Updates from Maite Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 8:27 pm on 2022/01/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    sakitu (amaitzeko) 

    sakitu, saki/sakitu, sakitzen 1 du ad. g.er. Lanabes edo arma zorrotz batez zauritu. 2 du ad. g.er. Abere baten azalean marka edo seinalea egin. Txahalak burdina goriaz sakitzen diren bezala. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    sakitu.

    1. (-kh- AN, L, BN ap. A ; Dv), sakiatu (AN-araq ap. A ). Herir. “Blesser grièvement” Dv. Etsaiek ihes-eginik, luzez jarraiki zitzaizkoten, halaz non hekietarik sakhitu baitzituzten lehenbiziko eta bigarren egunean bezala eta hil baitzuten ihes zoazinetarik bi bidez. Dv Iud 20, 31 (Ol sakaildu, Ker triskatu, BiblE hil).

    2. sakiatu (AN-araq ap. A). “Tajar” A. Mintzo zorrotzez Abiñongo arkaitza sakitu zun eta fedea ugaldeka yalgi zen. ‘Frappa’ . Or Mi 137. Sugeak ausiki nik. Ur erreka hortan behar diat ganitarekin ausiki lekua sakitu. Etchebarne 60. 3. (-kh- Hb).Mordre, morceler” Hb.

    Sinonimoak: ad. g.e.

    [zauritu]: mankatu, zauritu, kaskatu Ipar., kolpatu Ipar., zaurtu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (ikus zauritu) herir (2) marcar, señalar (con hierro el ganado) (3) picar, partir en trozos, trocear
    fr (1) blesser (2) marquer, signaler (3) couper en morceaux
    en (1) to be injured, to injure, to wound (2) mark (3) chop, dice, mince
    port (1) ferir (2) marcar, assinalar (3) picar

    Testuinguruan

    Eta araukaniarrak, aztekak eta inkak menpean hartu zituzten garaian, europar langileak beren etxeetatik bota zituztela, animaliak bezala burdina goriaz sakitu zituztela, eta sorginak bezala erre. [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

     
  • Maite 10:11 pm on 2022/01/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    masta 

    iz. Ontzietan, belei eusteko zutik kokatzen den haga. Hiru mastako itsasontzi ederra. Masta bakarreko ontzi txikia. Masta nagusia. Aurreko eta atzeko mastak. Mastaren abenkak. Brankako masta. Masta-buruko zelataria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    masta 1

    Tr. Documentado en textos septentrionales y meridionales desde mediados del s. XVIII. En DFrec hay 18 ejs.

    1. (V, G, L ap. A ; SP, Deen I 19, Urt II 243, Lar, Añ, VocBN, Dv, H), maste, mastra (V-m, L-ain ap. A ), mastre. MÃstil.
    Unziaren bi mastak. INav 56. Aize bizi-aserretuak urratzen diozka gañeko oial-egoak, zur luzeak edo mastak. Mb IArg I 199. Eta masta jautsirik, hala ziren eramanak. Dv Act 27, 17 (He berga nausia). Untzia zihoakun nahi zen bezala / Masta denak trebeska, xirxiketan bela / Gosea xopan eta leihorra urrunsko. Hb ( in Onaind MEOE 497). Mastarik gabe bazabillan [untzia] . EE 1884a, 314. Orratza galdua; mastak eroriak. Lap 15 (V 9). Gure untzi ttikiak etzuen masta bat baizik. Prop 1892, 226. Gure ontziek masta bi eukazan. A BGuzur 142. Maste ta aize-oialak. Ag Kr 197. Mastaren lokarriak edo sokak. Echta Jos 203. Iru mastadun ontzi ederra. Kk Ab I 80. Ontzi-mastak. Mde HaurB 5. Kirrinka dago masta. Gazt MusIx 79. Untxitxo onek jo abenian / itxasua ta mastrian / orduterantxik iriltzarri [sic] zan / Grazianatxu neuria. (V-arr). Balad 140.

    2. Asta. Ezarri zuen Moisek / masta gaiñean sugea. Gç 66.

    3.Mastra (B), apéndice a modo de escalera que se pone al carro para transportar grandes cargas de helecho” A.

    masta 2

    masta . “Baiser” Foix.

    Sinonimoak: (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [mastadia]: mastadi

    [masta]: ontzi-haga

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Itsas.) mástil (2) iz. mástil, asta, palo
    fr iz. mât [de vaisseau]
    en iz. mast
    port (1) iz. mastro (2) iz. mastro, poste

    Testuinguruan

    Uholdeen ondorioz belaontziaren masta puskatu egin zen. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:43 pm on 2022/01/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    itzal 

    Hiztegi batuan:

    1 iz. Gorputz batek sortzen duen gune iluna, argi iturri bateko izpien aurrean jartzen denean. Ik. itzalpe; geriza; gerizpe. Intxaurrondo handi batzuen itzalean. Artaldeek itzala bilatzen duten garai honetan. Argi eta itzal zenbait. || Geroztik hona erdi itzalean egon da: erdi ezkutuan, erdi gorderik egon da.

    2 iz. Gainazal batean eratzen den itzalgunea, argi izpiak igarotzea galarazten duen gorputzaren ingurua nolabait irudikatzen duena. Ik. errainu 2. Arratsaldean, zuhaitzen itzala luzatzen denean. Gorputzari itzala darraion bezala. Itzala bezain isila. Haren itzal bihurtu da: itzala balitz bezala jarraitzen dio.

    3 iz. Babesa. Zure itzalaren azpian bizi dira. Hor dauzkagu Bonaparteren itzalean lanari ekin zioten langile apalak. Senideen itzaletik alde egin zuenean.

    4 iz. Adkor. Espetxea, presondegia. Itzalean egona da bi urte. San Kristobalgo itzaletik atera nintzenean.

    5 iz. Itxura, irudia, bereziki ahula edo hutsala. Hark ematen zuen bataioa ez zen Jesu Kristok ematen zuenaren itzala baizen. Gizonaren bizia itzala bezala suntsitzen da. Bi itzal besterik ez ginen lilurazko gau hartan. Eleberrigileak sortutako itzal horien biziak ez dio batere zorrik hezur eta mamizkoen biziari. || Otsoaren itzalik ere ez da han gelditzen. Gezurra egiaren itzala da.

    6 iz. Begirunea. Haren izen santuari zor zaion itzala eta lotsa. Itzal handia zion aitari.

    7 iz. Begirunea sortzen duen gauza. Ik. itzalgarri 2; itzaltsu 2. Nondik ote datorkio jakintzari bere itzal eta lilura harrigarri hori? Ikerlan horri noraezeko deritzat, Euskaltzaindiak izena eta itzala gordeko baldin baditu.

    8 iz. Norbaitek beste norbaitengan eragiteko duen indarra. Ik. eragin2. Badirudi erakutsi nahi izan duela une honetan bere boterearen itzala noraino iristen den. Gaur egun ere, AEBren itzala nabarmena da uharteen gatazkaren auzian. Menderatzailearen itzala.

    9 iz. Alde goibela, okerra edo badaezpadakoa. Itzal bat izan zuen egun argitsu hark, orori alaitasuna nolabait goibeldu zigun itzala. Mintzaira guztiek bezala, baditu euskarak ere zenbait itzal.

    Sinonimoak iz. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    [geriza]: errainu, geriza, itzaltasun    

    [begirunea]: atzeratasun, begiramen, begiramendu, begirapen, begirune, edukazio, errespetu, gizabide, gizalege, jendetasun, lotsa, ikustasun Ipar., ikustate Ipar., jauspen Ipar., jautsapen jas., begirantza g.e., betuste g.e., erreberentzia g.e., kortesia g.e., begirakizun zah., begitarte zah.itzal izond.    

    [iluna]: goibel, ilun, iluntsu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    es 1  iz. sombra 2  iz. amparo, protección, abrigo 3  iz. prestigio, fama, reputación 4  iz. (lgart.) sombra, cárcel, prisión 5  iz. parte sombría/negativa/terrible 6  iz. tristeza 7  iz. (Ipar.) (hed.) defecto, fallo, imperfección 8  iz. (Taurom.) sombra 9  izond. triste, lúgubre; melancólico, -a

    fr 1  iz. ombre 2  iz. protection, abri 3  iz. (lgart.) prison, maison d’arrêt 4  iz. renommée, réputation, prestige 5  iz. défaut, imperfection 6  iz. tristesse 7  izond. triste

    en 1  iz. [espazio-zati iluna] shadow; [gerizpea] shade 2  iz. [babesa] protection 3  iz. (lgart.) prison, jail 4  iz. [ospea] fame; reputation; prestige

    Testuinguruan

    Altua zen, itzal ilun eta tentea. [Eraztunen Jauna III, J.R.R. Tolkien / Agustin Otsoa (Txalaparta, 2004)]

     
  • Maite 10:01 pm on 2022/01/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    irudikor 

    adj. Besteren hitz eta egiteetan gaiztakeria edo asmo txarra ikusteko joera duena. Ik. gaitzikor. Badira zenbait, hain irudikorrak, non asko duten ikustea emaztea honekin edo harekin hitz egiten, barre egiten, irudipen gaiztoetan hasteko. Kontzientzia gaiztoa beti da irudikor. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    irudikor.

    1. (AN, L; Lar, Añ). Ref.: A; Inza RIEV 1928, 152. Suspicaz. “Imaginativo, aprehensivo” Lar. “Aprensivo” A. “Suspicaz” Inza RIEV 1928, 152. Agidanean […] bigarko autokarrean bilduko gera Aljeriako barrua ikusi nai degun guztiak. Ez da zer egon irudikor. Anab Aprika 13. Badirudi, irudikorregia ez banaiz, kargu hartzen datorkidala. MEIG VIII 31. Irudikorren batek pentsa dezake, gainera, izan zuela horretan zer ikusirik. MEIG VII 88. (v. tbn. 59) Imaginativo. Mutil irudikorraren (imaginativo) esanari ajola aundirik jarri bage. Etxde AlosT 73. “Visionario” Lar, Añ.

    2. irurikor. Imaginario. Au etzan izan benetakoa, ezpada irurikorra. Kortazar Serm 245. Uko egin behar zion ordura artean ezagutu zuen mundu irudikor, azal-utsezko ta aspergarriari. (Interpr?). Mde HaurB 34.

    3. Imaginable. Iñola eziña dana ayerrik irudikorrenean ere ez diteke izan. “No puede existir en ninguna suposición imaginable” . Zink Crit 17.

    4. Figurado (ref. al sentido de una palabra). Azalpideak eztira sarritan itz oien benazko esanaiak, […] irudikorrak (figurados) baizik. Etxde AlosT 12n.

    Sinonimoak: izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gaitzikorra]: susmoti, gaitzikor Ipar., goganbehartsu jas., aierukor g.e.    

    [irudimentsua]: irudimentsu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. suspicaz; desconfiado, -a; receloso, -a (2) izond. imaginativo, -a
    fr (1) izond. méfiant, -e ; soupçonneux, -euse (2) izond. imaginatif, -ive ; rêveur, -euse
    en izond. suspicious; distrustful, mistrustful
    port (1) izond. suspicaz, suspeito(a), desconfiado(a) (2) izond. imaginativo, -a

    Testuinguruan

    Kontzientzia gaiztoa beti da irudikor. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:11 pm on 2022/01/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    katarratu 

    da ad. Heg. g.er. katarratu, katarra/katarratu, katarratzen || ad. Hotzeriak joa gertatu.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    katarratu. katarrotu (Añ), katorrotu (G-goi ap. VocZeg ). “Acatarrarse” Añ. “Enronquecer, ponerse ronco” Ib. “Acatarrado, katorrotue” VocZeg 285. Nere eztarri tristea / ia urratu da / naiago det isildu / katarratu baño. GavS 35s. [Korbata] kolkuan eramango det. –Egiya; orla etzaio katarratuko. Iraola 78.

    Sinonimoak: ad. Heg. g.e.

    [marrantatu]: marrantatu, mafrunditu Ipar., errefriatu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. (Heg.) acatarrarse, constiparse
    fr da ad. s’enrhumer
    en da ad. get a cold, catch a cold, get sick, become sick
    port da ad. encatarrar-se, resfriar-se, constipar-se

    Testuinguruan

    Nere eztarri tristea / ia urratu da / naiago det isildu / katarratu baño. (F. X. Munibe, Orotariko Euskal Hiztegia)

     
  • Maite 12:49 am on 2022/01/22 Permalink | Reply  

    trabagarri 

    1 iz. Trabatzen duen gauza, eragozgarria. Bere neurriko eleberri bat egiteko trabagarri dituen dohain bikainak brida estuz menderatzen ditu. 2. adj. Traba egiten duena. Atzerrian, euskaldun garbia izatea ez zitzaion izan hain trabagarri. 3 (-en atzizkiaren eskuinean, artikulurik eta kasu markarik gabe). Adimenaren trabagarri, ez laguntzaile, den hizkuntza. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    trabagarri.

    1. (L ap. A ; SP, H). (Sust.). Impedimento, estorbo, obstáculo. “Trabagarri bat, un détourbier [?]” SP. “Qui sert à entraver, au propre et au figuré” H. v. traba. Liburu Sainduen irakurtzean, maiz trabagarri dugu izpiritu kuriosegia. Dv Imit I 5,

    2. Euskalkiren bat, aski landua bera, besteak baino behartsuago eta errumesago gertatzea, adimenduaren trabagarri, ez laguntzaile? MIH 386. Izatekotan ere eragozpide baitituzte eta bere pauso arinen trabagarri. MEIG IV 75. 2. (Adj.). Obstaculizador. Euskaldun garbia izatea ez zitzaion izan gure arteko zenbait gurasok beren seme-alabentzat beldur duten bezain trabagarri. MIH 259s.

    Sinonimoak: iz.

    [eragozgarria]: debeku, enbarazu, eragaitz, eragozgarri, eragozle, eragozpen, eragozpide, estropezu, galarazpen, oztopo, oztopobide, traba, behaztopa Ipar., faxeria Ipar., poxelu Ipar., trebukagarri Ipar., destorbu Ipar./Naf., baragailu Zub., epantxu Zub., objekzio beh., behaztopabide jas., behaztopagarri jas., behaztopa-harri jas., atzerabide g.e., atzeragarri g.e., atzerapen g.e., eragozketa g.e., molestia Heg. beh., baragarri Ipar. g.e., murtzi Ipar. g.e., enpatxu Ipar. zah., harzaragarri Ipar. zah., trabu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. estorbo, impedimento, traba, obstáculo, dificultad
    fr iz. empêchement, obstacle
    en iz. hindrance, impediment, obstacle; handicap
    port iz. obstáculo, dificuldade

    Testuinguruan

    Horrelakoetan beti gertatuko natzaio trabagarri, gainean eraman beharreko zama astuna. {Baina bihotzak dio, Xabier Montoia (Elkar, 2002)]

     
  • Maite 11:45 pm on 2022/01/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    bar-bar 

    1 onomat. Hizketa-hotsaren onomatopeia. Jendea hasi da bar-bar hizketan. 2 onomat. Dirakien uraren onomatopeia. Nork bere barruan bar-bar irakiten dauzkan joera xume eta bihurriak. 3 adb. Barra-barra. Kai ingurutik etxera bar-bar jendea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bar-bar.

    I . (Onomat.).

    1. (V-arr-oroz-ple, L, Sal, R ap. A; Aq), bar-bar-bar. (Onomatopeya de ruido de voces, conversación, etc.). “Albórbola […] barbar dago (AN)” Aq 941. “Hablar a troche y moche” A. Cf. marmar.
    Agotak bezala beti bar, bar, bar drainsatela. (Olagüe, 1615). ReinEusk 130s. Batera bestera begira, batian barrez, bestian erdi lotan, miiñakaz barbar. JJMg Mayatz 220. Bar-bar-bar, oro hartaz elekan, egun bat; bi, hiru, zortzi egun goren-gorenaz. HU Zez 143. –Brien fiura, pullitak gituk… Ala… etzautak leher egin bederen?– Eta, bar, bar, bar bere buruarekin, ithurri alderat badoa Sabuquy ere. Ox 198. Jendea asi da, bar-bar, izketan gogara. “La gente comienza a hacer comentarios” . Or Eus 28. Behin, erretor bat, ez othe zenetz Makean, predikatzen ari zen bar-bar-bar Jainkoak berak daki zertaz. Lf Murtuts 22. Nik ez niken beintzat nai iri aundi batean eortzi nindezaten, izketan barbar yoaten baitira. Or QA 116. Ruso erakaspenak oraino

    2. (Onomatopeya de la abundancia, multitud). “Barbar, par-ci par-là” VocBN. “Barbar (Vc), esparcir” A (probablemente en este sdo. ). Cf. barra-barra.
    Eguzki-galdatan barbar plaza: […] erriko aitona xaarrak, alkatea erdian dutela, […] txistu-ots berritxuak noiz jaikiko diran zai, neska-mutil gazteak. Mok 11s. Urguilldik eta kai-ingurutik / etxera barbar jendea. “La gente vuelve en tropel a casa” . Or Eus 399. Errazkin, / deabru kazkin (gaizkin) / Baraibar, / laiñoa barbar. Ib. 61. Uretan sortu bitez barbar pizti arnasdun biziak. “Producant aquæ” (Gen 1, 20). Or MB 391. Ioan nintzan Kartagora, ta nondinai maite lizunak barbar zetozkidan. “Circumstrepebat me undique” . Or Aitork 53.

    3. “Onomatopée […], mouvement d’un insecte qui marche, et sensation qu’il cause. Marmalo bat barbar dabilkit golkhoan” H. Cf. barbarita, barbalot.

    4. “Barbar (Sal, R, Sc), ruido de ebullición” A. Cf. bor-bor. Itxasoa ari zelakotz barbarbar, zerbait ixtoria miresgarri ahapetik kondatuz. SoEg Herr 23-6-1955 (ap. DRA). Gerlatik lekora, baziren hasi zirenak gerlarien zauriak ezin aski saminduz, barbar egon zadin azkarri etsaien arteko herraren sua. Ib. 10-2-1959 (ap. DRA). Nork bere barruan barbar irakiten dauzkan ioera xume ta biurrienak. Zait Plat 125.

    5. (Onomat. del murmullo suave). Gogoan dauka osto-tartean / ateman zun azaria… / Egoa pal pal, ostoak barbar, / sor zedukan belarria. “Estaba sorda por el viento sur que agitaba la hoja” . Or Eus 382. Barbarbar asi zen semea garnu egiten. (L-sar). A EY II 328.

    II . (Sust.).

    (Aq→A), barbara (Dv). Vocerío. “Albórbola, barbarra” Aq 941. “Barbara, murmure de voix, grognerie” Dv. Andik emendik, Zure / zoramen esanekin / zauritzenago naute / eziñ-esanarekin: / iltzear nadukate / barbar totel orrekin. Gazt MusIx 198.

    BARBAR-HIZKERA. Lengua bárbara. Cf. barbaro. Barnean naski, nere buru-txokoan, ez heberkeraz, ez grekoz, ez latiñez ez barbar-izkeraz, Egiak, ago mihien laguntza gabe, ele-zatien otsik gabe esanen liket. Or Aitork 307.

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [bor-bor]: barbarka, bor-bor, borborrean, galgalka, pil-pil, pil-pilean, pilpilka, bur-bur Ipar., borborka Heg., bol-bol Bizk., bolbolka Bizk., burrustan Ipar./Naf.    

    [barra-barra]: ausarki, ausarkian, bolo-bolo, erruz, franko, gizenki, gogotik, jori, lodi, naro, naroki, naroro, oparo, plei-plei, ugari, frankoki Ipar., goriki Ipar., ihaurri Ipar., nasaiki Ipar., tole Ipar., eurrez Bizk., bizkorki Naf., abasto beh., barra-barra beh., ertohil g.e., joriki g.e., ugariki g.e., ugariro g.e., abondo zah., aseki zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. onomatopeya de murmuro, susurro, cuchicheo (2) adb. voz que expresa abundancia, multitud (3) adb. [borborka] a borbotones, en ebullición
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Jendea hasi da bar-bar hizketan. (Hiztegi batua)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel