkan oska. “De mane usque ad meridiem” (3 Reg 18, 26). Lard 226. Iruterdietan berriro bildurik, jarraitu zitzaiozkan eguartean asitako sallari. EE 1880, 127. Atzo eguarte azkenean edo goizberanduan. Ezale 1899, 10a. Egunsentian aterata eguartian beren errezuak Ama Birjiñari egiteko. Goñi 115. Estropadarik ez ote-egingo? / iraungo ote eguartean? “¿Aguantará el tiempo hasta mediodía?” . Or Eus 391. Merkatariari erri-aginduak eguartean saltzen uzten diola ta atsaldean ez diolako asarretzea. Or Aitork 64. Eguneroko kalerako txangoak egoarterik geiena eramaten zion erraiñari. Ataño MLanak 171. Eguarte guzia lanean pasa ta gero, zazpi semerekin lasai bazkaltzen ari nintzala. Ataño TxanKan 221. Eguerdi arte artan ez det uste negarra besterik egin nuanik. Bukatu zan egoartea eta etorri nintzan etxera. JAzpiroz 49. Ori bukatu eta berriro buzoa, botak eta abar jantzi, mosketoia artu eta instruziora. Egoarte guztia askotan, bazkalteko ordua arrapatu eziñik. Albeniz 59.

    4. eberte (V-ple-ger ap. A). “Hacia el mediodía” A.

    5. ” Egunarte (BN, R), día sin ocupación” A. EGUARTE-ALDE. Sur. v. EGUERDI-ALDE. Zeña erriyaz gaiñ Aloña-mendijaren eguartealdera arkitzen dan. Aran SIgn 18.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [eguerdi arteko bitartea]: eguerdi arte    

    [arratsaldea]: Bizk.arratsalde, arrastiri Ipar., arrastegi Bizk., arrasti Bizk., arrats g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [egunsentitik ilunabarrera] día (2) iz. tarde, parte del día posterior al mediodía (3) iz. mañana, parte del día anterior al mediodía
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Niri atzera eragin zidan, akaso, eguarte hartan pedagogiaz zerbait baino gehiago dakien lagun batekin solasaldi bat izan nuelako. Sailetik at / A Egaña (Berria)

     
  • Maite 11:39 pm on 2020/10/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    minbizi 

    1 iz. Handitsu gaiztoa; gorputz ehun bateko zelulak eragabeki ugaritzea eragiten duen eritasuna, inguruko ehunetara hedatzeko joera duena. Minbiziak ez du sendabiderik. Bularreko minbizia duela adierazi diote. Minbiziaren lehenengo abisua min bizi baten itxuran agertu zen. Minbiziak jotako eri batek. 2 iz. Haragiak jaten zituen zernahi handitsu edo zauri. Aurkitu zuen gizon bat, minbiziak ezpainak eta sudurra jana. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    minbizi. 1. (V-gip, G, AN-ulz-5vill, L, B, Sal, S, R; Lar, Dv, H). Ref.: A; Lrq; Iz Ulz; Izeta BHizt2; Gketx Loiola (este-estu); Elexp Berg; Gte Erd 276.
    Cáncer. ” Minbiziek eztu sendabideik ” Izeta BHizt2. Cf. Gatxitegi Laborantza 169: Badira errapeko min mota bat baino gehiago: min bizia (mammite aigüe), kotsuduna […]. Tr. Documentado desde mediados de. s. XVIII, casi exclusivamente al Sur. En DFrec hay 5 ejs. Erakhutsi zereioan dithietarik bata minbiziaz erdi janik. Egiat 219. Santa Kataliña Senakoak serbitzatzen zuen […] kanzerra edo miñ bizia bularrean zuen bat. LE Urt 377 (ms. 135r kanzilla zuenai petxoan). Topatu zuan gizon bat min-biziak ezpañak eta sudurra jana. Bv AsL 50. Beatz arrek oñaze miñak emateaz gañera andik miñ bizia sortuko zitzaiola uste zan. Arr May 151. Min-bizia zuen eta arpegi guzia artzen zion. Goñi 71. Gorputzean minbiziya azaldu ta ustel eta kiratsez beterik Italian il zan. EEs 1913, 180. Gizaldiko minbizik aunditzen utzi bear omen dira Bebel-en esanaz. EEs 1918, 157. Gaitzepel eta minbizi aurkakoa. EAEg 12-12-1936, 525. Adiskide donge bat baño minbizi gaiztoagorik ote duk? Zait Sof 179. “Bizi min” deitu minbiziaz / mintzo zen, ixil, ez-jainkoa. Mde Pr 369. Min-biziaren atzaparretatik biziarekin aterako zanik ezpaitzan sortu. Etxde JJ 232. Ezpainak gorriak, bainan min-biziak janak direnen gorri berezi hartarik. Herr 24-12-1959, 2. Min-bizi, izurrite ta idi-zila izan arren. Zait Plat 103. Minbiziarekin hila da pairamen haundien artean. Larre ArtzainE 212. Orduko sendagilleak minbizia zala esaten zuten. Insausti 117. v. tbn. Ayesta 71. Miñ bizi: Aran-Bago ManMed 256. 2. (L ap. A ; Arch VocGr ). “Úlcera” A. 3. Cierta enfermedad del manzano. Bestela, adar oien zaurietan ezkabi, minbizi ta beste eritasunak errez sortzen dira. EEs 1916, 253.

    Sinonimoak: iz.

    [kantzerra]: bizien Bizk., kantzer g.e., xangre Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Med.) cáncer
    fr iz. (Med.) cancer
    en iz. (Med.) cancer
    port iz. (Med.) câncer

    Testuinguruan

    Bularreko Minbiziaren Aurkako Nazioarteko Eguna da. Jarrai dezagun borrokarekin! #gaurkohitza

     
  • Maite 9:19 pm on 2020/10/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    arrain-belarri 

    iz. Itsas moluskua, maskorrak kanpoaldetik ilunak eta latzak, eta barrualdetik zuriak eta leunak dituena, harkaitzetan itsatsia bizi dena eta sukaldaritzan oso aintzat hartua dena (Ostrea edulis, etab.).

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ARRAIN-BELARRI.

    a) Ostia, pescado, arran belarria” Lcc. “Ostra, ispel, arrain-bearri” BeraLzM. (-beharri BN-baig-mix, S; Dv, H, BeraLzM; arranberri AN-ilzarb). Ref.: A; Bon-Ond 141; Lrq. “Coquille, coque” Bon-Ond. “Coquillage. Syn. maskurra” H. “Trajeron de Santiago conchas (arrainbeharriak)” (BN-mix) JMB Mund IV 18. Cf. Etch 390 arrañ beharri zabala, ‘poisson aux nageoires plates’. Lephoan bazakharkaten orok, edergailu bezala, harri-xuri edo arrain-beharrizko lephoko bat. Prop 1887, 27. “Petite coquillage dont on couvre quelquefois les boîtes” Hb.

    b) (- beharri S). “Trompe de chasse en coquillage” Lh y Lrq.

    Sinonimoak: iz.

    [ostra] : ostra

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) ostra
    fr iz. huître
    en iz. oyster
    port iz. ostra

    Testuinguruan

    Arrain-belarri erraldoiak jan genituen Oléronen. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:26 pm on 2020/10/17 Permalink | Reply
    Tags:   

    gidaliburu 

    iz. Gairen bati buruzko argibideak ematen dituen liburua. Literaturaren historiako gidaliburuak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [gidaliburu] : eskuliburu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. libro orientativo, libro guía, libro indicador; tratado
    fr iz. guide, lexique indicateur
    en iz. handbook, manual
    port iz. manual de instruções; tratado

    Testuinguruan

    Jardunbide egokien gidaliburua kaleratu dute. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:27 pm on 2020/10/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    lardaska 

    iz./adj. (1) iz. Lardaskatzea. Nahaste eta lardaskak. (2) adj. Lardaskatua, nahasia. Dakiten euskara lardaska nahikoa dutelakoan.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    lardaska.

    I. (Sust.).

    1. (G ap. A ). Revoltijo; confusión, embrollo. “Revoltijo” A.
    Lardaska txarrak ondorenian / neka-biriak baditu. PE 56. Joan San Martinek atera ditu nahaste eta lardaskaren agergarriak. Egan-en azken zenbakian. MEIG VI 171. Relato embrollado. Orra oroitzen naizen nere bizitzako gora-beraren batzuen lardaska. Muturrik billatzen badiok, ik jakingo dek nondik asi ta bukatu. Ataño TxanKan 268.

    2. Jerigonza, chapurreo. Euskera ongi ikasteko zalla, ta dakiten lardaska naikoa dala dasaten euskaldun zabar-nagiyai. EEs 1913, 259.

    3. “(G-bet), chapuza, trabajo mal hecho” Zt (comunicación personal). Artoak ega-lodisko lardaska ditute. “Algunas mazorcas tienen las alas demasiado gruesas por trabajo imperfecto” . Or Eus 59. Nere eskuan dabillen lumak / egin du zenbat lardaska. MMant 109.

    4. Cosa inapropiada. Lardaskaren bat egin ote nuan errezeloa badaukat. JAzpiroz 195. 5. (G-azp), lardaxka. Llovizna. ” Euri lardatsa egin du (G-azp) […] lardaska pixkat (G-azp)” Gte Erd 111. Urte ontan beti euria edo lardaxka bazan. Insausti 90.

    I I (Adj.).

    1. Chapucero. ” Maratza len esan dogu zer dan: narrasa ta lardaskea eztanari esaten iako” A Ezale 1897, 142a.

    2. lardazka. Imperfecto. Jaso zuen begiak gauza guztien Egille onagan, lurreko gauza lardazketan lizuntzen beti euki gabe. Munita 101. HAUTSI-LARDASKA. Estropicio. Burni bidean autsi-lardaska bat egin, 101garren trena geldierazi. Or SCruz 52. LARDASKA EGIN ( (V-gip)). “Lardaskia iñ […] hacer mal, embrollar (una cosa)” Iz UrrAnz. LARDASKAN. a) “Lardaskan gauzak egin (G-to), hacer las cosas a la buena de Dios” A.
    Zenbat jenderekin kutsutu eta lardaskan ibili naizen jarri nai det bistan. Albeniz 230. Ni bertsotan edo lardaskan ari nintzan. Insausti 331. Ofiziokoek [sic] aserra zitezkeelakoan lardaskan hasten banintzen ez zegokidan landan. MEIG V 91. b) Picando (comida), comiendo un poco de todo. Lardaxkan bare adar-aundiyak / jaten marrubi goxuak. MendaroTx 102. Danean lardaskan ibilli, bai, bañan gutxi jan du. Lek EunD 30.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [anabasa]: anabasa, nahaste-borraste, nahaspila, nahastura, morokil, kaka-nahaste, pataska, saski-nahaski, saltsa-maltsa, sasi-nahaste. Ant. ordena.

    [lardaskatu]: lardaskatu, nahasi

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. revoltijo, embrollo, confusión, desorden (2)  izond. revuelto, -a; confuso, -a; embrollado, -a; desordenado, -a
    fr (1)  iz. fouillis, confusion (2) izond. embrouillé, -ée ; confus, -e
    en iz. muddle; mess; confusion
    port (1) iz. confusão (2) izond. revolto(a), confuso(a)

    Testuinguruan

    -Ez naiz ona, baina beti izan dut gogoko musika, eta oso ondo pasatzen dut lardaskan. [Sei istorio, W. Somerset Maugham (Xabier Olarra), Igela, 2008]

     
  • Maite 11:42 pm on 2020/10/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    baso 

    baso 1. iz. Batez ere zuhaitzez betetako lurraldea; gizakiak lantzen ez duen eremua. Baztango basoetan. Arrainak urean, abereak basoan. Ikatza egiteko basoa. Baso sarria, zarratua. Baso inausia, soildua. Pago baso itzaltsua. Basoko abereak, hegaztiak. Munikolako baserriak baso sail handiak zituen. Herri basoa. Baso jabeak diruzale dira; larrutu dituzte mendi eta basoak. || Esr. zah.: Etxera orduan basora. Basoa eta ibaia auzo, hau ez duen etxea gaizo. baso soiltze, baso-soiltze Lurralde edo lursail bateko landareak galdu edo kendu. Argentinako baso-soiltzea eten nahi du Greenpeacek. Baso-soiltzeak eragin nabarmena du klima aldaketan. Animalia ugari arriskuan daude baso-soiltzearen eraginez.

    baso 2. iz. Edalontzia; ontzi horren edukia. Basoa puskatu zuen. Basoak bete. Baso bat ur hotz. Baso bana sagardo eman zien. Edan dezagun beste baso bana. Baso bete ardo. Hamar baso hartuta hamar baso hustu. Zenbait baso ardo. Baso ardoa goratu eta irri egin zuen. baso erdi, baso-erdi Ik. basoerdi; baxoerdi. Baso erdi patxaran.

    baso 3. pred. Ipar. Zah. Gai, gauza. Zuk egin nazazu baso, Lorian parte izateko. baso izan da ad. Ipar. Zah. Gai izan, duin izan. Ez dira baso eta ez aski holakorik egiteko. Erran daitekeen baino gutiago edireten da ofizio hartarako gai eta baso denik.

    (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [oihana]: oihan, saroi g.e.    

    [edontzia]: edalontzi, edontzi, godalet Ipar., gandola g.e., beira Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. bosque; selva (2) iz. [edatekoa] vaso; iz. (Biol.) Ik. hodi (3) adb. (Ipar.) suficiente; capaz
    fr (1) iz. bois, forêt (2)  iz. verre
    en (1) iz. forest; woods; jungle (2) iz. glass; cup
    port (1) iz. bosque; selva (2) copo

    Testuinguruan

    Une horretan, ingurura begiratu, eta baso eder bat zeharkatzen ari zirela ohartu zen; urki lirainak zituzten ezker-eskuin, ilara banatan. [Arima hilak, Nikolai Gogol / Jose Morales (Ibaizabal, 1998)]

     
  • Maite 10:59 pm on 2020/10/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    leinargi 

    1 adj. Etorkiz bikaina dena, aitoren semeen edo alaben nolakotasunak dituena. Ik. noble. Arnaldo zaldun leinargia. Gipuzkoako probintzia txit leinargia. Etxe leinargi eta aberats batean sortua. 2 iz. Leinargitasuna. Euskaldunen leinargia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    leinargi. 1. (-eñ- Lar→Chaho), leinuargi (Lar). (Sust).Nobleza, hidalguía; estamento nobiliario. “Nobleza” Lar. “Calidad, lustre, nobleza, leñuargia ” Ib. Etzen hiriko lehen leñargitik, bainan aberatsa zen. Birjin 377. Eleizgizonak, serorak, donedea, Gipuzkoako leñargia, leñargi akiatua eta Aide nagusiak. Ag Lar 554. Ezagutzen dezute zuen animaren leñargia edo nobleza. Kortazar Serm 32. Pobre-aitzakiz ez euskaldunoi / leñargia uka, ordea! SMitx Aranz 77. [Arimak] azturik zeukan goi-leñargira. Gazt MusIx 83.

    2. + leinargin. (Adj.). Noble. Dakidalakoz dierri leiñarginagorik mündian eztela eziez enia. Egiat 37. Nasterik gabeko [españar] garbienak, piñenak, leialenak eta leñargi edo nobleenak. Izt D I. Bizkaitar liñargi eta prestuben leijaltade agirijak. (1846). BBatzarN. 163. Señorijo edo lur linargi onen mirariz […] beteko sentimendubak. (1866). Ib. 231. Gipuzkoako probinzi txit leñargian . (noble). Ag Lar 546. Deba leñargiko seme argidotarrak arduratsuak ziran. Ag EE 1895b, 169. Euskal-erria oso leñargiaren menaudia. Ag Ioan 109 (cf. ib. 158 beñargia, sin duda errata por le-). Gazte leiñargiak Hausburgtarren ikurrinpean aintzarako biltzen diralarik. Goen Y 1934, 184. Etxe leñargi ta aberats batean. Etxde JJ 17. Noble (de espíritu).
    Arnoldo zarraren biotz leiñargiak. Ag AL 16. Ezin ukatu diteke Iparragirre leñargia izan zala bere arlotekerian. Lab Y 1933, 193.

    LEINARGIZKO. Noble, franco. Begi andi leiñargizkoak. Ag AL 11.

    LEINARGIZKO ESKUTITZ. Carta de hidalguía. Erosirik leñargizko eskutitz bat. Iza EE 1881a, 126.

    Sinonimoak: iz. neol. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [leinargitasuna]: noblezia, leinargitasun g.e.    

    [noblea]: aristokrata, leinargiti neol., leinargitsu neol., handizuren g.e., noble g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. noble (2)  iz. nobleza
    fr (1) izond. noble (2)  iz. noblesse, aristocratie
    en (1) izond. noble (2)  iz. nobility, aristocracy
    port (1) izond. (masc) nobre (fem) fidalga, aristocrata (2)  iz. nobreza

    Testuinguruan

    Haiek ez ziren ergelak, noski. Bat: Biblia zen orduan historiaurrea azaltzeko paradigma: etorki bat ematen zion euskarari, eta kronologia bat. Bi: Orduan (eta luzaro) etimologia horrela egiten zen, alegia, edo paronimia edo hotsen antzekotasunagatik (Aralar & Ararat, Gorbeia & Gordeia), edo zati ulergarrietan zatituz (Anda-luzia). Hiru: euskararen antzinatasuna eta leinargitasuna defendatuz euskaldunen pribilegioak babestu nahiz ari ziren (eta badirudi lortu ere lortu zutela). Euskara, Jainkoak sortutako hizkuntzetako bat. Euskaldunak, Penintsulako lehen biztanleak. Lehen espainolak. Espainolenak. (Nola aldatu diren kontuak). [Munduari biraka, Blanca Urgell (Berria.eus, 2020-10-14)]

     
  • Maite 9:10 pm on 2020/10/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    betiera 

    iz. g.er. Betikotasuna (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    betiera. (A). Eternidad. “(G?), eternidad” A. Onetsia ere Zure izenaren omena, santu baita. Aipagarri ta ospagarri betieran. (Dan 3, 52). Or MB 58 (Ol menderen-mendeetan). Azkenik âztu zait / aldien aldia, / eta betierak / nauka idukia. “Me tiene preso la eternidad” . Or Poem 518. Zeru-lurrak baiño len aldirik ez zan; zergatik galdegin, orduan zer ari zan? Iainkoaren noizkoa betiera da. Or Aitork 316. Betierako ixil-aldiaren sabore humila astiro jasta. Lasa Poem 109. En DFrec hay un ej. más.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [betikotasuna]: betikotasun, betiraun, betitasun, sekulakotasun, betiraute g.e., betierekotasun zah., betiraunde zah., eternitate zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  eternidad
    fr iz. éternité
    en iz. eternity
    port iz. eternidade

    Testuinguruan

    Berari eman bekio ohore eta aintza guztia betieran. [Asisko Frantzisko, Asisko Klara (askoren artean) , Euskal Testuen Corpusa]

     
  • Maite 10:24 pm on 2020/10/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    flakezia 

    iz. Ahultasuna. Azkar ezazu, Jauna, gure flakezia. Ezagutzen baituzu gizonen flakezia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    flakezia. (S ap. Lrq ; Gèze, H), flakeza (Lcc, SP (sin trad.), Urt I 305, Arch VocGr , VocBN ), flakazia, flakaza (Dv), flakozia. Flaqueza, debilidad (física o moral).Faiblesse, défaut de force, défaillance, au physique et au moral” H. v. ahuleria, flakia, flakotasun. Iainkoaren flakezá gizonak baino borthitzago da. Lç 1 Cor 1, 25. Flakezeonen bildur nax, baia / oi ta gura dot azartu. Lazarraga 1169r. Ene aldeko lagunoni / elzaen zako flakezia. Ib. (B)1204r. Seigarrena sufrietea pazienziagaz geure proximoen gatxak eta flakezak. Bet 14 (v. tbn. flakezak en el mismo contexto en CatUlz 35, CatB 52, CatLuz 20, CatAe 48, CatSal 49, CatR 49; OA 100 flakeza). Hunen gaiñean hurbilltzen dire gero flakezak, / eta ungi hilltzera du exhortatzen aphezak. EZ Man I 57. Flakaziaren erdian. Tt Arima 39 (50 flakozia). Neureganat uzten nauzunean ez naiz flakeziarik baizen. Ch III 8, 1. Ikusirik zeure Seme laztanen flakezea. Urqz 55. O, Jinko Jauna, […] gizonen flakezia eta gaixtotarzüna ezagützen dütüzüna. Mst III 46, 5 (Ch, Ip flakezia; SP erorkortasuna, Leon ahulezia). ‘Indazu hirur sosena, flakezan naiz’ diote, / platorik freskoena lagun galdetzen dute. (1780). BertsZB 121. Haragiaren flakezaz. Brtc 263. Ezkare ala bainan gure baitharik flakeza hutsa baizen. Dh 219. Medikuek diotenez flakezia hori garrhaituko duzu oraino. Laph 249. Indar handiak atzeman ditu / zutan gure flakeziak. Xa EzinB 43.
    v. tbn. Bp I 140. CatLav 364 (V 176). Lg I 306. CatLan 4. AR 218. Egiat 190. Monho 82. JesBih 454. UskLiB 12. MarIl 104. Jaur 207. CatS 119. Prop 1876-77, 33 y 54. Ip Hil 149. Arb Igand 177. Etcham 230. Flakeza: Harb 209. Cap (ed. 1893), 14. SP Phil 430. OA 100s. Iraz 34. He Gudu 112. Hb Esk 106. Lap 14 (V 9). Udazken amaierako eguntto bat zen, flakeziaz betea, xirimiriz hordi-hordi eginikako egun tentel horietakoa… Lasa Poem 117. FLAKEZIAZKO. De flaqueza. Ustegabeko edo flakeziazko falta xumerik gabe. Brtc 237. Orhit zite Jesüs-Kristek so batez, Jundane Phetiriri bere flakeziazko bekhatiaz nigar eragin zereiola. UskLiB 55.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e.

    [ahultasuna]: ahuleria, ahultasun, argaltasun, indargabetasun, makaltasun, ahuldura Ipar., ahulezia, herbaldura Ipar., herbaltasun Ipar., histura Ipar., mendretasun Ipar., erkintasun Bizk., kadentasun Bizk., makaleria Bizk., ahuldade Gip., kaden jas., flakia Gip. beh., erpiltasun Ipar. g.e., flakotasun Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (batez ere Ipar.) debilidad, flaqueza
    fr iz. faiblesse
    en iz. weakness; feebleness; faintness
    port iz. fraqueza, debilidade

    Testuinguruan

    -“Zer senti dezu?” galdetu zion urrena. –“Plakiya, aultasuna!” esan zuen doi-doia. [A. Arzac EE 1884a, 159 (Orotariko Euskal Hiztegia)]

     
  • Maite 10:00 pm on 2020/10/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    zarraka 

    iz. Euri jasa bortitza. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 zarraka. “(S; Chaho ms.), chubasco, chaparrón” A. 2 zarraka. zerraka. “(G-to), llevar la piedra a arrancadas a derecha e izquierda, en vez de llevar por derecho y de una sola tirada” A.

    Sinonimoak: iz.

    [zarraka] : zaparrada, euri-jasa, euri-erauntsi, euri-zaparrada, indriska, zaldizko

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (1) chubasco, chaparrón (2) llevar la piedra a arrancadas a derecha e izquierda, en vez de llevar por derecho y de una sola tirada
    fr iz. averse
    en iz. heavy shower, downpour
    port iz. aguaceiro, pé-d’água

    Testuinguruan

    Euri zarraka hasi da eta gaua jausi da arratsaldearen gainera. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (mold.]

     
  • Maite 11:42 pm on 2020/10/10 Permalink | Reply
    Tags:   

    sarberri 

    iz. Hasiberria.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    sarberri. v. SARTU-BERRI.

    SARTU-BERRI, SARBERRI (L, BN, S ap. Lh; Lar; sarbarri Vc ap. A; Añ). “Novicio, principiante” Lar y Añ. “Recién entrado, novicio, en cualquier ocupación” A. “Nouveau venu, ‘bleu'” Lh. Praile gaztetxu edo sartubarrijak darue nekerik gogorrena. Mg PAb 125. Gatzamalliak bere, izanik sartu barrijak, ikasten dabee neke andijen ta irabazi laburraren bidez zer itxaraten deutseen. Ib. 125. Bere […] soldadubak sartu-barri legez sorrik eta urduriturik egozana. Astar II XII. Bere alabetako gazteen sarberriSor Margaritak bere aizpa ezkonduaren bidez gaztigatu zion. Arr Bearg 423 (ap. DRA). Ik, dakustanez, beti egon gura dok sartu-barri, besteon antzera eskintzariak egin baga. A Ezale 1897, 4b. An egozan sartu barriok [ildakoak], ondar gañean etzinda. Ag Kr 199. Recién entrado (en un edificio, local).Egoki ta bero agurtu zituan jaun sartuberri aiek. TAg Uzt 177. [Zoroetxean] sartu orduko […] esan ei zetsen sartu barriak. SM Zirik 21. Denak begiak sartuberriari buruz itzuli zituzten. JEtchep 102. (Aplicado a cosas).Pekatubaren ultze sartu barrija atera leite erraz. Mg CO 111. Barano aldiz bearnesetik hartua, sartuberria beraz bestearen ondoan. MIH 346. (Con complementos verbales).Jaunaren bidean sarthu berriak, eta oraiño ungi ikhasi gabeak errebelatuko dire. Ch III 7, 2. Untsa beharra günüke orano berriz erakuts lizagien bizitze huna, komentietan sarthü berrier bezala. “Tanquam boni novitii” . Mst I 22, 7 (Ip komentietan sarthü berri; SP ikhastun berri, Ch berthutean aprendiz, Ol asiberri, Pi asibarri). Konpainian sarthu berri bat zen Diego. Laph 170. Apaiz gaztetxoa nintzan ni, Leaburun sartuberria. A Ardi 83. Kaiera sartu-berria dan ontzi illuna. Mok 3. Len esan dutana, argialdian sartu-berri zenbaiti gerta oi zaizkie. Or QA 171. Eta aro ontan sartu-berriak gera. Vill Jaink 77.

    Sinonimoak: iz.

    [sartu berria] : hasiberri

    [nobizio] : nobizio

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. novicio, -a, neófito, -a (2)  iz. novel, novato, -a, neófito, -a
    fr  izond. novice, nouveau/nouvelle venu, -e
    en (1)  iz. novice, neophyte (2)  iz. novel, newbie, neophyte
    port (1)  iz. novato (2)  iz. novel, novato

    Testuinguruan

    Sarberriak kantatzera doaz korura. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:31 pm on 2020/10/08 Permalink | Reply
    Tags:   

    marroiztu 

    ad. marroiztu, marroiz/marroiztu, marroizten || da ad. Bizk. Maiztu edo higatu, bereziki arropak.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    marroiztu. Ajar(se). ” Marroiztua zer dan eztakianari oartxu bat. Soiñeko bat, […] zaartutakoan, izen bi daukaz bizkaitarrez: maiztu ta marroiztu ” A Ezale 1898, 45a. Berrogei urteotan, soñean dakartzun yantzia ez zaizu marroiztu. Ol Deut 8, 4 (Ker maiztu, BiblE higatu).

    Sinonimoak: ad. Bizk.

    [maiztu]: maiztu, usutu Ipar., arduratu g.e., sarritu g.e., hantatu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. (B) ajarse
    fr ad. (B) (perder la belleza) ternir; (deteriorarse) s’abîmer; (desgastarse) abîmer, détériorer, endommager
    en ad. (B) (perder la belleza) wither, fade; (deteriorarse) wither, deteriorate, rot; (desgastarse) wear out, deteriorate
    port ad. (B) murchar-se;

    Testuinguruan

    Berrogei urteotan, soinean dakarzun jantzia ez zaizu marroiztu. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 9:56 pm on 2020/10/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    egiazkotasun 

    iz. Egiazkoa denaren nolakotasuna. Ik. egiatasun. Zabaldu zen berriaren egiazkotasuna aztertzen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    egiazkotasun. egizkotasun. Veracidad; autenticidad. En el msOñ 235v ‘validez (del matrimonio)’. Liburu sagraduen egiazkotasunaren, argitasun jaungoikozkoaren eta esangura benetakoaren ezauperara. Itz Azald 18. Gizaldien arenganako zaletasunak, egizkotasuna ta beneragarritasuna emon eutsazan. Gand Elorri 120.

    Sinonimoak: iz.

    [egiazkotasun] : egiatasun, benetakotasun. Ant. faltsutasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. veracidad, autenticidad
    fr iz. véracité, authenticité
    en iz. veracity; authenticity
    port iz. veracidade, autenticidade

    Testuinguruan

    Egiazkotasun horretara mila bidetatik hel daiteke, nahiz eta ni bide batzuetatik errazago iritsi. [Desorekaren egiazkotasunaz, Jon Benito (Berria, 2009-09-04)]

     
  • Maite 10:40 pm on 2020/10/06 Permalink | Reply
    Tags:   

    bainuontzi 

    iz. Bainatzeko erabiltzen den ontzia. Bainugelan sartu eta bainuontziko txorrota ireki zuen. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [ezkotegia]: bainagia Zub., ezkotegi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. bañera
    fr iz. baignoire
    en iz. bath, bathtub; tub (inf)
    port iz. banheira

    Testuinguruan

    Bainugelan sartu eta bainuontziko txorrota ireki zuen. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:47 pm on 2020/10/05 Permalink | Reply
    Tags:   

    ilaun 

    1 iz. Paperaren, lastoaren edo kidekoen errautsa; ikatzaren gainean egiten den errauts zuria. Berehala ikatzak ilaunez betetzen dira. Bilaka bedi ilaun, ke. Munduko ondasunak lasto-ilaunak direla. 2 iz. Kearekin igotzen den zatikia; airean igeri gelditzen den gai xehea. Artile-ilaunak. Eskale gaixo honek bost ilaun irentsi du liho jotzen! 3 adj. Bizitasunik, indarrik, funtsik edo iraupenik gabea. Ik. ahul; geldo. Aztarna hutsal eta ilaunak. Gizon hits ilaunak. Argalak, ilaunak, ezdeusak garela. Lerro ilaun hatsik gabeak. Zer biziera ilaun, gertaera gabekoa berea! Atsegin ilaun batengatik. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    iz. [errautsa]: geldo

    izond. [geldoa]: gatzgabe, gatzgabeko, gatzil, gelbera, geldo, geza, motel, bano Ipar., malin Ipar., torta Ipar., keto Bizk., gatzotz Zub., zilin Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. frágil, débil, pusilánime; efímero, -a; fugaz; vano, -a; inútil; insustancial (2) 1  iz. pavesa, favila; 2 iz. ceniza 3 iz. lanilla, pelusa, tamo, tomento
    fr (1) izond. faible, impuissant, -e ; inerte, éphémère, inutile (2) 1  iz. flammèche, brandon 2  iz. cendre
    en (1) izond. weak, frail, fragile; ephemeral; insubstantial (2) iz. ash

    Testuinguruan

    Ilaunezko hartzak haurren jostailu maiteenak bilakatzen dira. [Hartzaren figura euskal kulturan, Iker Üthürralt]

     
  • Maite 11:05 pm on 2020/10/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    kukubilkatze 

    iz. Muskuluak garatzeko eta hanketako tendoiak eta lotailuak indartzeko egiten den ariketa fisikoa da. Gluteoak tonifikatzeko aukera ere ematen du, eta aldakari onurak ekartzen dizkio.

    Sinonimoak: iz.

    [kukubilkatze] : kokorikatze; sentadilla (Heg.) (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. sentadilla
    fr iz. squat
    en iz. squat
    port iz. agachamento (exercício físico)

    Testuinguruan

    Zein da kukubilkatzeak egiteko era egokia? #gaurkohitza

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/10/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    harbide 

    iz. Harrizko bidea; bereziki, harri landuz eginiko bidea, bide lauzatua. Ik. galtzada. Arabatik zetorren harbide zaharra. Erromatarren harbideak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 harbide. (V), harribide (BeraLzM), arpide. Ref.: A Apend; Etxba Eib.
    Calzada, camino de piedra; carretera. “Calzada” A Apend. “Calzada. Pasadera, hilera de piedras que sirven para atravesar una corriente de agua” BeraLzM. “Arpide, camino de piedra y de narrias” Garate 2.ª Cont RIEV 1933, 95. “Calzada, camino empedrado. Bide txingor onek, arbide batera joten dau” Etxba Eib. Azkue le da tbn. el sentido de “camino de narrias (B)” interpretándolo como “contr. de arba-bide”.
    Oni natzaio lotuko; / arbide au dugu Kristo. / Ortatik oin bat baztar orduko / sumatzen du ots motela, / –arbide orren ertzetan daude / bi amildegi berela–. “A los dos lados de esa calzada” . Or BM 60. Arantzazura erromes / guruzpide dan arbidez, / aldapan-gora promesadunak / –sokaz, gurutzez ta katez…–. SMitx Aranz 128. Arkaitzak autsi, irauli, jarri… / berebiziko lanean. / E’tzan nekerik barkatu bear / askatasun-arbidean! Ib. 69s. Arantzazura arribideak / zabala bear, zabala. / Txiro ta aberats, goiko ta beko, / kabi ditzan eldu-ala. Ib. 76. Arabati etorren arribide edo galtzada zarra. Akes Ipiñ 11. Gaurko arribideak edo . calzadas romanas ez dira erromatarrak. EgutAr 6-4-1960 (ap. DRA). Arbidean abarketak busti yakaz, ta guztiz bizarturik daukaz. Erkiag BatB 115. Lekeitioko arri-bidean edo kamioan, alkarri elduz joan giñan gau illunean eta zugaitz-pean. AZink 61. Arribidea betean zijoan jendea igesi. Ib. 79.

    2 harbide. 1. (BN, S ap. A ← VocBN ; Dv) “Endroit où l’on peut prendre des choses qui peuvent s’y trouver” VocBN. “Lieu où l’on a les choses à la portée de la main” Dv. “Mango, lado por donde se pueden tomar y alcanzar las cosas” A. Cf. harpide. Ebanjeli guzian arkitzen duguna da Espiritu Santu beraren ar-bide, Jesusen parabolaz ta itzalez agerzen digun bat. Mb IArg I 371 (¿errata por sarbide?; cf. ib. 371 y 372 sarbide y sar-bide respectivamente). 2. Billete. Bera geroxeago joango zala, guri trenerako emateko arbidea edo boletoa. Zubill 115. HARBIDEAN ( (L-ain, S ap. A)). “Harbidean (S): a) al alcance de la mano, […]; b) en propia jurisdicción, […]. Harbidean dauzka sagarrak (L-ain), […] las manzanas tiene al alcance de la mano” A. v. irispide.

    Sinonimoak: iz.

    [galtzada]: arruta, bide, estrata, galtzada, ibilbide, kurtso, kamio Heg., kamino Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. calzada, camino de piedra
    fr iz. chaussée
    en iz. road
    port iz. pista

    Testuinguruan

    Atezainak langa altxatu eta sartu gara aparkalekura, jardina ederra da eta harbide bat dago aldapan gora eraikin nagusiraino. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (Elkar, 2001)]

     
  • Maite 11:46 pm on 2020/10/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    lañotasun 

    iz. Lañoa denaren nolakotasuna. Ik. tolesgabetasun. Lañotasunez mintzatuz. Bihotz guztiak betetzen ditu bere lañotasunaz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    lañotasun. (L-ain, BN; Ht VocGr 424 (-iñ-), Dv, H (+ -in-)), lanotasun (Urt II 40, Lar, H), lanotarzun. Ref.: A; Gte Erd 208. Sencillez; candidez; afabilidad. “Simplicité” Ht VocGr. “Afabilidad” Lar. “Caractère simple, naïf, candide, affable” Dv. “1.º (L-ain), sencillez, afabilidad; 2.º (BN), franqueza, lealtad” A. Tr. Documentado en autores septentrionales desde mediados del s. XVIII; al Sur lo emplean Lardizabal y Arrue, ambos la forma lanotasun .
    Haur baten sinpletasunarekin eta lanotasunarekiñ. He Phil 492. Hirri egiten du bihotz obedienten lanotasunaz. Mih 74. Nola lanhotarzuna anitz baliatzen zaukun bezala elgarren arteko amorio hunaren begiratzeko, orobat […]. AR 432. Haritu naiz emaitera lenguaiarik klarena […] entseiatuz sartzera Lafontenen pentsatzeko eta mintzatzeko laiñotasunean. Gy XI. Hango on guziak badire Testament Zahar eta Berrian eta bere lainhotasunean bertzelako arraizia eta atsegina dute erakurtzalentzat. Hb Egia 84. Mendi handiegia zen, ez egiteko noizbait asiki eta zilho arinkeria, yelosia edo lainhotasunak. (Interpr?). Ib. 7. Zuzentasunean eta bihotzeko lañotasunean. “In simplicitate cordis” . Dv 3 Reg 9, 4. Bihotz guziak beretzen zituen bere lañotasunaz, bere amultsutasunaz. Laph 150. Kondesa prestuaren lanotasun eta konsejuak. Arr GB 140. Izpirituko lañotasun edo xinplezia. Jnn SBi 278. Lañotasun eta fidantzia osoarekin mintza gakizkion gure Jainko onari. Dih MarH 344 (ap. DRA). Guti haztatu dut ene bizian [apezño] harena bezalako lañotasunik. JE Ber 57. [Jaunari] atsegingarri zaizko lañotasunean eta leialtasunean dabiltzanak. Zerb IxtS 58.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [tolesgabetasuna]: bakuntasun, inozentzia, inozotasun, lautasun, tolesgabetasun, xalotasun, sinpletasun Ipar., frankezia beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) llaneza, sencillez, candor, candidez, ingenuidad, cordialidad, afabilidad
    fr iz.
    en iz.
    port iz.

    Testuinguruan

    Bihotz guztiak betetzen ditu bere lañotasunaz. (Hiztegi batua)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel