Updates from Maite Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 8:45 am on 2015/08/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    halaber 

    adlag. Era berean, berdin. (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sareko Euskal Gramatika:

    1. Jatorriaz zerbait

    Jatorria ekialdean duen hitza da hau. Han hedatua zegoen, eta Nafarroan, idazleen lekukotasunek erakusten duten bezala. Euskara batuan, egia esan, arrakasta handia izan du. “Gainera” eta “bestalde” lokailuekin gertatzen den gisan, hitz honen morfologia aski gardena da. Alde batetik “hala” dugu, aizlagun modala, eta bestetik “ber-” aurrizkia euskaraz aski erabilia dena: “berrehun” hitzean, edo “berriz”, “bera”, “berregin” eta holakoetan ageri dena. Aurrizkia izateaz gain, ekialdean hitz beregain gisa ere erabiltzen da: “Hotzik ez den ber, abia gaitezke” ([:egile:duvoisin|Duvoisin]]), eta atzizkia balitz bezala ere ageri da aditzekin: “ona den ber”. Esateko modu horiek, mendebalera joanez, hola emango lirateke: “Hotzik egiten ez badu / egiten ez duen bitartean… abiatuko gara”, eta “ona dela onartuz…”. Suposizio bat adierazten du horrek. Beraz, hori da “halaber” lokailuaren morfologia. Hori dela eta, berehala ikusten da esanahia ere gehitze zerbaiten inguruan dela: “modu berean”, “gisa berean”… eta abar. Emendiozko lokailua, horretaz:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, halaber, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, halaber, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Emendiozkoa denez, ez da batere zaila emendiozko beste lokailu batzuekin ordezkatzea halaber:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gainera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • ez da egia Peruk hori esan duela. Eta ez da egia, gainera, faltsukerietan ibili dela
    • gogoan dut, ere, nola hilabete hartan etorri zen osaba Alfontso Ameriketatik, Mexikon hamar urte pasatu ondoren

    Edo, gaineratze hori adierazten duen beste itzuli batekin:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Gauza bera, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute

    2. Tokia

    Adibide horientan ikusten denez, halaber perpaus hasieran joan daiteke, baina berdin tartean (mintzagai hanpatuaren ondoan, edo aditzaren ondoan) edo amaieran ere, nahiz toki horretan gutxiagotan ageri den. Gainera, halakoetan badirudi aditzondo hutsa dela:

    • debekatu dute pilotan aritzea. Halaber, ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute
    • debekatu dute pilotan aritzea. Ormetan pinturekin marrazkiak egitea ere debekatu dute, halaber

    Literaturako erabileran garbi aski ageri da lokailu honen askatasuna perpausean. Eta horrek berak erakusten du aditzondoa dela, lokailu funztioan, eta testuari lotura emaneteko erabilñtzen dela, informazioaren haria gal ez dadin. Ondoko adibide hauetan ikusten da hemen dioguna.

    • halaber, Mireni ere esan beharko diogu etortzeko
    • Miren, halaber, egun hartan gaixotu zen
    • badakizu, halaber, hamarretan aterako dela trena
    • kontatuko dizut, halaber, zer gertatu zen orduan

    3. Beste zerbaitek lagundurik

    Ez da beti bakarrik ageri. Bistan denez, eta beste lokailu batzuekin getrtatzen den gisan, ez da harritzekoa eta juntagailuaren ondoan erabiltzea:

    • eta halaber, oroitzen da ederki aski noiz hartu zuten azkeneko gutuna Kaliforniatik
    • kale guztietan zehar pizten dituzte suak. Eta halaber, etxeetako argiak piztu bederatziak jotzen dituenean

    Batzuetan baiezko nahiz ezezko partikulekin batera erabiltzen da, eta juntagailua ere aldamenean izan dezakeela edo ez:

    • horrek ez du legatzik jaten. Ez halaber amuarrainik ere
    • urtero joaten da Lisboara. Bai halaber Santiagora ere
    • ez da komeni hotza egiten duen tokian ikasten ibiltzea. Ezta halaber, bero gehiegi egiten duen lekuan ere
    • Irratian bi aldiz agertu omen zen. Baita halaber, beste lau aldiz telebistan

    Esan dezagun, azkenik, batzuetan modu komnparazio lokailu gisa erabiltzen dutela autore batzuek, “nola …. hala” egin beharrean “nola …. halaber” egitura erabiliz:

    • nola entrenatu behar baitu jokalariak partida ongi jokatu nahi badu, halaber egin behar du piano jotzaileak ere egunen batean kontzertua xuxen eman nahi baldin badu
    • nola urak bere bidea aukerkitzen duen ororen gainetik, halaber demokraziarik ez den herrialdeetan jendeak ere bere bidea topatzen du askatasunez bizitzeko

    Jatorrizko gunean irakurri.

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [berebat]: berdin, era batean, era batera, era berean, igualki, orobat, berebat Heg., igual beh., berala zah., berdinki Ipar. g.e., halaberki Ipar. zah.
    halaber lok.
        [orobat]: halaberki, orobat, berebat Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es lok. asimismo, también, igualmente
    fr lok. ainsi, de même, pareillement
    en lok. also, as well, too
    port adv assim mesmo, também

    Entzun:

    Ereduak bezalatsu, ekonomilariek oso gogoko dituzte, halaber, metaforak eta narrazio metaforikoak. [Txanponaren bi aldeak, Iñaki Heras (Alberdania, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Halaber, zuhaitzak bagina, ezingo genuke deus maite apeta kontzientez, baina emankorrago eta ugalkorrago egingo gintuzkeen oro desio izango genuke. [Hainbat idazlan, San Agustin / Imanol Unzurrunzaga (Klasikoak, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    halaber (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 2:15 pm on 2015/08/27 Permalink | Reply
    Tags:   

    txaplata 

    iz. Bizk. Enplastua.  (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txaplata (V ap. A), xaplata.

    1. Emplasto. “(Vc, …), emplasto [...]. (V), excusa, paliativo [...] (fB Ic II 191)” A. Presta egizuz benda ta sangrija txaplataak. Mg PAb 76. Azkenian zeure gaiski-esaaldijari ezarten deutsazu txaplatia, barberak sangrijari legez. fB Ic II 190s. Ara emen, kristinaubak, gaiski-esaliaren azkeneko txaplata osagarrijak. Ib. 191. Lasto-ganean aurkitu neban neure burua txaplataz, orioz eta gantzukariz betea. “La cabeza toda emplastada”. Or Tormes 59. Erredura edo berdin errumatisma baten goxatzeko aza hostoa ezar ditake enplasta edo xaplata gisa. GAlm 1955, 31. Osakai barriaz gantzuturiko eun-txaplata bat ezarri eutsan [iztarrartean]. Erkiag BatB 99.

    2. (V-m-gip). Ref.: A; Elexp Berg. “Remiendo. Nok igarri aren goneari ze koloretakoa zan egiparritan? Amasei txaplata baukoz gitxienez, guzurrik esan barik” A. “Petacho. [...] Arroparenari ere esaten zaio: txaplata txikia bada; handia bada adabakiñ” Elexp Berg. Praken atzekoaldeak txaplataz beteak ekarri zituan orrek eta amilliaren ukarondoak be bai. Ag Kr 174. [Txalopa] orrek eztauka izarrik [nausian], txaplata bat dauka orrek. Ib. 63 (hablando de la vela mayor de una lancha).

     ”Pusketa, besterik gabe ere bai, hau txikia eta zapala denean. [...] Arri txaplata bat” Elexp Berg.

    3. “(V-m), pieza de madera dura y bruñida que se coloca en el costado de las lanchas para evitar el roce del aparejo” A.

    4. (V-arr-oroz-m-gip-al). Ref.: A; Etxabu Ond; Elexp Berg. “Empalagoso, molesto, hablador. Se dice más de las mujeres. Etxean daukan loba mutxurdiñea? Euli gosea baiño txaplata inkakorrago da (V-m), [...] es más molesta y pegajosa que una mosca hambrienta” A. “Impertinente. Dícese, sobre todo, de las niñas traviesas y contestonas. Txaplatia, lotsagabe antzeko barritxu samarra ero. Belarrezkiñako batekin kendukotsut kontestatzeko goguak, txaplatioi alakuoi” Elexp Berg.  Isabelek, Isabel txaplatak [...]. A Ardi 84. Ikustera agertu zitzaigun Isabel [...]. Alako txaplatarik! Ib. 75s.

    5. “Txaplata, simple en Bergara” Garate 1.ª Cont RIEV 1930, 156. “Txaplatia, [...] se aplica a hembras. Sosa, tonta, sin gracia. Txaplata aren esaneri begira bazagoz…, si estás mirando a los dichos de aquella sosa…” Etxba Eib.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

        [enplastua]: mantar, pizma, enplastu Heg., tirakiloi g.e., partxe Heg. beh.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 iz. (B) parche; emplasto; bizma 2 iz. (B) excusa, pretexto, pega 3 iz. (B) remiendo; parche 4 iz. (Itsas.) toletera, chumacera, escalamera 5 izond. (B) molesto, -a, fastidioso, -a, aburrido, -a; hablador, -a, charlatán, -ana, pesado, -a, plasta; impertinente, descarado, -a
    fr 1 iz. emplâtre, cataplasme 2 iz. excuse, prétexte 3 iz. pièce rapportée
    en iz. poultice
    port iz. emplastro

    Entzun:

    Egun haietan, kamamilaz eta kanforrez eginiko txaplata bat eduki zuen masailan loturik, behin eta berriro garbitzen zuen eztarria piku-esnez, eta esnean egosiriko pikuak jaten zituen gero. [Arima hilak, Nikolai Gogol / Jose Morales (Ibaizabal, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txaplata (Argazkia: naturalternativa.net)

     
  • Maite 9:59 am on 2015/08/26 Permalink | Reply
    Tags:   

    lortxinga 

    iz. Ostarteak.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    lortxinga. “Claros de sol entre nubes” Izeta BHizt. v. gortxinga.

    gortxinga (AN-larr), gortzinga (AN-gip), ortxinga (G-azp, AN-gip-larr, B), bortxinga (AN-5vill, B). Ref.: A (ortxinga); Asp ANaf (gortxinga); Gte Erd 87.

    Rayos intermitentes del sol” A. “Calor fuerte, sofocante. Gortxinga dago” SMuj EEs 1921, 29. “Gortzinga, resol (panza de burra)” (AN-gip). “Gortxinga, var. de ortxinga. Rayos intermitentes de sol” Asp ANaf. “[Eguzkiak] bortxinga aundiak egiten ditu (AN-5vill), ortxinga ederra dago orain (G-azp), bero ortxinga ederrak egin ditu gaur (AN-gip) [...], goibel artetik eguzkia bortxinga dago (AN-5vill), goibel artetik eguzkia ortxinga dago (AN-gip)” Gte Erd 87 (junto a eguzkia kirika, sar-atraka ari da, etc., de otras zonas). v. burtzinga.

    Sinonimoak: iz.
    [lortxinga] : gortxinga (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es claros de sol entre nubes
    fr clair de soleil entre les nuages
    en a break in the clouds
    port clarão de sol entre nuvens

    Entzun:

    Goibel artetik eguzkia lortxinga dago. (Orotariko Euskal Hiztegia [moldatua])

    lortxinga (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 8:51 am on 2015/08/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    puzgarri 

    izond. Putz daitekeena.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puzgarri. (Usado en la expr. aho-puzgarri ‘pretencioso’). Ta garaikundea nola iritxi zanez, antustez ez dizut yalgi-nai ao-puzgarri. Zait Sof 139. Neurriak artu bage, eder zitzazikion orrelako esakera ao-puzgarriak. Ib. 33.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. inflable, hinchable
    fr gonflable
    en inflatable
    port  inflável

    Entzun:

    Plastikozko krokodilo itxurako piszina puzgarri bat atera zuen bertatik eta lurrean destolestu zuen. [Pasaia blues, Harkaitz Cano (Susa, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    puzgarri (FlickrCC, Prinsotel Hotels)

     
  • Maite 6:40 pm on 2015/08/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    zizeilu 

    iz. Zurezko eserleku luzea eta bizkarduna; bereziki, bizkarraren erdiko zatia mugikorra, mahai gisa erabil daitekeena, duena.  (Lur Hiztegi Entziklopedikoa) || Kutxa baten modura irekitzeko estalkia duen bankua. Gainean esertzeko eta barruan gauzak gordetzeko balio du. (Euskalterm)

    Wikipedian: iz.

    Zizeilua Euskal Herriko altzari tradizionala da, banku baten antzekoa. Eserlekuan ireki eta itxi egiten den estalki bat du, barruan gauzak gordetzeko. Baserriko sukaldeetan egoten zen.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zizeilu (AN-erro, B, Ae; Lar, H), ziseillu (SP), zizailu (G, AN-gip-larr-5vill, L-côte-sar, B; Dv, H), zizalu (G-to-bet), zizelu (G-goi, L-ain, BN-baig; Dv, H), zizil(l)o, zizilu (G-goi-bet-nav, B, BN-baig; H), zuzulu (S, R; Lecl, Arch VocGr, Dv (S), H (S)), zuzullu, isilu (V-ger-ple-oroz-m), ixilu (V-gip), izellu (AN-ulz), izilo (V-ger), izillu (AN-ulz), izallu (AN-larr-araq-ulz), sisilu (Lar, Añ (G), H), txisallu (V-gip), txiselu (V-gip), txisilu (Dgs-Lar 5), txitxelu (V-arr), txitxilu (V-ger-arr-oroz-och-m; H), txixilu (V; Añ (V)), xuxulu (R). Ref.: A (zizaillu, zizalu, zizelu, zizilu, zuzulu, isillu, izilo, txitxilu, txixillu, xuxulu); JMB AEF 1925, 27; AEF 1926, 82; AEF 1927, 72; Lh (zizelu); Giese CasaS 13; Lrq (züzülü); Zubiau Burd 108; Echaide Nav 189; Iz ArOñ (txisélu), Als (zizilu), Ulz (izellu), R 313; Satr VocP (zizillu); AtBou I 366; Holmer ApuntV (txitxilu); Gte Erd 106; Izeta BHizt2 (zizellu).

    Etim. De *zuzellu, lat. subsellium.

    1. Banco, escaño. “Banc à dossier” SP. “Banco de respaldar”, “escaño” Lar y Añ. “Canapé, escaño de respaldo junto a la lumbre” Lar. “El txixilluba es lo que llaman escaño” Ast Disc 557. “Txixillu (Vc), escaño, banco de cocina con respaldo. Algunos lo utilizan para mesa, otros para gallinero. De ahí es que en boca de muchos, además del txixillu ordinario, hay kutxadun txixillua, escaño con cajón, y oillategidun txixillua, escaño provisto de gallinero (bajo el asiento)” A. “Canapé o escaño, todo banco con respaldo. Salako zizaillua garbiago dago sukaldekoa baiño” Ib. “(V-gip), banco de cocina sin respaldo” Zubiau Burd 108. “Züzülü hegin jarrik aholkü emaiten (S)” Gte Erd 106.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Euskalterm, 5000 eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) nombre dado a cierto asiento típico del País Vasco, largo y con respaldo; arquibanco (2) escaño, asiento
    fr archebanc
    en chest-bench

    Entzun:

    Ataria beltza zen, eta ardoz eta likorez betetako mostradore bat eta armairu bat zeuzkan; alde batean taberna zegoen, pinuzko zizeilu luzeekin, eta barrualdean sukaldea. [Zalakain abenturazalea, Pio Baroja / Koro Navarro (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    zizeilu (argazkia: Igartubeiti baserri museoa)

     
  • Maite 9:10 pm on 2015/08/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    jaugin 

    iz. 1. da ad. Etorri, jin. [Batez ere, daugin forman eta aginterazko formetan, haugi, erabiltzen da] 2. z. Ipar. Joera. (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

     [joera] joera, grina, zaletasun, aiher.
    [etorri] etorri, jin.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. (Ipar.) venir [haugi hona: ven aquí] (2) (Ipar.) tendencia, inclinación, manía
    fr (1) da ad. (Ipar.) venir, arriver (2) tendance, inclination
    en (1) arrive, come (2) tendency, inclination
    port (1) vir (2) tendência, inclinação

    Entzun:

    HAIGU

    adatsa askatzen du emakume beltzaranak
    besoa luzatzen duen eskalearen antzera
    gaueko doinuen saminaren arauera
    Harlem osoa hemen Parisen Jazz Band
    nigar eta algara zotinka
    pianista eta dontzeilak
    emegaldu eta komikoak
    kez eta izerdiz beterik kabareta
    argiz ere ametsarenak diren argi eroez
    oi pinpilipausa dirdiratsuok
    oi artista kexatiok oi arrats odolduok
    artega eta hegatsez milaka xorinoren itzalak
    izarlokak ere hormetan barrena
    begi ausart biko neskatilak
    zeta gorrizko gona altzatu eta
    haigu erraiten derautzu
    keinu bildu eta amultsu batekin
    eta bazoaz balantzaka

    [Izuen gordelekuetan barrena, Joseba Sarrionandia (BAK, 1981)] (armiarma.eus)

    haugi (Argazkia: David Cornejo, Flickr)

     
  • Maite 10:49 am on 2015/08/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    smartphone 

    iz. Telefono mugikor mota bat da, plataforma informatiko batean oinarritutakoa. Honek datu bilketa handiagoak eta ordenagailuen antzeko ekintzak egitea ahalbidetzen du. «Adimentsu» adjektiboa ezartzen zaio ordenagailu eramangarri bat ere ordezkatzera hel daitekeelako. (Wikipedia)

    Sinonimoak: iz.
    [smartphone]: telefono adimendun (Euskalterm); telefono adimentsu (Wikipedia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es smartphone; teléfono inteligente
    fr téléphone intelligent
    en smartphone

    Entzun:

    Smartphone berria erosi dut, pantaila handia eta punta-puntako teknologia duena.

    smartphone (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel