Tagged: P Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:52 pm on 2021/01/11 Permalink | Reply
    Tags: P   

    puskakatu 

    ad. puskakatu, puskaka/puskakatu, puskakatzen || da/du ad. Ipar. g.er. Puskatu, zatikatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puskakatu. (BN-mix, S, Sal, R ap. A ; Dv, H; ph- Urt I 419, H). “Réduire un objet solide en morceaux. Osorik irets eztitekena, phuskakatuz irets liteke” H. “Quebrarse, despedazarse los objetos” A. Biltzen dituelarik egundeino izan diren gizon guzien hezurrak eta herrautsak, eta erreberrituz gorphutz puskakatuak. Jaur 163. Zu kala, ezik nornaiden eskandalizaladien edo erorladien arri konen gañan, puskakatreunzu. Samper Mt 21, 44 (Ip phorrokatü, Ur puskatu, Echn xeatu, Hual zatikatu). Nahibada, hitza bazien bizia ütziko zerela, hanitx zathikatürik, phuskakratürik izan zütian. Mde Pr 49s. PUXKAKATU. “Mettre en petits morceaux” Dv.

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

    [zatikatu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) despedazar, desmenuzar
    fr mettre en pièces, mettre en morceaux, couper en morceaux
    en tear [sth] apart, tear [sth] to pieces, shred
    port cominuir, triturar

    Testuinguruan

    Osorik irets eztitekena, phuskakatuz irets liteke” H (Orotariko Euskal Hiztegian)

     
  • Maite 11:34 pm on 2020/12/07 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pariatu 

    du ad. Ipar. pariatu, paria/pariatu, pariatzen || Pario egin, apustu egin. Haiek zer zuten pariatu eta jujetzat nor hartu, ez dakar istorioak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pariatu. (BN-arb-baig; VocBN , Dv, H). Ref.: Satr VocP; Gte Erd 183.
    Apostar. ” Lepoa paria nezake ez dela jinen (BN-arb)” Gte Erd 183 (junto a jokatu y apustua egin de otras zonas). Hek zer zuten pariatu / eta yuietzat nor hartu. Gy 58. Ez balitz pariatzen hotz liteke besta. Hb Esk 214. Nahuzu bost mila libera pariatu? Herr 10-10-1963, 4.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [apustu egin]: apustu egin, egin, lepoa egin, lepoa ipini, lepoa jokatu, pario egin, postura egin, zarratu Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  du ad. (Ipar.) apostar, hacer apuestas
    fr du ad. (Ipar.) parier
    en bet; (formal) wager
    port apostar

    Testuinguruan

    Karrikan gurutzatu izan balira, elkarri arrotzak zirela pariatuko zuen edonork. [Susmaezinak, Itxaro Borda (Alberdania, 2019)]

     
  • Maite 11:53 pm on 2020/11/27 Permalink | Reply
    Tags: P   

    punpuila 

    iz. Ipar. Burbuila. Ozpinak irakiten badu edo botatzen baditu punpuilak, gisua badagoela ageri da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    punpuila.

    1. punpulu (H), ponpoila (H; -illa Ht VocGr 393, Lecl, H). “Onde” Ht VocGr.

    2. (Dv; -illa L-ain, R ap. A), punpuilo (-illo L-sar ap. A), punpulu (H), punpula (L-ain ap. A), ponpoila (H (+ -illa)), ponpilla, ponpolo. Burbuja. Minagreak irakitzen badu edo botatzen baditu punpuilak, gisua badagokala ageri da. Dv Dial 51 (It maskullo, Ur puspulutxu, Ip küsküllü). Noizik bein an ikusiko dituzu barren barrendik ateratzen ondarretik, ponpolo txiki txiki batzuk uraren axaleraiño. Or QA 184s. Lurruñaren ondoren irakin ponpolloak azaltzen dira esnearen gañean. ZArg 1958, 174. Bits-ponpilla aize uts. EZBB I 72.

    3. (Dv; -illa L-côte, BN-baig ap. A ), punpuilo (Dv), punpulu (H), punpula (BNc ap. A ), ponpoila (H (+ -illa)). Lágrima. “Grosse larme dite nigar punpuila” Dv. v. 1 purpuila.
    Nigar punpulak begietan. Zub 50.

    4. (Dv; -illa L, BN ap. A ). “Gota de rocío” A.

    5. (-illa B ap. A), punpuilo (-illo G-to ap. A), punpuilu. Chichón. Punpullu bat aterako / balitzaigu kopetean. EA OlBe 102. Kolpeak ez zion beste kalterik egin, punpuillu bi aundi xamarrak atera besterik. Berron Kijote 188.

    6. punpula. Bombilla. Zoin gogotik hauts eta xeha nitzazkeen elektrikaren punpula guziak! JE Bur 74.

    7. punpuilu (G-to ap. Iz To), pinpulu (T-L). “Bulle, éruption” T-L. “Punpullu bat, una ampolla (en la piel)” Iz To. Halako min tzar punpula gorri bat, handitxu, atsesaren pare heldu dena bethi, lephoan, beso edo ixtape azpietan. GH 1921, 579

    Sinonimoak: iz.

    [punpuila] : burbuila (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) pompa, burbuja
    fr iz. (Ipar.) grosse goutte
    en iz. bubble
    port iz. bolha

    Testuinguruan

    Xaboi punpuilak ari ziren egiten, esan bezala, eta xaboi usaina etorri zitzaidan gogora. [Ohe hotzak, Jon Ariza de Miguel (Elkar, 2016)]

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/09/20 Permalink | Reply
    Tags: P   

    porroskatu 

    porroskatu, porroska/porroskatu, porroskatzen || da/du ad. Ipar. Porrokatu. Harri hori porroska ezak! Murruak eraitsi eta porroskatu (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    porroskatu. (L, BN, B, S; SP, Urt I 40, Lecl, Arch VocGr , H; ph- VocBN , H), porroxkatu (H (+ ph-)), purruskatu (AN-larr), morroxkatu, borrozkatu (Arch ms . ap. DRA ), purruxkatu (H (+ph-)). Ref.: A; Asp Leiz (purruskatu), Satr VocP. Hacer(se) pedazos, desmenuzar(se), destruir(se), destrozar(se). “Maltratar, desgarrar violentamente” A. “Deshacer, destrozar” Asp Leiz. v. porrokatu. Tr. Documentado en textos septentrionales no suletinos. Hay también un ejemplo demorroxkatu en Lizarraga de Elcano y porroskatu en un texto de Orreaga. Es empleado sobre todo con aux. trans. Nola emaztearen sabeletiko haziak sugearen burua porroskaturen eta zathituren zuen. Lç Adv ** 2v. Iauna, othoi, altxa zazu gure untzia flotera, / enkaillatua eztadin ethor porroskatzera . EZ Man II 150. Berak bere eskuz guztiak zathitu eta porroskatu zituela. Ax 288 (V 192). Zeren zure kolpeez porroskatu bainauzu, niri dolorea dolorearen gaiñean egorririk. Ch III 50, 5 (Mst xehekatü, Leon porroskatu ; Harriet cita erróneamente porrokatu ). Hauts, arrailla, porroskatzatzue zuen bihotzak beregaiñki. He Phil 326 (SP 324 porrokatzatzue ).Estekatu nahi zutenean, porroskatzen zituen lokharri eta gathe guziak . Lg II 138. Lürra ikharatü [zen], arrokak porroskatü ziren. CatLan 45. O sekula, o eternitatea, ala gaia bai haiz bihotzik gogorrenaren porroskatzeko! Brtc 132 (166 phorroskatu ). (Aur baten kalabera) morroxkatzen zute otsokumeek (68). LE-Ir. Hiriak behar luke / […] artilleriaz porroskatu. Iraultza 156. Bai, hemen erre nazazu, hemen phorroska nazazu, hil ondoan sekulako sutik beira nazazuntzat. Dh 104. Aberatseri galdatu, / […] / eman nahi ez badute porroskatu. FrantzesB II 23. Ez dezazuela eman xakhurrei gauza sainduak, ez eta aurthik zuen perlak urden aitzinerat, beldurrez […] itzultzen direlarik porroska zitzaten . TB Mt 7, 6 (EvL porroska; SalabBNphorroka ). Urra, borrozka zatzu ene gathe lodiak . CantIzp (1829), 47 (ap. DRA; ed. 1813, 47 porrozka ezatzu, ed. 1868, 47 porroska zatzu ). Harri hori porroska ezak. Gy 133. Trenka eta porroskazkitzu alde orotarik bihurdikatzen nauten esteka gogorrak. Dv LEd 64 (Cb Eg II 29 autsi itzatzu ). Erakustera eman nezake Orriagako Ama Birjinaren laguntza boteretsua Turkiako armaden desegiteko eta porroskatzeko (Orreaga, s. XIX). ETZ 289. Frantziako katedraletan eta elizetan hautsi, phorroskatu zituzten, errabiarekin, Ama Biryinaren eta sainduen imaiak . Elsb Fram 127. Hemen dute porroskatzen, erhausten, garbitzen bere zikinetarik lur xuria. JE Ber 8. Erhien artean bihiak porroskatu. Barb Leg 63. Besainka igorririk, phorroskatu zituen Sinaitik berekin zakarzkan bi harri bernuzatuak. Zerb IxtS 39.
    v. tbn. Hb Egia 82. Bordel 173. Elzb Po 215. Lap 330 (V 151). “Raspar el pan” A. Hantxe, garrari hurbil, odola hazkartu, / gero nik purruxkatu ogi dena hartu! Ox 146.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [porrokatu, suntsitu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Ipar.) hacer pedazos, desmenuzar, destruir, destrozar (2) du ad. (Ipar.) raspar el pan
    fr (1) du ad. (Ipar.) pulvériser, émietter (2) du ad. (Ipar.) briser, écraser
    en (1) du ad. (Ipar.) shred, smash, wreck
    port (1) du ad. (Ipar.) estilhaçar

    Testuinguruan

    Mila pusketan porroskatua zen pitxarra bezain hautsia zen bien arteko lotura. [Mahatsaren begia, Eneko Bidegain (Elkar, 2005)]

     
  • Maite 9:50 pm on 2020/09/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    popa 

    1 iz. Itsasontzien atzealdea. Ik. txopa. Anton. branka. Popan eserita dago mutil gaztea. Branka eta popa. 2 iz. Lgart. Ipurtaldea. Ostikoz popan jotzen bazaitut… poparean Popatik. Ontziek ez dute itsasoan haizea beti poparean izaten. popatik eman Lgart. Sodomizatu. Bi eskuez gerritik helduta, gizona bizi-bizi hasi zitzaion popatik ematen. popatik hartzera bidali Lgart. Norbait modu txarrean joanarazi; norbaiti haserrea edo gaitzespena modu txarrean adierazi. Ik. antzarak ferratzera bidali; pikutara bidali. Betiko neska-lagunak popatik hartzera bidali zuenetik noraezean zebilen. popatik hartzera joan (Aginterazko aditzekin, arbuio bizia adierazteko). Lgart. Ik. antzarak ferratzera joan; pikutara joan. Doala popatik hartzera eta goazen hemendik! || Zoaz popatik, neska! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 popa. 1. (V, G, AN-ulz; Lcc, Volt 108, SP, Urt I 14, Lar, Añ, Ort Voc). Ref.: A; EI 165; Etxba Eib. Popa(de barco). ” Poparean dauko aizea (Vc, Gc), el viento tiene por la popa” A. ” Popatik aizia dabela doia itxas zabalian ” Etxba Eib. . Untziaren popa o gobernatzen den tokian (B, s. XVIII). BOEans 872. Kaitik urtenaz batera popakoak Done Nikolasi ta Antiguako Andra Mariari arren egiten dautse. A BeinB 58. Inguratu giñan, igarian, popaz gora egoan txalopara. Ag Kr 89. Popa gañetik ojuka. Iraola 102. Ontziak itsasoan eztute aizea beti poparean izaten. A Ardi 91. Arraun bakhar batekin, popan zutik, huntzirat eraman giñun. Osk Kurl 130. Olatua popatik. Balad 213. Aize biguna erara oso edo beintzat poparean ezarren ere, lagungarri izaten ebenetan. Erkiag Arran 78. Arratsaldean poparean (popatik) asi jaku aizea. Berriat Bermeo 390. Orain poparean datorren haizea, onerako nahiz gaitzerako, ez da ordukoa. MEIG VIII 47. En DFrec hay 4 ejs.
    v. tbn. EZBB II 119 (V-m). 2. (V-m-gip). Ref.: A; Etxba Eib. “Trasero” A. ” Popiakin jo dau lurra ” Etxba Eib. Ostikoaz popan (atzean) joten bazaitut u… Ag Kr 64. Baserritarra tirri-tarra, jo popan da errekara. (V-m). EZBB I 60. Tosta gaiñean popako txintxurrak urten arte bear dau erramulariak. (V-m). EZBB II 115.

    2 popa. (gral.; Lar, H). Ref.: A; Lrq. “Sopita de niño” Lar (s.v. xapoipa). “Popak, sopitas que se dan a los niños, y burlándonos de uno decimos, oritzu popak, que es tratarle de niño” Ib. (s.v. popar). “Nahi duzu popa? voulez vous de la soupe à manger […]. Par ironie et pour exprimer que quelqu’un agit ou parle en enfant: emotzue bada popak, donnez lui donc de la bouillie” H. “Sopa (voc. puer.) A. Papa ta popak jaten badaki, / mamatxua edaten bere bai, / ta txitxitxua txi eginda jaten / laster ikusikogu alai. Zam EEs 1917, 198.

    3 popa. “(R), topetazo de carneros y bueyes” A.

    4 popa. “Mépris, dédain” Lh. Cf. 2 popatu.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [itsasontziaren atzealdea]: txopa    

    [ipurdia]: beh.ipurdi, uzki Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. popa (2) iz. (lgart.) trasero, culo
    fr (1) iz. poupe (2) iz. (lgart.) [ipurdia] cul ; derrière
    en (1) iz. stern (2) iz. (lgart.) [ipurdia] butt, bum, bottom, behind
    port (1) iz. popa (2) iz. (lgart.) traseiro, cu

    Testuinguruan

    Zoaz popatik hartzera! [Samuel L. Jackson, @twitter_luistxo (Txalaparta, 2000)]

     
  • Maite 11:17 pm on 2020/09/13 Permalink | Reply
    Tags: P   

    prefet 

    iz. Ipar. Frantzian, estatuaren ordezkaria departamenduan. Jaun prefeta. Ministroak Bretainiako prefetei helarazi dien manua (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    prefet. ( VocBN , Gèze). Prefecto (de un departamento francés); gobernador de una provincia. Ministro, deputatu, yeneral, prefet, bankier eta tratulari. Hb Egia 135s. Prefeta hargatik ez da ausartatu holako egitatearen bere gain hartzera. Prop 1876-77, 3 (hablando del gobernador de una provincia china). Gure prefet guzien buruzagia. HU Aurp 140. Napoleon hirugarrenaren prefet bat. Barb Sup 176. Mirua bezala elikopteretik beha zagokioten prefetari hel-arazi ere: […]. SoEg Herr 29-10-1959, 1. Prefetak ordena ematen zuen baserrietan irina biltzeko. Mattin 35. President edo prefeten aginduak. Lf ELit 36. En DFrec hay 33 ejs. de prefet(a), 2 de prefekto y sendos de prefektu y prefeto. Prefecto romano. Prefet hau zen Daziano, / kristauen etsai nausia. Zby RIEV 1908, 417.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Ipar.) prefecto [gobernador]
    fr  iz. (Ipar.) préfet
    en iz. prefect [governor]
    port iz. (Ipar.) chefe de departamento

    Testuinguruan

    Neurri «arinak» iragarri ditu Eric Spitz Pirinio Atlantikoetako prefetak [Ekhi Erremundegi Beloki, berria.eus (2020-09-13)]

     
  • Maite 8:54 pm on 2020/08/24 Permalink | Reply
    Tags: P   

    paraxut 

    iz. Jausgailua. Paraxutak ireki ez direnez, ontzia oso azkar erori da (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [jausgailua]: jausgailu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. paracaídas
    fr iz. parachute
    en iz. parachute
    port iz. paraquedas

    Testuinguruan

    Paraxut zurigorri mordoa ikusten nuen han, nire azpian. [Neguko zirkua, Harkaitz Cano, Susa, 2005]

     
  • Maite 11:39 pm on 2020/07/23 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pies 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pies. Zu bezalako gizonak ez du balio pies. Herr 2-4-1964, 2 (DRA traduce “nada”).

    Nola erran hiztegia

    pire encore > are gaitzago – are piesago (BL) – orano sordei (ZU)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adond. (1) mal (2) nada
    fr adond. (1) mal (2) rien
    en adond. (1) bad (2) nothing/anything (negative construction)
    port adond. (1) mal (2) nada

    Testuinguruan

    Anitzez piesagoak izan ziren. [Xuri gorri, Bea Salaberri (Argia, 2020-07-26)]

     
  • Maite 11:56 pm on 2020/07/18 Permalink | Reply
    Tags: P   

    paradoxa 

    1 iz. Irudiz logikaren kontrakoa den egite edo esana. Erlijiozko egiak paradoxen bidez adierazten dira askotan. Gezurtiaren paradoxa. 2 iz. Log. Aldi berean egiazkoa eta gezurrezkoa den perpausa (adibidez, beti gezurra esaten dut). Metahizkuntza ez da, ez hizkuntza, ez hizkera berezia, baizik eta paradoxetarik itzurbide izan dadin asmatua izan den mintzatzeko modu motz eta soila.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    paradoxa. paradoja. Paradoja. Irudimenari atsegin zaizkiok kide ontako naasbillo ta beste paradoxak. SMitx Arraun 86. Ordu-laurden baterako atsegingarri izan ditezken paradojak. Vill Jaink 54. Metahizkuntza ez dela ez hizkuntza ez hizkera berezia, baizik eta paradoxetarik itzurpide izan dadin asmatua izan den mintzatzeko modu motz eta soila. MEIG VIII 30. En DFrec hay 2 ejs. de paradoxa y 2 de paradoja.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. paradoja
    fr iz. paradoxe
    en iz. paradox
    port iz. paradoxo

    Testuinguruan

    Ustezko paradoxa ez da horren paradoxikoa. [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

     
  • Maite 10:53 pm on 2020/07/13 Permalink | Reply
    Tags: P   

    partzuer 

    iz. Esku-hartzailea. Bi gizon partzuer direnean nekean eta gozoan, adiskide mamitzen dira. Hori da deabruarekin partzuer izatea. Eta zu, dirudunekin horretan partzuer, zu, zakur handien zakur. Partzuer guztiak elkarretaraturik. 2 (Adizlagun gisa). Tresna bat partzuer erosi. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    Ipar. [partaidea]: erkide, esku-hartzaile, partaide, partedun, parte-hartzaile, partalier Ipar., parteliant Zub., erdikide g.e., partale Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Ipar.) participante, partícipe, asociado, -a
    fr iz. participant, associé
    en iz. participant
    port iz. participante

    Testuinguruan

    Hori deabruarekin partzuer izatea da. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:29 pm on 2020/05/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    prebalentzia 

    iz. Med. Gaixotasun jakin bat duten pertsonen proportzioa. Europan, elikagaien alergiaren prebalentzia % 1,4-2,4 artean dago, gaur egun, helduetan, eta 0,3-7,5 artean umeetan (Hiztegi Batua)

    Wikipedian:

    Epidemiologian, prebalentzia une batean edo aldi batean gaixotasun jakin bat pairatzen edo pairatu duten pertsonen proportzioa da, gehienetan 1.000ko, 100.000 eta 1.000.000 pertsonako definitzen dena. Definizio zabal horretan, gaixotasuna diagnostikatu berri zaien pertsonak nahiz guztiz sendatzeko bidean dauden pertsonak biltzen dira. Horrela, zehatzagoak izan arren, urbetera, 3 urtera eta 5 urterako prebalentzia-tasak definitzen dira.

    Puntu eta aldiko prebalentziak ere bereizi ohi dira, gaixo dauden edo gaixo egon direnen proportzioa une jakin batean edo aldi batean zehar jasotzen den.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  iz. (Med.) prevalencia
    fr iz. prévalence
    en iz. prevalence
    port iz. prevalência

    Testuinguruan

    Koronabirusaren prebalentziari buruzko ikerketaren lehen emaitzen arabera, Hego Euskal Herriko biztanleen %4,4k garatu dituzte orain artean koronabirusaren aurreko IgG antigorputzak. [Prebalentziari buruzko ikerketaren lehen emaitzak, argia.eus (2020-05-14)]

     
  • Maite 11:50 pm on 2020/05/01 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pasealdi 

    iz. Paseatzea, pasiera. Ik. paseo. Maggiek eta biek pasealdi luzeak egiten zituzten elkarrekin. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pasealdi. (H), paseialdi (H), pasaialdi (H). Paseo. ” Pasealdi bat egin dugu, nous avons fait une promenade” H.

    Sinonimoak

    iz. [pasealdi]: ibilaldi, txango (Adorez sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es iz. paseo, caminata
    • en iz. walk, stroll
    • fr iz. promenade
    • port iz. passeio, caminhada

    Testuinguruan

    Goizeko pasealdiak on egingo dit. #gaurkohitza

     
  • Maite 10:17 pm on 2020/04/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pikotx 

    iz. Lurra edo zorua zulatzeko lanabesa, gutxienez alde bat zorrotza duen burdina batez eta gider batez osatua dena. Pikotx zorrotzez zuloa egiten ari ziren harkaitz baten alboan. Lehen-lehenik pikotxarekin erro azkarrenak aterako dira. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pikotx . pikotx (AN, L, BN, Sal, S, R ap. A; H, Foix ap. Lh; ph- VocBN , H, Foix ap. Lh), pikotxa , pikox , phikots (Gèze) pikotza .

    1. (AN, L, BN, Sal, S, R ap. A; H, Foix ap. Lh; ph- VocBN , H, Foix ap. Lh), pikotxa, pikox, phikots (Gèze) “Pic, bêche forte” VocBN. “Pic, pioche à une seule pointe aigue” Gèze. “Pico o piqueta” A. v. pitotxa. Pikotxa bat alzairaturik, […] pikotxa bat agoiorik. HerVal 193. Arnei zaarreko pikotxa bat begi berritu. Ib. 167. Hautsatzue zuen goldeak ezpata egiteko eta pikotxak lantzetako. Dv Ioel 3, 10 ((4, 10) Ol itai, Ker, BiblE igitai). Hamar batek zauzkaten eskuetan phikotxak, aitzurrak, phalak, zuharra errezebitu behar zuen zilhoaren egiteko. Elsb Fram 136. Bere pikotx, puda, haizkora, bi hortzeko, arrastelu, […]. Prop 1897, 126. Aurpegi balzdun miatzarijoi / ator pikotxa lepo-ganian. Laux AB 79. Sendua baintz, etsai-odolez / bustiko eunkek pikotx zorrotxoi. Ib. 80. Asturtar suarrizko amabi pikotx arkitu zituan. JMB ELG 58 (15 irualboko pikotxa, 58 suarri-pikotx). Larre haitzur eta pikotxarekin erro hazkarrenak atherako dire. Dass GAlm 1937, 82. Langileak pikoxekin mendi ederraren zilatzen. Zerb Azk 39. Oraiko jaun erretorak pikotxa eta palaharrarekin itzuli eta jorraturik lur guziak. Zerb Herr 6-8-1959, 4. Pikotxak eta sardak zorrozten ditute. Ibiñ Virgil 75. Aietako lau, pikotx zorrotzez zuloa egiten ari ziran arkaitz bizi baten alboan. Berron Kijote 149. Pala eta pikotxakin kargatzen zan bagoia. MMant 16. Tailu, pikotza edo palekin. Larre ArtzainE 57. v. tbn. Prop 1902, 151 (pikhotx). Ostolaiz 37.

    Doi doia xutik egon zen jenden bizitegia, eta hameka urteko haur baten begiek ikusi zituen pikotx ukaldika erortzen, batzu besten gainerat, sekulakotz uste zituen harri kozkorrak. Ardoy SFran 76.

    2. “(AN?), pico de montaña” A.

    3. “(G-to), estigma, mella en medio de la oreja; es la más larga” A. GOLDE-PIKOTX ( (H)). Arado.

    Sinonimoak

    iz. [pikotx]: borra, pika (Adorez sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es iz. pico, piqueta, zapapico
    • en iz. pick, pick-axe, pickax;
    • fr iz. pioche
    • port iz. picareta

    Testuinguruan

    Pikotx zorrotzez zuloa egiten ari ziren harkaitz baten alboan. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:22 pm on 2020/01/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    papagai 

    iz. Hegazti igokaria, atzapar oratzaileak, moko handi sendo kakotua eta kolore biziko lumak dituena, giza ahotsa imitatzeko gai dena (Psittacula sp.). Ik. loro1. Papagai emea. Afrikako papagaia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    papagaio. (AN-egüés-ilzarb-olza, Ae, Sal, R; Lcc), papagai (L, BN, S; Volt 103, SP, Urt Gram 10, Ht VocGr 401; ph- Foix ap. Lh.). Ref.: Bon-Ond 144; VocPir 468; Lh (papagai, phapagai). Papagayo. “Perroquet” SP, Urt y Ht VocGr. . Ximiñoak ere eta papagaiak ekhartzen baitituzte. SP Phil 202 (He 204 papagaiak; Echve Dev 238 loroak). Loro edo papagaio deritxan egazti bati irakasi eutseen esaten . Ave Maria. Añ MisE 137.

    Sinonimoak: iz.

        [hegazti igokaria]: loro Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) papagayo, loro (Psittacula sp.)
    fr iz. (Zool.) perroquet
    en iz. (Zool.) parrot
    port iz. (Zool.) papagaio

    Papagai baten antzera gauzak errepikatzeko joera zuen.  #gaurkohitza

    papagai (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:04 pm on 2020/01/21 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pausatu 

    ad. pausatu, pausa/pausatu, pausatzen || 1 da ad. Batez ere Ipar. Atseden hartu. Eta zazpigarren egunean pausatu zen. Pausatu behar denean lanari lotzea. Lo egiten dute pausatu gabe, irri egiten dute alegeratu gabe. Fededun hilen arimak bakean pausa daitezela. Ez dut orain artean bilatu non pausa, bidearen luzea ez dakidan luza. 2 da ad. Batez ere Ipar. Hil. Gaitza hezurretan sartua zuen: 1947an pausatu zen, heriotzak lotsatu gabe. Jainkoa baitan pausatu. 3 da ad. Batez ere Ipar. Nonbait emeki jarri. Txori bat pausatu zen adar gorenean. Usoa itzuli zen, nehon ez zuelako pausatzeko tokirik atzeman. 4 da ad. Batez ere Ipar. Hegazkinez eta kidekoez mintzatuz, lur hartu. Handik laster hegazkina pausatu zen Parisko aireportuan. 5 du ad. Batez ere Ipar. Jarri, ipini. Ganibeta mahai hegian pausatu. Zenbaitek taxi batzuen gainean pausatzen zituzten beren puskak. Ez du non pausa bere burua. Zure bularrean burua pausa dezadan. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [atseden hartu]: abaro egin, abaroan egon, atseden hartu, atsedendu, deskantsu hartu, hats egin, errepausatu Ipar., hats hartu Ipar., asaskatu Bizk., atseden egin Bizk., atseden g.e., deskantsatu Heg. beh.
    [hil]: begiak itxi, hil, zendu jas., heriotzaz hil g.e., arimak egin zah., finatu Ipar. zah.
    [gelditu]: g.e.ausatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 da ad. (batez ere Ipar.) pararse, detenerse; tranquilizarse 2 da ad. (batez ere Ipar.) descansar, reposarse, relajarse 3 da ad. (batez ere Ipar.) (hed.) morirse, fallecer, perecer 4 da ad. (batez ere Ipar.) posarse, permanecer 5 du ad. (batez ere Ipar.) poner, colocar, apoyar
    fr 1 da ad. (batez ere Ipar.) s’arrêter, faire une pause 2 da ad. (batez ere Ipar.) se reposer, se calmer, s’apaiser 3 da ad. (batez ere Ipar.) (hed.) mourir, décéder, expirer 4 da ad. (batez ere Ipar.) se poser 5 du ad. (batez ere Ipar.) poser, mettre en place sur
    en 1 da ad. to rest, to repose 2 da ad. to alight, to perch, to settle 3 du ad. to place, to settle, to lay
    port 1 da ad. (batez ere Ipar.) parar; tranqüilizar-se 2 da ad. (batez ere Ipar.) descansar 3 da ad. (batez ere Ipar.) (hed.) passar, falecer 4 da ad. (batez ere Ipar.) pousar-se, colocar-se, depositar-se

    Tximeleta katuaren sudurraren gainean pausatu da. #gaurkohitza

    pausatu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:50 pm on 2020/01/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pasaratu 

    ad. pasaratu, pasara, pasaratzen. du ad. Heg. Hari eta jostorratzez bilbe moduko bat eginik, saretu den ehuna bete, edo urratu edo zulatu dena josi. Ik. sareztatu. Galtzerdi saretua pasaratu. Zarpa zaharrak hari zaharrez pasaratzen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pasaratu. (G). “Zurcir” Garate 2. ª Cont RIEV 1933, 101. v. pasaiatu, pasaieztatu. .  Hemendik moztu, hortik ebaki, hango urratua pasaratu eta hemen adabakia ipini, ez da Berlangak gogoan zeukan soinekoa ezagutuko duenik. Euskal idazlan guztiak (1988). “>MEIG I 192. Zarpa zaharrak hari zaharrez pasaratzen. Euskal idazlan guztiak (1988). “>MEIG VIII 99.

    Sinonimoak: ad. Heg.

        [sareztatu]: saretu Ipar., sareztatu Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. du ad. (Heg.) zurcir, remendar, repasar
    fr raccommoder, repriser, recoudre
    en darn, sew up, mend
    port costurar, coser, cerzir

    Galtza zahar hauek pasaratzen ari naiz (Elhuyar hiztegia)

    pasaratu (Argazkia: WikiHow)

     
  • Maite 11:02 pm on 2020/01/07 Permalink | Reply
    Tags: P   

    putzak eduki 

    ad. Haserre egon.  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [haserre egon]: haserre izan, kexu izan, koskan izan Ipar., samur izan Ipar., haserre egon Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. estar enfadado
    fr ad. être fâché, -ée
    en ad. be angry
    port ad. estar com raiva

    Ez dakit zer pasatzen zaion, baina gaur egundoko putzak dauzka(Hiztegi batua)

    putzak eduki (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:53 pm on 2019/12/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pipermorro 

    iz. Piper mota mamitsu eta gozoa (Capsicum annuum). Agure zahar bat, pipermorroa zirudien sudurrarekin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    PIPER-MORRO ( (G, AN ap. A)). Pimiento morrón. Agure zar bat ere bai, piper-morrua zirudien sudurrarekin. Alz Txib 84. Jatetxe batean arroz-pilloa, piper morroak gorri-gorri gaiñean zituala. JAzpiroz 121

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Bot.) pimiento morrón
    fr iz. poivron, piment carré
    en iz. sweet pepper
    port iz. pimento morrone

    Hiru pipermorro handi erosi genituen. #gaurkohitza

    pipermorro (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:23 pm on 2019/12/15 Permalink | Reply
    Tags: P   

    palmondo 

    iz. 1 iz. Eskualde beroetako zuhaitza, enbor luze, latz eta soilekoa, enborraren buruan hostoz osaturiko adaburua duena eta loreak mordoetan dituena (Phoenix dactylifera, etab.). Palmondoak eta kokondoak. Palmondo basoa. Gizon zuzena loratzen da nola palmondoa. Lizarrak eta palmondo nanoak burumakur zeuden. 2 iz. (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Belauniko zegoen datil palmondo baten azpian. Azukre palmondoa. Olio palmondoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    palmondo.
    (Urt IV 409, Dv→Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A), palma-ondo (Lexique Français-Basque. “>T-L). Palmera.  Egipto’n eguzkijak berotzen dauz palmondo ta ostantzeko zugatzak. Ipuñak (1927). Oscar Wilderen ipuinen itzulpena.”>Altuna 21. Abarrak kuskuz beterik zeuden, urre palmondo antzo. Or Mireio (1930). F. Mistralen obraren itzulpena. “>Mi 30. Guano deritzaion palmondo orri-mami lodiz egindakoa zan. AGoen Agurea 17. Orobat palmondo arroa ta itsasora begira dagoen lerrondoa. Ibiñ Bergiliren Idazlanak osorik: Unai-Kantak eta Alor-Kantak (1966). “>Virgil 83s. Gizon zuzena loretzen nola palmondoa. Ardoy San Frantses Jatsukoa (1966).”>SFran 348. Palmondo haundi baten pean. Lasa Poema bilduma (1971). “>Poem 58. Ekarri handik olibondo, pinu, mirto, palmondo eta orridun zuhaitzen adarrak. BiblE Neh 8, 15. Cannesko urrezko palmondoa. Mitxelenaren idazlan hautatuak (1972). “>MIH 326.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Bot.) palmera; palma; palmito
    fr iz. (Bot.) palmier
    en iz. palm (tree)
    port iz. palmeira

    Paradisuaren pareko uharte batean geunden biok eta maitasuna isuri eta isuri ari zen palmondo artean. [Groenlandiako lezioa, Bernardo Atxaga (Erein, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    palmondo (Gaurko hitza, CC0 Creative Commons)

     
  • Maite 11:14 pm on 2019/10/20 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pusatu 

    ad. Pusatu, pusa, pusatzen. du ad. Ipar. Bultzatu. Gizon gazteak pusatzen du haurra uretara. Honek tira, hark pusa. Deabruak pusatzen gaitu egitera gaizki. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1. (B, BN-arb; H; ph- Urt II 107, VocBN , Dv), pusetu (B). Ref.: Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A; Gte Erdarakadak. Euskaraz ongi mintzatzeko Hiztegia. Zazpi Probintzietako Adibideak (1988). “>Erd 261; Izeta BHizt (pusetu).  Empujar; hacer ir, empujar hacia. “Pousser” Dv. ” Arthaldea mendiko alderat pusatzea ” H. ” Aitak pusaturik, akulaturik joan da (BN-arb)” Gte Erdarakadak. Euskaraz ongi mintzatzeko Hiztegia. Zazpi Probintzietako Adibideak (1988). “>Erd 261. Erresekek nola baitute / batak bertzea pusatzen. Eguia Catholicac (1686). “>Gç 174. Ardüra zure nahiküntek gortzen eta phusatzen zütie. “Impellunt” . Jesu-Kristen imitacionia. Çuberouaco uscarala […] utçulia (1757). “>Mst III 11, 1 (SP ertxatu, Ch borthizki erabili, Ol oldarrez eragin). Bestek ahulgatuz edo pusatuz bertutiari jarraikiten direner. Aphonsa Rodriguez […] Aitaren […] praticaren pparte bat Heuzcarala itçulia (1782). “>AR 19. Tenpora bertan jinen duk, / nahi beikirate pusatu. Astolasterrak. “>AstLas 16. Horien ororen pusatzeko ardu eta likür huna. L”oeuvre poétique de Pierre Topet-Etchahun. J. Haritschelhar (arg.). ‘”>Etch 498. Debriak phusatzen gütü egitera gaizki. Ib. 666. Hunek tira, harrek pusa. Fableac edo aleguiac Lafontainenetaric berechiz hartuac (1852). “>Gy 18. Gizon gaztiak phusatzen dü haurra hurialat. Ip Maria Birjinaren hilabetia (1894). “>Hil 157. Eta haiekin [jin zen] Josef adinian jadanik aitzinatia, Jinkoaren Izpiritiak phusatürik. Ib. 65. Pusa zak bertze alderditik, bertzenaz lurrerat yoain dituk egurrak. XX-garren mendeko Nafarroako Euskal idazlariak (~1930). “>Zub 74. Jo lurra eta pusa bagoneta. Larre Ene Artzain-etxolak (2001). “>ArtzainE 164.  v. tbn. Etchebarne 135. Impulsar, hacer andar (un asunto).  Aitak zeitan haurreki prozesa phusatü. L”oeuvre poétique de Pierre Topet-Etchahun. J. Haritschelhar (arg.). ‘”>Etch 182.
    2. Golpear (en la puerta).  Pusa zazue eta idekiko zaitzue. “Pulsate” (Mt 7, 7). Gç 97 (Lç bulkha, He, Ker, IBk, IBe at(h)ea jo, Dv, Ur, Ip, Echn, Ol, Leon jo).
    3. (H; ph- S ap. Le Basque de la Basse-soule Orientale (1939) liburuko hiztegiari dagokio. “>Lrq ). Brotar las plantas. “Pousser, croître” Le Basque de la Basse-soule Orientale (1939) liburuko hiztegiari dagokio. “>Lrq.  Zer uste duk? Dolarrek, sasitan martxutxek bezala, pusatzen dutela? Larz Iru ziren (1962). “>Iru 28. Joan zen pentzetan itzuli baten egitera, ikusteko ea bazkak pusatu zuen. Erramun harginaren oroitzapenak (1989). “>Etchebarne 27. Hacer brotar.
    Noiz ere haren adarrak hasten baitire guritzen, eta hostoak pusatzen dituenean. TB Mt 24, 32 (Lç hostotu).
    4. (H). Hacer subir los precios; pujar.  Zunbaitek balekie inkantin dela saltzen, / dama franko balizate antxeraren phusatzen. ‘Pour pousser les enchères’ . L”oeuvre poétique de Pierre Topet-Etchahun. J. Haritschelhar (arg.). ‘”>Etch 516.
    5. Lanzar, proferir. ” Hasperen minak, oihu minak pusatzea, pousser des soupirs, des cris plaintifs, perçants” H.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

        [bultzatu]: bultza egin, bultza eragin, bultzatu, saka egin, sustatu, bulkatu Ipar./Naf., bultzakatu g.e., aitzinatu Ipar. g.e., bultatu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Ipar.) empujar (2) du ad. (Ipar.) llamar
    fr du ad. (Ipar.) pousser, bousculer
    en push
    port empurrar

    Honek tira, hark pusa. (Hiztegi batua)

    pusatu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     

     
  • Maite 11:53 pm on 2019/09/30 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pozoitu 

    ad. pozoitu, pozoi/pozoitu, pozoitzen. 1 da/du ad. Pozoia hartuz edo emanez hil, edo hiltzeko zorian gertatu edo ezarri. Zazpi urte zituela pozoitu nahi izan zuten, baina ez zion edariak ezer egin. Arimak belarriaz pozoitzen dira, eta gorputzak ahoaz. Suge gaiztoak hozka pozoitzen du. Pozoitua hil zen. Bere burua pozoitu du. 2 du ad. Zerbaiti pozoia nahasi, pozoia ipini. Abereen bazkalekuak pozoitu. Ura pozoitu zuten. 3 du ad. Irud. Sugeak paradisua pozoitu baino lehen. 4 (Era burutua izenondo gisa). Gaurkoa ez da egun txarra lore sorta pozoitu bat niri bidaltzeko. Nire mihi pozoitua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Sinonimoak: ad.

        [pozoindatu]: edendu, pozoindatu Ipar., pozoatu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. envenenar(se), matar/morir con veneno; intoxicar(se) (2) du ad. envenenar, poner veneno
    fr (1) du ad. envenenar, poner veneno (2) du ad. empoisonner
    en da/du ad. to poison
    port (1) da/du ad. envenenar-se

    “Hire anaiak pozoitu egin nahi hau, Pantxo.” Pantxok baietz egin zuen buruaz. [Soinujolearen semea, Bernardo Atxaga (Pamiela, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pozoitu (Argazkia: DISNEY)

     
  • Maite 11:00 pm on 2019/09/28 Permalink | Reply
    Tags: P   

    patxada 

    iz. 1 iz. Ezergatik larritzen ez den pertsonaren tasuna. Bere nekeetan patxada handikoa. Baserritarrak patxada gehiagokoak dira jaten, edaten eta hizketan. 2 iz. Lasaitasunezko egoera. Ik. epe 2. Lasai eta patxada onean. Ondo patxadan zegoen. Hemen ez dugun soseguz eta patxadaz elkarrizketa luzeren bat egiteko bidea aurkituko bagenu. Hizketan patxada ederrean jarduten zekien hark. Orduan presaka eta muturka egin behar zena, orain astiro eta patxada ederrean egin daiteke. Hitz egin dezagun patxadan. Patxadan ibiltzea dago gaur boladan. Patxada hartzeko. Denbora bateko zalgurdi patxada ederrekoak. || Patxadazko ibilera (Ik. patxadatsu). Etxe zabal patxadazkoak. Patxadazkoa izan bazina, topatuko zenuen andrea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    patxada.
    (V, G, AN-5vill, L, B, S; ph- Dv), patxara (V-gip, G), patzada. Ref.: Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A (patxada, patxara); Iz ArOñ (patxára); Etxabu Ond 117; Elexp Bergara aldeko lexikoa (1996).”>Berg (patxára).  Tranquilidad; parsimonia. ” Horixe da phatxada! quel sang froid!” Dv. “Cachaza, pachorra” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A. Cf. fatxada.
    Baserritarren arpegian irakurri det nik askotan len esandako pake ta patxara on guztia. Ag Serm 418. Bei gorriak bedarra jaten mana edo patxadarik andienagaz. Ag Kr 205. Patxara aundiarekin. Ill Testim 26. Pare gabia izan biar du / mutill orretxen patxara. JanEd II 89. Aztia badoa, aphezpiku baten patxadarekin. Barb Sup 90. Zuk zeure patxada orregaz ernegau eraingo zeuskio santu bati be. Kk Ab II 106. Etzun lo aspertu bat egiteko patxadarik barruan. Etxde JJ 158. Erkoren patxara ta iztunen ederra ikusirik. Eston Iz 77. Zakurraren patxadea ikusi zutenean. Osk Kurl 163. Izan patxada pixka bat. Guztia batera ez dago esaterik. MAtx Gazt 55. Denak pobriak izana arren / au da patzada erraza! Auspoa 77-78, 276. Gozotasunaren, patxadaren […] eta beste mila dohairen eredu zeneko animalia. PPer Harrip 15. Neska, au den kotxe-pilla eta jendearen ibilli bearra! Beste patxara bat zegon gure errian. TxGarm BordaB 114. Zenbait argali guri ainbeste / patxara ikusten zaio. Insausti 227. En DFrec hay 18 ejs. de patxada y 10 de patxara.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [ezergatik larritzen ez denaren tasuna]: plaiut Bizk.
        [lasaitasunezko egoera]: epe Bizk.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (1) iz. facha, traza, figura, aspecto (2) iz. cachaza, pachorra (3) iz. calma, tranquilidad
    fr iz. iz. air extérieur, mine, allure (2) iz. flegme, tranquillité, calme, sang-froid
    en iz. calm, calmness, ease
    portiz. (1) estampa, aspecto (2) calma, pachorra (3) tranquilidade, calma

    Ondo patxadan zegoen.   (Hiztegi Batua)

    patxada (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:36 pm on 2019/09/19 Permalink | Reply
    Tags: P   

    piku 

    iz. 1 iz. Pikondoaren fruitua, udare formakoa, azala berdea edo morea, eta mamia gorria edo horia eta oso gozoa, hazi txikiz betea duena. Piku melatua baino ximurragoa. Goiz ontzen diren pikuak maite ditu nire arimak. 2 iz. Pikondoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 piku.
    Tr. De uso general. Las formas mejor documentadas son pikuy p(h)iko. Se encuentra iko en algunos autores vizcaínos a partir de principios del s. XIX, fiko en autores septentrionales (no suletinos) desde Leiçarraga hasta finales del s. XVIII (a excepción de Larreguy que usa phiko y Dassança 591 piko melatu ) y en Joannateguy, figo en Hualde, y biku en Lizarraga de Elcano y BOEanm. (Jarraitu irakurtzen, piku)

    Sinonimoak: iz.

        [pikondoa]: pikondo (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Bot.) [fruitua] higo (2) iz. (Bot.) [zuhaitza] higuera (Ficus carica) (3) iz. (Zool.) quelvacho; negrito; sapata; bruja negra
    fr (1) iz. [fruitua] figue (2) iz. [zuhaitza] figuier
    en (1) iz. [fruitua] fig (2) iz. [zuhaitza] fig (tree)
    port (1) iz. (Bot.) [fruitua] figo (2) iz. (Bot.) [zuhaitza] figueira (Ficus carica)

    Piku helduen antzeko dira zure gotorleku guztiak: pikuondoa astindu orduko behera datoz, jango dituztenen ahora. [Elizen arteko Biblia, Askoren artean (Idatz, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    piku (Gaurko hitza, CCO Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:33 pm on 2019/09/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pijo 

    iz. 1 adj. Gip. Trebea, behar bezalakoa. Andre prestu eta pijoa. Bautista Basterretxe, mutiko pijoa. 2 adb. Gip. Adorez, irmo. Pijo dihardu lanean. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adond. Gip.

    [adorez]: adorez, balenki g.e., bortizki, fuerte, gogor, gogorki, gotor, irmo, irmoki, sendo, sendoki, sendoro, azkarki Ipar., dorpeki Ipar., fermuki Ipar., fetxoki Ipar., fierki Ipar., finki Ipar., gotorki Ipar., errime Bizk., gogorkiro Gip., indartsuki g.e., kuraioski Ipar. g.e.
    pijo izond. Gip.

    [adoretsua]: adoretsu, ausarditsu, ausart, ausarti, errutsu, gori, gupidagabe, indardun, kartsu, kaskail, kemendun, kementsu, saiatu, bipil Ipar., fetxo Ipar., kalipudun Ipar., kaliputsu Ipar., kuraios Ipar., suhar Ipar., azarri Bizk., mutiri Ipar./Naf., bihoztoi Zub., animotsu g.e., dulabre g.e., ekin g.e., kopetadun g.e., alai zah., bulartsu zah., hardit zah., animoso Heg. beh., baliente Heg. beh., bihoztun Heg. beh., balent Ipar. zah., baleroso Heg. zah., bulardetsu Gip. zah.

    [trebea]: artetsu, esku-trebe, ezertako, mainatsu, trebe, agudo Ipar., antzetsu Ipar., artez Ipar., fetxo Ipar., jeinutsu Ipar., leber Bizk., iaio G-N, adret Zub., abil beh., bitore zah., entregu Ipar. g.e., errime Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. (G) valiente, fuerte, decidido, -a (2) izond. (G) hábil (3) adb. (G) con aplicación, con tesón, con ardor
    fr (1) courageux, brave (2) doué, bon  (3) avec ardeur
    en (1) courageous, brave (2) good, skilled (3) with tenacity, determination; with zeal
    port (1) valente, corajoso (2) hábil (3) com afinco

    Pijo diharduzu lanean.  (Elhuyar hiztegia)

    pijo (Gaurko hitza, CCO Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:51 pm on 2019/08/29 Permalink | Reply
    Tags: P   

    premian 

    adb. Beharrean, zerbaiten premia izanik. Beharrean edo premian aurkitzen bada norbait. Jarri afaltzen, premian egongo haiz eta. Hizkuntza bizia hitz berrien premian da beti. Haur zorionekoa ez zen aurkitzen otoitzen premian. Badakit zerrenda hau gehitua eta osatua izateko premian dela. || Premia gorrian aurkitzen denak berekin du nahigabea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adlag.

        [beharrean]: beharrean, beharrez (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. [beharrean] en situación de necesidad, necesitado, -a (2) postp. (aurretik izen mugagabea, izenlaguna edo aditza era burutuan duela, eta gehienetan egon, izan, aurkitu aditzekin)
    fr nécessiteux, en situation de besoin
    en needy, in need for, in a situation of need
    port necessitado, em uma situação de necessidade

    Hala ere, unatua zen eta lo premian. [Mailuaren odola, Aingeru Epaltza (Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    premian (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:32 pm on 2019/08/27 Permalink | Reply
    Tags: P   

    popandi 

    adj. Bizk. Lgart. Popa-handia, ipurtandia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    popandi. (El) que tiene el trasero grande. Entzuizu, Traman zabala, atso popandia, zeñ zorgintsutan ikusi nazu neu? Ag Kr 68.

    Sinonimoak: izond. Bizk.

        [ipurtandia]: ipurtandi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. culón, -ona
    fr (familier) au gros cul, fessu, rembourré
    en big-bottomed
    port

    Han zer aurkituko, eta turista galdu batzuk; emakume popandi batzuk; irakasle bikote bat, adi-adi, Mephisto zapatak jantzita; behar bezalako familiak; ume marmartiak eta holandar kaskarro mordo bat. [Ihesaldi polita, Anna Gavalda / Jon Muñoz (Alberdania, 2010)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    popandi (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:09 pm on 2019/08/12 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pla-pla egin 

    ad. du Arraina, frijitu aurretik, arrautza-irinetan pasatu. Legatza pla-pla eginda. Pla-pla egindako antxoak bezalako arrainik ez dago. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.

    [pla-pla egin]arrautzaztatu, arrautza-irinetan pasatu (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es rebozar
    fr paner
    en (culinary) coat in batter, roll in batter, dip in batter
    port (alimento) empanar

    Pla-pla egindako antxoak bezalako arrainik ez dago. (Hiztegi Batua)

    pla-pla egin (Argazkia: Lasa jatetxea)

     
  • Maite 11:30 pm on 2019/08/11 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pitxin 

    iz. Bizk. Txerazko bokatiboa, batez ere haurrekin erabiltzen dena. Ai, nire pitxina! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pitxin. v. PITTIN (s.v. pitin).

    Sinonimoak: iz.

    [pitxin]: laztantxo, maitetxo (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es interj. (B) (haur.) (deiki gisa erabilia) cariño, encanto, amor
    fr chéri, chérie
    en darling, dear, honey, love
    port (apelativo cariñoso) querido, -a

    Ai, nire pitxina (Hiztegi Batua)

    pitxin (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:43 pm on 2019/08/10 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pitar 

    iz. 1 iz. Lehen hartziduraren hondakinez eginiko sagardoa. Normandiako sagardoak haien aldean ez dira pitar batzuk baizik. 2 iz. Sagardoa eta ura nahasiz eginiko edari arina. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pitar (V-gip, G, AN, B, BN, R; SP, Urt I 101, Arch VocGr, VocBN, Dv, H, VocB; pittar V-gip; Gèze 324), piter (B). Ref.: A; Iz ArOñ y Elexp Berg (pittar); Izeta BHizt2.

    1. “Petit citre, demi boisson” SP (que cita el ej. de O Pr). “Vinum acinaceum, mahats pipitezko arnoa, mahats pitárra” Urt I 101. “Breuvage fait avec de l’eau et du jus de pommes” VocBN. “Boisson fermentée faite avec des pommes écrasées ou séchées par tranches, et avec de l’eau” Dv. “Par extension, il se dit d’un vin faible. Zure pitarra garastia heldu zaut” H. “Sidra con agua” VocB. “1.º (Gc, AN-5vill, B, BN), aguapié, sidra hecha con residuos de la primera fermentación; 2.º (V-gip, AN, BN, R), vinaza, vino obtenido del orujo de la uva” A. “Se hace con zumo de manzana y agua” Iz ArOñ. “La sidra nueva y dulce. Atzo pitarra naikua eran neban, da gaur berakua” Elexp Berg. “Clase de sidra. Agerrean baute pitarra. Gaztañek yan ta piterra edan” Izeta BHizt2. Cf. VocNav s.v. pitarra. v. pitikin.

    Pitar emoiezkoak gozo hobea du ezi ez arno erosizkoak. “Le cidre quón a eu en don”. O Pr 397. Ardo bát jeneroso suábea edo hozpin ta pitarr bát látza. LE in BOEanm 1661. Zingar, arto eta pitarraz. Gy 28. [Sagarduak oraiñ] saltzen dituzte / pitar-modukuak. JanEd I 89. Urteko pitarra izan ezkero. Sor Bar 21. Pitarra betetzeko / nun da zaragia? JanEd II 81. Ez txakoli, ez sagardo, / ez-eta pitarrik. Ib. 73. Pitarra eranez. Tx B I 266. Sagarno gozo, ezti, ahotik ezin-utzi hek, Normandiakoak heien aldean ez baitira pitar batzu baizik. JE Ber 84. Andre Lorentzak pitarra eskañi / ziran banintzan egarri. MendaroTx 112. Pitar trago bat egin eztarria leguntzeko. MMant 24. Lan gogorretan pitarra izaten zan. Zer da pitarra? Sagardo puroa edan bearrean, ur dexente nastu. Albeniz 18. v. tbn. Auspoa 77-78, 14. Auspoa 107, 122.

    2. “Pitar, tisana, sobre todo sin cocer al fuego” VocB.

    3. “(V-m?), espantajo” A.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [lehen hartzidura edo irakinaldiko hondakinez eginiko sagardoa]: pitikin Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 iz. sidra aguada, aguapié 2 iz. [ardoa] vinaza, vino bajo
    fr iz. cidre coupé d’eau
    en iz. watered-down cider
    port iz. cidra aquosa

    Normandiako sagardoak haien aldean ez dira pitar batzuk baizik. (Hiztegi Batua)

    pitar (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:18 pm on 2019/08/07 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pittingorri 

    iz. Pattarra.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    “(AN-5vill), aguardiente” Garbiz Lezo 125.

    Sinonimoak: iz.

    [pittingorri] :  s.m. pattar, aguardient; edari bizi (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es aguardiente
    fr eau-de-viespiritueux
    en moonshine, (formal) liquor
    port aguardente

    -Hau da berotzekoa! Nondik atera duzu pittingorri hau?  #gaurkohitza

    pittingorri (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:17 pm on 2019/07/21 Permalink | Reply
    Tags: P   

    parapentelari 

    iz. Parapentean aritzen den pertsona.

    Sinonimoak: iz.

    [parapentelari]: parapentezale (Mendizalearen hiztegia, ostadar.org)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es parapentista
    fr parapentiste
    en paraglider
    port parapentista

    Parapentelari bat zauritu da Sopelan, itsaslabarren aurka talka eginda (eitb.eus, 2019/07/20)]

    parapentelari (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:19 pm on 2019/05/09 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pario 

    iz. Ipar. Apustua, trabesa. Azkaineko erretoreak pario hau egin zuen Senperekoarekin. Pario gehienak Harisperen alde omen ziren. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pario (VocBN, Dv, H). Apuesta. “Pari” VocBN y Dv. “Pari, gageure. Ce qu’on parie” H. Parioaz bertzetan da hura oraiño dostatzen. Gy 58. Pario bat egin baitzuen Eskual-herritik Parisera letra bat hel-arazten ziola. HU Aurp 100. Harek parioa irabazi. Ib. 100. Azkaineko erretorak pario hau egin zuen Senperekoarekin: argitik iluna arte Azkaineko hirur emaztek hamabortz pinta aguardient edaten zituztela. Zerb Azk 101. Pario gehienak Harispen alde omen ziren ba. Ib. 115. Parioa ez dautzugu gal-araziko. Ib. 101. Denaden galdu zuen itsuak egun edo gau hortako parioa. Larre ArtzainE 148.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [apustua]: apustu, dema, desafio, trabes, postura Bizk., apostura Heg. beh., proba Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [landarearena] yema, brote (2) iz. [begikoa] (Ipar.) pupila del ojo; niña (del ojo)
    fr (1) cime, sommet (2) terrasse
    en (1) summit, peak (2) flat roof; balcony
    port (1) cume, cume (2) terraço

    Interneten soilik eta ordainduz, kazetariei lan sari duina segurtatuz, hori zuen Parisko Mediapart hedabideak parioa hasi zelarik, 2008an. Orain, 112.000 harpidedunekin, parioa irabazia duela frogatutzat du. [Edwy Plenel, Mediapart-eko presidente eta sortzaileetako bat (Nora Arbelbide, iparraldekohitza.eus, 2015/02/23)]

    pario (Argazkia: DiarioVasco.com)

     
  • Maite 8:41 pm on 2019/04/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    paita 

    iz. Bizk. Ahatea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    paita (V), paitta (V-gip). Ref.: A; Etxba Eib; Elexp Berg. Pato. “Or nun doian paittia dirudixala bere pausuakin!” Etxba Eib. “Eun paittatik gora euki giñuzen” Elexp Berg. Iturri politak, errekak, oxintxoak… benetako paita ta guzti. AEmil AndreM 162. Oiñetakoak kendu, eta… paitta-ankak euki neskiak. Alzola Atalak 46.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

        [ahatea]: ahate (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zool.) tarro (Tadorna sp.) (2) iz. (Zool.) (B) pato
    fr canard
    en duck
    port pato

    Paiten urmael ertzetik pasa garenean, bikotea ikusi dugu zirritan.  [Auzoak, Urtzi Urrutikoeetxea, Susa, 2005] (Egungo Testuen Corpusa)

    paita (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:22 pm on 2019/04/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pa eman 

    ad. Haur. Musu eman. Eman amatxori pa. Noiz ikasi behar duzu pa ematen? || (eman ezabaturik). Orain pa aitatxori. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    PA EMAN (L, BN, S; emon V-gip). Ref.: Lh; Etxba Eib; Elexp Berg. Besar. “Ezkutu baten pa emon netsan, eta arrezkero argittan” Etxba Eib. Noiz ikasi bear dezu pa ematen? Ag G 74s. Au kabialdi ederra! gaixoak, pa eman bear dizuet! Or Mi 22. Aitattori bezala eman Ottori pa! Iratz 118. Entzun ezinik mendian / orbel-otsa oiñetan, / neroni pa-emon nairik / udagoien-arratsetan. Ker EG 1954 (11-12), 165.

            (Con el vb. elidido). Pa, aitatxori. Pa, Pedro Antoni. Ag G 75. Muxu txiki bat emango al diot?… Pa, pa… Ayerb EEs 1912, 218. Biyeri nik, zorion! / t’aurtxoari pa… pa… EA Txindor 99. Orain pa / amatxori. Jaukol Biozk 78. Banoa bati hurrupa / Bertzeari pa. Iratz 78.

    Sinonimoak: ad. haur.

        [musu eman]: laztandu, musu eman, musukatu, pot egin , pot eman , musuztatu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (haur.) besar
    fr donner un baiser, embrasser
    en  kiss
    port ad. to kiss, to give a kiss [on the face]

    Eman amatxori pa. (Elhuyar hiztegia)

    pa eman (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:10 pm on 2019/03/24 Permalink | Reply
    Tags: P   

    proportzionaltasun 

    iz. Proportzionala denaren nolakotasuna. Zigorraren proportzionaltasuna ezbaian jarriz. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. proporcionalidad
    fr iz. proportionality
    en iz. proportionnalité
    port iz. proporcionalidade

    Justizia eta proportzionaltasuna aldarrikatu dituzte Altsasun bildutako lagunek (Eitb.eus)

    proportzionaltasun (Argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 11:33 pm on 2019/03/19 Permalink | Reply
    Tags: P   

    peril 

    iz. Zah. Arriskua. Peril handian bizi zarela. Peril handiko egitekoa. Perilean aurkitu, jarri. Ez du hiltzeko perilik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    peril (L, BN, S ap. Lh; Volt 70, SP, Ht VocGr 345, Lar, Añ, VocBN, Gèze, Dv, H (L, BN, S)), peil, perille.

    1. (Sust.). Peligro. “Perilla, péril, danger. Heriotzeko peril ageria, péril évident de mort” SP. “(En medio de muchos) peligros, perill askoren artean” Lar. v. arrisku, peligro. Tr. Bien documentado al Norte ya desde Dechepare. Al Sur, donde su uso es menos frecuente, se encuentra en un texto alto-navarro de mediados del s. XVI y en autores no vizcaínos desde mediados del s. XVIII. Tanto al Norte como al Sur su empleo decae notablemente desde finales del s. XIX y apenas se documenta en el s. XX. En CatLuz (16) se encuentra la forma peil; hay pellik (eztú pellik) en Lizarraga de Elcano y perille en Kortazar (Serm 406). En DFrec hay 5 ejs. de peril, de Villasante.

    Othoi [Ieinkoari] begir’ezan peril guzietarik. E 15. Perileki baiezila ezin noake hargana. Ib. 134. Salba bano damnatzeko perileko punduian [gaude]. Ib. 37 (cf. infra PERILEAN). Lagungabe bide luzean peril asko pasaturik (AN, 1564). TAV 3.1.18. Gure bizien ere peril eta kalte handirekin izanen dela. Lç Act 27, 10 (He perill handitako). Gu orai gabilza perilez inguraturik. Mat 300 (v. tbn. 85). Oren oro arras dugu erortzeko perilla. EZ Man I 61. Ezen zuk guardatu nauzu asko perilletarik. EZ Man II 34. Zer bide izanen da, peril handi hartarik eskapatzeko? Ax 371 (V 244). Eztiteke konpartimendurik jende bizios […] hekin artean perillekin baizen. SP Phil 326 (He 328 hagitz da perilsu). Perill orietatik ateratzeko. Lar SAgust 16. Munduko perill, arazo ta egiteko guzien artean ongiena bizitzeko. Mb IArg I 326. Eta arriz arri ta perillez perill <perellez perell> nere animaren ontzi erdi-urratu hau eraman oi zuten bagak. Mb OtGai I 33. Gure perill eta premia guztietan guri laguntzeko prest. AA III 299. Ostatura joatea dala orditzeko bide ta perill urkoa. Ib. 485. Andiak dira, ta asko, inguratzen gaituen bekaturako perillak. Perillak aurtasunean, perillak gaztetasunean, perillak zartzean. Perillak barrendik, perillak kanpotik. Ib. 329. Eriotzeko orduan / aditzen badizut, / egia diozula / sinistuko dizut; / orduan, nere perill, / ao orretatik, / Jainkoaren izena / adituko det nik. (Interpr?). It Fab 159 (v. tbn. 247). Perill txipienian / dizie bihotza galduren. Arch Fab 139. Lanbide au perill andikoa zan. Lard 164. Perill andiko gauza. Arr GB 119 (v. tbn. May 202). Txakurrak eurak, zerbaiten perill gaiztoa sosmau balebe legez. Ag AL 27.

    v. tbn. Harb 390. Hm 194. Arg DevB 222. Tt Arima 8. INav 3. Gç 203. ES 111. CatBurg 24. Mst III 59, 4. AR 43. Ub 182. Gco II 16. Añ MisE 98. Añ CatAN 81. Jaur 410. ETZ 240 (Irún, 1854). Aran SIgn15.

    (Como primer miembro de comp.). Zaunkaz oi da zakurdia, / perill-ordu estuetan / erestun koblakaria. Ag AL 32. Peril-seiñaleari begiratu. Mde Pr 85.

    2. (Adj.). Peligroso. Segidan dire Ternuako arrutak […] eta portuen ezagutzak […] eta pillotuek iakin behar baitute leku perilletarik goardatzeagatik. INav 105.

    Sinonimoak: iz. zah.

    [arriskua]: arrisku, galzori, kaltebide, perilostasun, peligro Heg., gaitzurre zah., lanjer Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (zah.) (batez ere Ipar.) peligro, riesgo
    fr iz. péril, risque
    en iz. peril, danger
    port iz. perigo, risco

    Peril handietan sartzekotan nintzen seinalea zela begitandu zitzaidan. [Kilkerren hotsak, Edorta Jimenez (Susa, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    peril (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:18 pm on 2019/02/23 Permalink | Reply
    Tags: P   

    profitatu 

    ad. du Ipar. Herr. Baliatu, aprobetxatu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. Ipar. beh.

        [aprobetxatu]: baliatu, aprobetxatu Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) (herr.) aprovechar(se) [sacar provecho]
    fr da/du ad. (Ipar.) profiter
    endu ad. (Ipar.) (herr.) take advantage of v expr
    port du ad. (Ipar.) (herr.) explorar, tirar vantagem expres v, aproveitar-se

    “Hobe zu ikusi ahal izateko aukeraz profitatu, Londreseko dorreari begira egotea baino” esan niezaiokeela ere pentsatu nuen. [Gorde nazazu lurpean, Ramon Saizarbitoria (Erein, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    profitatu (Gaurko hitza, domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:31 pm on 2019/02/07 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pitxerdi 

    iz. Pinta. Pitxerdi bana edan, eta hasi ziren bertsotan. Bi gaztaina asko dira pitxerdi bat urentzat. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pitxerdi, pitxer-erdi (Lar), pitserdi.

    Medio azumbre. “Media azumbre, pitxererdia” Lar. Eztogu ez ollandarik, ez eperrik jan, ezda pitxar erdi bat baño edan. Mg PAb 73 (74 pitxar erdi ardao). Bi gaztaña asko dira pitxerdi bat urentzat. It Dial 107 (Ur azunbre erdi, Dv laurden bat, Ip butilla bat). Elkarrekiñ trabenara joan, pitxerdi bana edan. Urruz Urz 38. Sartu eban urdaillera orain pitxerdi esango genduekean aiña bai. Ag AL 56. Pitxerdi ardao / edatea. Azc PB 89. Ur-ardotan pitxerdi-inguru edan aldu. A Ardi 122 (tbn. en BeinB 72). Bakoitzak pitxar-erdi / alan edaten dau. Azc PB 89. Itxu-itxuan pitxar erdi ustu eban. SM Zirik 18. Pitserdiko botilla deitzen genion litro ta erdikoari. BBarand 102. v. tbn. Berron Kijote 188.

    Sinonimoak: iz.

        [pinta]: pinta (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. media azumbre, pinta
    fr iz.(medida) pinte ƒ.
    en iz. (UK: beer) pint,
    port iz. (medida líquida: 473 ml, EUA) quartilho, pinto, pinta

    Pitxerdi bana edan, eta hasi ziren bertsotan. (Hiztegi Batua)

    pitxerdi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:47 pm on 2019/02/01 Permalink | Reply
    Tags: P   

    postan 

    adb. Lauoinka. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adlag.

        [lauoinka]: galopan, lauhazka, lauoinka, potikoka Ipar., laugainka g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es a galope, corriendo la posta
    fr adb. au galop
    en adb. at a gallop
    port a galope

    Postan zeharkatu ditu basoak eta zelaiak. #gaurkohitza

    postan (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:17 pm on 2019/01/25 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pastikatu 

    ad. pastikatu, pastika, pastikatzen. da/du ad. Ipar. Aspertu, gogaitu. Izkribuak, ilunegi edo luzeegi izanez, pastikatzen eta nekatzen ohi du izpiritua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pastikatu. v. fastikatu.

    fastikatu (SP, Urt, Dv, H), pastikatu (L, BN ap. A; Dv, H (ph-)), fastigatu (H), fastiatu. (Aux. trans. e intrans.). Cansar(se), fatigar(se); aburrir(se), hastiar(se). “Fâcher” SP. “Aegrere” Urt I 301. “Calefacere” Ib. IV 57. “Pastikatu, s’impatienter” Dv. “Dégoûter. […] Fastigatzen dire gizon hain bihurriak ikhusteaz (He) […]. Zutaz guziz phastikatua naiz” H. Eztela fastiatzen porfiatu izateas, eskatzeas. Ber Trat 41r. Kantaz baizen minzatu nahi elukeienak fastika bailetzake bertzeak. SP Phil 328. Iskiribuak ilhunegi edo luzegi izanez fastikatzen eta nekhatzen ohi du izpiritua. ES 189. Gerla huntan ez duzu behiñere fastikatu behar. He Gudu 103. Desgustu handiegi bat sentitzen badiozu zure buruari othoitzarentzat; ez segi, hartaz osoki fastikatzerañokoan. Ib. 123s. Akitzen zen gaizoa eta, gehiago dena, pastikatzen naski. JE Bur 61. Iduri zaite, De Gaulle jenerala pastikatua zela, gauza berak erran eta merran, mintzaldi bera aipa eta maipa. SoEg Herr 17-11-1960 (ap. DRA). v. tbn. Lf ELit 150. Fastigatu: Mih 156.

    Sinonimoak: ad.

    [pastikatu] : eneatu, aspertu, gogaitu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. (Ipar.) aburrir(se), fastidiar(se); cansar(se)
    fr s’ennuyer, fatiguer, dégoûter, se chagriner
    en to be/become/get bored, to tire of sb/sth, to become bored of sth

    Zutaz guztiz pastikatua naiz.  (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    pastikatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:23 pm on 2019/01/21 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pulunpa 

    iz. Ipar. Urpeko igerialdia. Ik. murgil. Ez baita han tokirik pulunpa eta igeri egiteko. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pulunpa (Arch VocGr, H), pulunpe (Dv -> A), buhunbe (Dv ->A, H (L, BN)). Zambullida. “Plongeon, action de plonger dans l’eau. Pulunpa bat egin du ur hormatuan orhoituko dena” H. v. uhunbe. Pulunpa. “Le naufrage”. Michel LPB 348 (tít.).

    Sinonimoak: iz.

    [pulunpa] : murgil, murgilketa, murgilaldi, pulunpaldi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) inmersión
    fr iz. (Ipar.) plongeon
    en iz. dive, plunge
    port iz. (Ipar.) imersão

    Ez baita han tokirik pulunpa eta igeri egiteko. (Hiztegi Batua)

    pulunpa (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Irune Aguirre 9:51 pm on 2019/01/19 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pauso 

    iz. Heg. Urratsa. Zazpi pauso aurrera eta beste zazpi atzera. Pauso hotsa. Elkarrekin emanak makina bat pauso. Ez da aski Jainkoaren bidean sartu eta zenbait pauso on han ematea. Pausoak norabait zuzendu. Bi makila zahar esku banatan, pausorik ezin eginez. Ongi begiratzen du oina non jarri, lurretik altxatu baino lehen, pauso bakoitzaren ondoreak arretaz darabiltzala gogoan. ||  Pauso bizkorra eta zalua. Pausoa arindu, bizkortu, moteldu (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pauso (V-gip, G-azp; Lar, Añ, Izt 104r, H), pausu (Mic 8v, Añ, H), paso, pasu (Lcc), paisu. Ref.: Etxba Eib; Elexp Berg; Gte Erd 295.

    Tr. Propio de la tradición meridional. Al Norte sólo se documenta en Etcheberri de Sara, Haraneder, Monho, Bordel y Mattin (con el significado de ‘marcha’), y en Xalbador. La forma pauso (que hallamos ya en Lazarraga) es la más usual en escritores guipuzcoanos, mientras que pausu domina en el resto. Hay paso en Guerrico y paisu en un texto navarro del s. XVIII. En DFrec hay 138 ejs. de pauso y 24 de pausu, todos ellos meridionales.

    Etim. El diptongo -au- quizá sea debido al influjo de pausu.

    1. Paso (sentidos prop. y fig.). “Passo que se pasea” Lcc. “Biar diran pausuak emoten diardu semia soldautzatik libratzeko” Etxba Eib. v. urrats.

    Tr. Para ‘dar pasos’ lo emplean con eman: Mendiburu, Cardaberaz, Añibarro (LoraS102), Guerrico, Aguirre de Asteasu (III 503), Iturriaga (Fab 157), Larramendi (457), Arrue (GB 102), Xenpelar (357), Arrese Beitia, Apaolaza (85), Mocoroa, Illarramendi (Pill 7), Alzaga, Txirrita (B 98), Yanzi (100), Labayen (EEguna 103), EAEg, Etxaniz (Antz 149), Txillardegi, Bilbao (IpuiB 215), Basarri (172), Gandiaga (Elorri 87), Uztapide (Sas 262), Berrondo (Kijote 106), M. Manterola (62) y Gerrikagoitia (126). Lo usan con egin:Lazarraga, Beriayn, Monho, Moguel (CO 27), Aguirre de Asteasu (III 317), Uriarte (MarIl69), Xenpelar (345), Pello Errota (82), Apaolaza (117), Txirrita, S. Mitxelena (Aranz 127), Anabitarte, Etxaniz (LBB 55), Uztapide (Sas 110), Berrondo (Kijote 139) y B. Barandiaran (147). Lo emplean con bota, Arrese Beitia (AmaE 255), Auspoa 60, 40 y Etxaniz (LBB 319).

    Errealori kastaetarren / ez atzeratu pausorik. Lazarraga 1182v. Pausorik asko egin bear dau / sustentatzeko plazea. Ib. 1196r. Munduan ibildu zenean egin zituen pausu guziak. Ber Trat 73r. Zeure pausoak eztutuez / estimadu sobrea. BBizk 8. Aitzineko jende tropelaren pausuan begiraletzat gibeletik heldu zirenei jazarririk. ES 114. Atozte fedesko pausuakiñ (Munarriz, 1749). FLV 1989, 110. Nola goaten den zenbeit pausuz gibela. He Gudu 93. Ez da aski Jangoikoaren bidean sartu ta zenbait pausu on an ematea. Mb IArg I 96. Lenengo eman bear duen pausoa da Testamentua […] eragitea. Cb Eg III 220. Bada egun da eguna zeñetan kontinuatzen da gure memorian San Nikolasen festari munduan eman zekion lendabiziko paisua (Larrasoaña, s. XVIII). ETZ 57. Salbadorea pausu bat ere / ezin emanik aurrera. Bast 45. Jakob sainduak / Biaia batean / Lehen pausuak / Ein zituenean. Monho 92. Ez [umeen] pausubak gordetiaz. CrIc 67. Jakin bearrean [gurasoak] bizi dirala [seme alabak] pauso gaiztoetan, atzeraten ez dituztenak. Mg CC 171 (CO 254 pausu). Konsejua eskatu gabe, ez dezazuela pasorik eman. Gco I 437. Inpernurako bideti pausu bat bere uts egiten ez dabeela. fB Ic I 8. Angeru Gordetzalleak daroian zeure mezatarako pausuen kontu ederra. Añ EL2 16. Egun oro zuzentzen / umeen pausoak. It Fab 104. Ez pausu bat aurreratutia zeruko bidian. Ur MarIl 85. Aberetxo on onen bizilekura bere pausoak zuzendu ziñituen. Arr GB 45. Onen pausoai orpoz orpo bere banderape sagraduan goieneko soldadutza-mallan aurrena segitzeko. Aran SIgn 43. Andik urrengo nere pausuak / ziran andregaiagana. PE 37. Jakin etzedin zetara emon / zenduzan ara pausuak. AB AmaE 188 (277 pauso). Zer modutako neskatxa dan jakitia komeni litzake gero pauso ori eman bañan len. Moc Damu 23.

    (s. XX). Bai, ederki neurtu dizkiate pausoak! Ill Testim 14. Ramuntxogana pauso bat eman. Alz Ram 117. Pauso bat aurrea egiten zendun / eta bestia atzera. Tx B III 41. Beronek erabakiko ditu, argibiderako derizkion pausoak eman ondoren. “Previas las informaciones y diligencias”. EAEg 20-11-1936, 344. Ortaz, pauso banetan mordo bana aldatzen zunaten [dantzariak]. Or QA 190. Federik gabe ezin eman diteke ezaguera-pausurik. Txill Let 127. Pausua egiteko zorian nengoala. Anab Aprika 27 (33 pauso). Urrengo pausoa izango da, berriz, politeismua. Vill Jaink 21. Nere itxuango pauso itxuak. Etxba Ibilt 489. Pausu erdian joan daike ganbaratik sukaldera. Xa Odol 102. Zazpi pausotan pasatuten deu [zaldiek] / zortzi arkuko zubie (V-arr). Balad 61. Baita alargun orrek / ainbat pentsamendu, / pauso txarrak dautsoe / fama dana kendu. Ayesta 24. Pauso bakoitzean oiñetako bat loitan utzita. AZink 77. Ez du deus ez dakienak pauso luzerik egingo euskaran barrena. MEIG II 109. v. tbn. DurPl 62. AA III 503. Lard 457. Bil 54. Donce 9. Xe 357. Zab Gabon 102. EusJok II 60. Apaol 41. Azc PB 144 (350 pausu). AzpPr 84. Lab EEguna 103. EA OlBe 107. SMitx Aranz 129. Munita 29. Bilbao IpuiB 226. Basarri 47. Ugalde Iltz 68. Gand Elorri 63. NEtx LBB 173. Uzt Sas 262. Berron Kijote 106 (57 pausu). Zendoia 175. Pausu: Zuzaeta 67. JJMg BasEsc 160. CatLlo 95. CatBus 56. Noe95. BEnb NereA 241. And AUzta 154. Alzola Atalak 41. Gerrika 276.

    (V-gip, G-goi; Lar, H). Ref.: JMB At; Elexp Berg. “(A pocos) passos, pauso gitxira” Lar. “Unidad de medida de longitud casi equivalente a un metro” JMB At.  Urrengora dagoz ogeta bat pausu. Añ EL1 180. Jerusalendik gitxi-gora-bera milla pausora zegoan. Lard 441. Irureun bat pauso iztunagandik zegoala, dana klaru ta zearo aitzea. Aran SIgn 81. Gure etxetik onera / makiña bat pauso. Tx B 189. 120 pausotara buruan edo bizkarrean joko zun. NEtx Antz 136. Iru-lau pausu aurreratuten nintzala. Bilbao IpuiB 107. Kantauri zarra musuka dezu; / ta bi pausora Frantzia. Basarri 157. Abill motell iruzpalau pausu aruntz. Berron Kijote 224. v. tbn. Bv AsL 121.

    Paso de baile. Dama orrek pausuak / gustaturik dauzki, / eztuela dantzatutzen / zortzikuan gaizki. Xe 183.

    Sinonimoak (UZEI): iz. Heg.

        [urratsa]: hinkaurratsoinkada Heg.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Wordreference):

    es iz. (Heg.) [urratsa] paso
    fr iz. (Heg.) [urratsa] pas
    en iz. step
    port iz. passo

    pauso (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     

     

     
  • Maite 9:15 am on 2018/12/27 Permalink | Reply
    Tags: P   

    prest-presta 

    iz.  Ipar. Erabat prest. Hona paperak, prest-presta. Prest-presta gaituzu.   (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [prest-presta] : erabat prest

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) totalmente dispuesto/preparado
    fr entièrement préparé
    en fully prepared
    port totalmente preparado

    Prest-presta gaituzu(Hiztegi Batua)

    prest-presta (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:30 am on 2018/12/25 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pir-pir 

    onomat. Xuxurlaren, haize hotsaren eta kidekoen onomatopeia. Ik. mar-mar. Hostoak, haizearekin, pir-pir hasi dira zuhaitzean. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [pir-pir]dar-dar, dardaraka, ikara (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. movimiento suave
    fr iz. mouvement fluide
    en iz. smooth movement
    port iz. movimiento suave

    Hostoak, haizearekin, pir-pir hasi dira zuhaitzean. (Hiztegi Batua)

    pir-pir (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:44 pm on 2018/12/19 Permalink | Reply
    Tags: P   

    poxelu 

    iz. Ipar. Oztopoa, eragozpena. Nagiaren bidea beti poxeluz betea. Arren poxeluetarik, otoi, libra nazazu. Bihar etorriko da ez badu poxelurik. Poxelu egin: traba egin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    poxelu (BN; SP, Dv, H (+ ph-)), poxolu (BN-mix; H (+ ph-)), poxulu, puxulu (BN-ciz-mix, S; VocBN (ph-), H (+ ph-), Foix ap. Lh), puzelu (BN-ciz), paxelu (SP, H (+ ph-)), paxela (SP), faxelu (Lar <-ch->, H), potxolu. Ref.: A (poxelu, poxolu, puxulu); A Apend (puzelu); Lh (püxülü); Lrq /püsülü/.

    1. Estorbo, traba. “Embarazo, faxelua <-ch->” Lar. “Entrave” VocBN. “Embarras. Poxelu zare hor, là vous faites embarras” Dv. “Obstáculo, traba” A. “Embarazo” A Apend. Tr. Documentado en textos septentrionales y en Zaitegi. En DFrec hay 2 ejs. de poxolu, septentrionales. Doatsua da nork ere barraiamenduko paxelu guziak iraits baitetzake. SP Imit I 21, 2 (Ch traba, Ip ephantxiak). Gure salbamendiari oposatzen diren püxülü güziak. CatLan 65. Bertutiaren bidian idireiten diren puxulien garaitzeko. AR 99s. Puxulu haur [gorpitza] kendu zaukedanian joanen nuzu libroki. Ib. 349. Poxolu edo kontradikzionerik xumenak baratzen gaitu. Jaur 190. Uzkail traba guziak; poxeluak lurrerat erauz. Dv LEd 213. Baldin enekin heldu bazare, poxelu izanen zaizkit. Dv 2 Sam 15, 33 (Ol nekagarri, Ker nekegarri, BiblE oztopo). Napoleon hasi zenean egiten Erromako erregeren yauregia, hargin nausiek poxolu aurkhitzen zuten Simon deithu zapatain baten etxola. Hb Egia 18. [Iturria] ez baitzinuen ezagutuko ez eta elgarren laguntzale ote ziren ala poxolu. HU Zez 203. Sehien, langileen mihiarentzat poxelu eta ahalgerik gabeko xoko goxoa! JE Bur 36. Nehork nehor eztu mundu huntan hain potxolu nola elhuntziak bera bezalako bertze bat aldean. Egunaria 30-9-1924 (ap. DRA, s.v. elhuntzi). Gure xaharreri iduritzen zaiote poxolu eta traba direla orori. Barb Sup 54. Galdegiten diogu poxolu duen koropiloa ager diezagun, ahalaz desegiteko. Lf ELit 274 (Murtuts 38 poxolu). Poxelurik ez dizut ezarriko. Zait Sof 124 (Plat 91 poxolu). Borreroak bere lanean poxelu lukean igimendurik ez dezan egin [kondenatuak], asto basta bizkar gainean ezartzen zaio. Mde Pr 78. Ez baditu arbolak abar arauko erroak, harentzat abarrak ez bakharrik poxulu, bainan hirrisku. SoEg Herr 31-7-1958, 1. v. tbn. Poxolu: Prop 1906, 96. StPierre 17.

    2. “Empêchement, ce qui s’oppose à quelque dessein. Dio bihar ethorriko dela ezpadu phaxelurik, […] par quelque empêchement” H.

    3. “Il se prend pour occupation. Phoxolu handiak dituen gizona da, c’est un homme qui a de grandes occupations” H.

    4. “Il se dit adjectivement pour une femme enceinte. Phoxelu da, elle est grosse” H.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [oztopoa]: debeku, enbarazu, eragaitz, eragozgarri, eragozle, eragozpen, eragozpide, estropezu, galarazpen, oztopo, oztopobide, traba, trabagarri, behaztopa Ipar., faxeria Ipar., trebukagarri Ipar., destorbu Ipar./Naf., baragailu Zub., epantxu Zub., objekzio beh., behaztopabide jas., behaztopagarri jas., behaztopa-harri jas., atzerabide g.e., atzeragarri g.e., atzerapen g.e., eragozketa g.e., molestia Heg. beh., baragarri Ipar. g.e., murtzi Ipar. g.e., enpatxu Ipar. zah., harzaragarri Ipar. zah., trabu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) estorbo, obstáculo, obstrucción, impedimento
    fr iz. (Ipar.) empêchement, entrave, gêne
    en iz. impediment, hindrance
    port iz. estorvo, obstáculo, dificuldade, impedimento

    Nagiaren bidea beti poxeluz betea. (Hiztegi Batua)

    poxelu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:16 pm on 2018/12/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    palindromo 

    iz. Eskuinetik ezkerrera eta ezkerretik eskuinera berdin irakurtzen den hitza edo esaldia. Euskaraz bai arra bai eme palindromoak dira. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. palíndromo
    fr iz. palindrome
    en iz. palindrome

    Euskaraz bai arra bai eme palindromoak dira. (Hiztegi Batua)

    palindromo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:45 pm on 2018/12/10 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pirrinta 

    iz. 1 iz. g.er. Argialdi bizi eta laburra. Argi pirrinta. 2 iz. g.er. Haize bolada. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pirrinta.

    1. “(L, B), ráfaga (de luz)” A. v. ARGI-PIRRINTAN.

    2. Ráfaga de viento. v. HAIZE-PIRRINTA. Ipar-pirrinta dator Guraz-tik / Araba-aizearen aurka. Or Eus 316. Biur liteke pirrinta xorrotx / odol-zirrara duena. Ib. 390.

    3. Ráfaga (?). Zitalki dardarazten zuen noizbeinka saietsetik ontzia aizealdiak arrotutako ugin-pirrinta zuriak. TAg Uzt 231. Ur-zabaldian tarteka agiri ziran zuri-pirrintak. Ib. 225. Ortze-zear zebiltzan laño-mordo zuriskak noizbeinka estaltzen zioten illargiari aurpegi zerbela; baña aizearen ufada indartsuak bizkor zeramazkin berriro alderen-alde mendiburuen gibelera artilezko pirrinta zuri ariek. Ib. 68.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [bolada]: bolada, buhunba Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. ráfaga, golpe [de luz, de viento] [haize-pirrinta: una ráfaga de viento] [argi-pirrintan: al amanecer]
    fr iz. rafale, jet [lumière, vent]
    en iz. [haizearena] gust; [argiarena] flash
    port iz. rajada, lufada

    Haize pirrinta izoztu batek dardaraz jarri zuen burutik behatzetara, eta leihoa ixtera zihoala, hara non entzun zuen urrats batzuen hotsa korridorean. [Herioren mandataria, Joseba Lozano (Erein, 2016] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pirrinta (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:49 pm on 2018/11/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pausatuki 

    adb. Ipar. Geldiro, emeki. Pausatuki mintzatzen da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pausatuki (H).

    Tranquilamente. “En repos, tranquillement” H. Gero has zaitea pausatuki zazpi orazino hauken erraiten. Mat 196. Gero sosegatuko naiz, ardura guztiak utzirik, pausatuki, hatsaren gaiñean iarriko naiz. Ax 75 (V 50). Erantzunak egiten badiotzagu emeki eta pausatuki. SP Phil 238 (He 240 sosegatuki). Hainitz minza arazi behar dire, pausatuki, klarki eta ahalik gorena. CatLav A 7r (V 8). En DFrec hay 2 ejs.

    Sinonimoak: adond. Ipar.

    [emeki]: apurka, astiro, astiz, baratz, emaro, emeki, geldika, geldiro, poliki, poliki-poliki, polito, baratxe Ipar., erreposki Ipar., pirka-pirka Ipar., geldi-geldika Bizk., geldika-geldika Bizk., astiki g.e., betaro g.e., betaz zah., astiroki Ipar. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. (Ipar.) despacio, lentamente, pausadamente, poco a poco, paso a paso, con detenimiento
    fr adb. lentement, posément, doucement
    en adb. slowly, calmly; gradually; gently
    port adb. (Ipar.) devagar, lentamente, vagarosamente

    Pausatuki mintzatzen da. (Hiztegi Batua)

    pausatuki (Gaurko hitza, Domeinu publikoa)

     
  • Maite 9:06 pm on 2018/11/15 Permalink | Reply
    Tags: P   

    puies 

    interj. eta iz. . 1 interj. Ipar. Deabrua eta sorginak uxatzeko erabiltzen den hitza. Sorgina puies, akerra ken! Zer demonioa da hau!; puies, puies egiteko ere liteke. Puies, puies, aparta Satan. 2 iz. Ipar. Irainezko keinua, ukabilaz, erpurua hatz erakuslearen eta erdikoaren artetik ateraz egiten dena. puiesak eman Irain egin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puies (-uj- Lcc, Mic -> A), puses (H), bujes (Lcc), buges (Lar Sup, Hb ap. Lh, H).

    1. Higa, gesto obsceno hecho con la mano como burla. “Higa” Lcc, Mic 7r y Lar Sup. “Higas dar, bujesak emon” Lcc. La forma buges se debe seguramente a un error de lectura de Larramendi, que la habría tomado de Landucci (que escribe <bugesa>). Azkue interpreta erróneamente “higa” como sinónimo de “bledo, futesa”. Erregeri bere atzeti pusesa emon doa. “Higa dar suelen”. RG B 43.

    2. (BN-baig; H), pues (L-ain, BN, S; Dv), puges (H). Ref.: A (puyes, pues); Satr VocP. (Usado como exclamación). “On le dit pour éloigner quelque maléfice ou sorcier […]; par moquerie, d’une vieille personne […]. Nor da emazte gaixo huni puies erraiten dioena?, […]. On l’adresse par insulte aux femmes perdues” H. “Exclamación para poner en fuga el diablo o a las brujas, colocando el dedo pulgar entre el índice y el del corazón” A. “Pues pues, fórmula de sortilegio” Satr VocP. Lau gathu zahar, anjelusean, / bat maingu, hirur saltoka, sorgiñak puies! zohazila bidean, / ikusi ditut nik amets batean / akhelarre, akelarre-gainean. Elzb Po 208 (reproducido en Barb Sup 117 y Or Eus 113). Zer demonio da hau! Puies, puies egiteko ere liteke. Barb Sup 88. Sorginak pues! Ox 30 (114 puies). Ikhara gorrian zagon Ellande bere arbolaren gainean, puies eta puies alderdi guzietara. Barb Leg 134. Kentzen dute predikari maingua elizatik, sorgin gaixto bati bezala “puies! puies!” erraiten diotelarik. Lf Murtuts 5. Pues, pues, aparta Satan / berrehun iztapetan (BN-baig). Satr CEEN 1969, 160.

    3.Puyes, puies, moneda francesa de poco valor” A Apend.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    1. alde!, kanpora!, fuera!.
    2. irain

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) voz para ahuyentar al demonio, a las brujas, etc. (se utiliza colocando el dedo pulgar entre el índice y el corazón)
    fr voix pour effrayer le diable, les sorcières, etc.
    en voice to scare off the devil, the witches, etc.
    port voz para assustar o diabo, as bruxas, etc.

    Sorgina puies, akerra ken! (El huyar hiztegia)

    puies (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:51 pm on 2018/10/19 Permalink | Reply
    Tags: P   

    prebentzio 

    iz. Istripu, gaixotasun edo kideko bat gerta ez dadin hartu behar diren neurriak aurrez hartzea. Hiesaren prebentziorako neurriak. Lan arriskuen prebentzioa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    prebentzio, prebensio (B ap. Izeta BHitz2), prebentzione. Preparación; precaución. “Martxoan edo apirilen elurre iten badu, prebensioa ine daukegu, sabaien belarra pileka” Izeta BHiztz2. AxN explica aparailluaren arauaz (530) por prebenzioaren gisa. Zer disposiziorekin eta prebenzioarekin arkitu bear da kristauba. OA 71. Goan zen desertura prebenzionerik biziarendako artu gabe (B, s. XVIII). BOEans 933. Astendá prinzipio edo prebénzio-gisa galdegíten Kristioarén izán ta izenarén gain. LE Doc 69. Nai du aurrerako konturik egin gabe, ardura bagetzea, eta prebenziorik egin gabe bizitzea. Gco I 424. Eta ansia gabe, egin ditzakegu aurrerako edo geroko prebenzioak, gure obligazioai dagokien moduan. Ib. 424s. Prebenzioak ezteietako diaudezu eginik. Samper Mt 22, 8 (Hual disponimentiuak). En DFrec hay 2 ejs. de prebentzio.

    Sinonimoak: iz.
    [prebentzio] : aurre-hartze, aitzin-neurri, aurre-arreta (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [gaixotasuna, delitua, egoera …] prevención (2) iz. (Mil.) [lekua] prevención
    fr iz. précaution, prémonition, prévention
    en iz. prevention
    port iz. prevenção

    Bularreko minbiziaren prebentzioak asko egin du aurrera. Goiz detekzioa oso garrantzitsua denez, emakumeontzat funtsezkoa da ondo informatuta egotea.

    prebentzio

     
  • Maite 11:00 pm on 2018/10/12 Permalink | Reply
    Tags: P   

    palaxu 

    iz. Landarez eginiko itxitura. Ik. hesi. Bi mutiko txiki eguzki berotan zebiltzan jolasean palaxuaren inguruan. (Hiztegi Batua)

    palaxu (BN ap. A; Dv (BN);  ph- VocBN, H (BN)), plaxu (Dv (BN)).

    1. “Haie vive” VocBN. “Palizada, seto vivo” A.  (Dv, H (BN)). “Plaxu, haie morte, d’après Darthayet” Dv ( A).

    2. “Plaxu (BN-lab), poda o corte de seto. Plaxu egiten ari da hesi horren ttipitzeko, está. podando para acortar ese seto” A. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Sinonimoak: iz.

    [nahigabea]: landare-itxitura, landare-hesi (Adorez)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. seto vivo
    fr iz. haie
    en iz. hedgerow
    port iz. sebe, cerca viva

    palaxu (Gaurko Hitza, FlickrCC)

     
  • Maite 8:11 pm on 2018/09/09 Permalink | Reply
    Tags: P   

    potin 

    .iz.  Bizk. Tamaina ertaineko txalupa, arrantzan erabiltzen dena. Legatz potina. Arraina polito zekartzaten potinek. Bermeo, Mundaka eta Elantxobeko txalupa, potin eta batel, arrantzuan dabiltzan guztiak. Ibaiko potinak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 potin (V, G ap. A).

    1. “(V, G), lancha de mediana largura, menor que la trainera” A. “Arrantzurako oi ziran ontziyak eta gaurko egunez oi direnak oek dira: treñeroa, txalop aundiya, potiña, batela, plata edo ala […]” Elizdo EEs 1925, 213. Berrogei arratz besigu dakaz / txalupa andiak egiñak, / ogeta amar bat txikerrak eta / larogei lebatz potinak. Azc PB 65. Nasara sartu zala potiñ bat. Ag Kr 17. Sardinzarren potiña zan agertu etzan bakarra. Ib. 17. Bermeo, Mundaka eta Elantxobeko txalupa, potin da batel arrantzuan dabiltzan guztiak. Echta Jos 28. Ixil-ixillik, legorrean jato-ta zegon potin baten branka-atzian eskutatu nintzan. Inzag RIEV 1923, 503. An urretxuan ebiltzan potiñak ere, senperrenak ikusita gero, ba etozan kaieruntz. Erkiag Arran 164. v. tbn. Eguzk GizAuz 39.

    (Haciendo referencia a la cama). Alderdi danetati / tetxuraiño sua, / erdiko potiñian / erreten sargua. And AUzta 148.

    2. (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ. “(FSeg), regordetillo” A. “Pótin-potíña da, es muy lleno, rechoncho” Iz ArOñ.

    3. “(V-ger), botijo” A.

    2 potin. “(V-arr), charco” A. v. 2 potingo.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    1. batel
    2. potxingo, putzu, potxongo.
    3. txongil

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (batez ere B) canoa, lancha, bote (2) iz. (batez ere B) botijo (3) iz. (batez ere B) charco, balsa
    fr (1) iz. (batez ere B) canoë, canot de sauvetage, canot, barque (2) iz. (batez ere B) cruche (3) iz. (batez ere B) flaque, flaque
    en (1) iz. (batez ere B) canoe, boat (2) iz. (batez ere B) earthenware pitcher (3) iz. (batez ere B) (small) puddle, (larger) pool
    port (1) iz. (batez ere B) canoa, bote (2) iz. (batez ere B) moringa, bilha (3) iz. (batez ere B) charco, poça

    Belaontzi bat, bizpahiru batel eta potin bakarra ikusi genituen nasan, erre eta urperatutako ontzi pare baten inguruan.  [Diamantezko miraria, Joxemari Urteaga (Elkar, 2006)] (Egungo Testuen Corpusa)

    potin (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:42 pm on 2018/08/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    patxadatsu 

    adj.  Patxadazkoa. Gizon patxadatsua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    patxadatsu, patxaratsu. Tranquilo, cachazudo. Orduak bere baretasun patxadatsu ta apatx-bera damait. “Apacible y reposada”. LMuj BideG 70. Len bezin patxaratsu aurrerantzan ere biziko zala. Ibiñ Virgil 31. Zeruan, patxaratsu, / jiraz, arraiua, / orobat enaratxo / bizkor ta iaiua. Olea 21.

    Sinonimoak:izond.

        [patxadazkoa]: gibel-handi, patxadazko, birika-handi g.e., birikahandi g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. flemático, -a, calmoso, -a, lento, -a
    fr izond. flegmatique, tranquille, calme
    en izond. calm, serene
    port izond. fleumático, -a, calmo, -a, tranqüilo, -a

    Patxadatsu mintzatu zitzaion.

    patxadatsu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:27 pm on 2018/07/25 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pinporta 

    iz.  1 iz. Landareetan, kimua edo lorea sortzera doan pikor modukoa. Ik. begi 8; lore begi. 2 iz. Gauza biribil txikia. Ik. pikor. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pinporta (V-gip; det., Lar, H), pinport (V-och-gip), piporta, piport (G). Ref.: A (pinport, piport); Iz UrrAnz, ArOñ; Elexp Berg.

    1.Grano, en la cara y cuerpo” Lar. “Granillos de la piel” A. “Pinporta batzuk, unos granillos de la piel” Iz ArOñ. “Grano o bulto en el cuerpo. […] Txatiak pinporta baten lakotxe surra dauka” Elexp Berg. Elkorriaren piporta gorri aek. Aran-Bago ManMed 229. Naparreiyak aurrenean izaten ditu piportak zeñak bigarren egunean biurtzen diran puslo edo maskulutan. Ib. 233.

    2. (V-gip ap. Elexp Berg; det., Lar, H). “Gorullo, pelotilla o bultillo que se hace en la lana, masa y otras cosas” Lar. “Edozein aletxo borobili ere deitzen zaio. Iriña dana pinportak eindda dago” Elexp Berg.

    3. (V-gip ap. Elexp Berg; H). Grano, botón, yema. Zarba eta adar guztietan be, azaleko odoldi, zaldar eta edozelako zikiñeka astiro kenduta, pinport barriei ikutu barik. Karmengo Amaren Egutegia 1952, 30 (ap. DRA). Elorriak baditu / pinporta gorriak. Gand Elorri 106.

    4. piporta (AN-gip). “Elur-piporta, nieve pequeña, granulosa” BU Arano.

    5. pinporte. Presumido. Gure egunetako euskaldun zengle ta pinporte (presumido) asko. Ag AL 60.

    6. Redondo, saliente. Begi-aundi, xudur-piporta, gaixto-irri. Ldi IL 17. Moko estu, begi-pinporta, ezpain motx oiek. NEtx Antz 75. Ba-oa erretzen!… Su gorrixka… ire sudur-pinporta gorria itzaltzera zijoak… Ib. 108 (se ref. a un puro).

    7.Klitorisa izendatzeko ere entzun da” Elexp Berg.

    Sinonimoak: iz.

        [kimua]: adaka, aldaka, altsuma, erne, kimu, muskil, aldaxka Ipar., puja Gip., gando g.e., bote Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. botón, yema, brote (2) iz. grano; grumo; burbuja
    fr (1) iz. bourgeonpousse
    en (1) iz. budshoot, sprout
    port (1) (de planta) broto m, grelo m.  (2) grão; grumo

    Marrubiaren pinportak (Elhuyar Hiztegia)

    pinporta (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:22 pm on 2018/07/03 Permalink | Reply
    Tags: P   

    parekide 

    adj.  1 adj. Berdintasun edo parekotasun printzipioan oinarritzen dena. Hezkuntza parekidearen aldeko konpromisoa hartu zuten manifestuaren sinatzaileek. 2 adj. Erakundeez eta kidekoez mintzatuz, parte hartzen duen talde bakoitzak ordezkari kopuru bera duena. Batzorde Parekidea gaur bilduko da. (Hiztegi Batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. paritario, -a
    fr izond. paritaire
    en izond. peer (antes de s)
    port izond. paritário, -a

    Jai parekideen alde lanean urteak daramatzatela azpimarratu dute Iruñeko mugimendu feministak eta herri mugimenduak  (argia.eus, 2018-07-03)

    parekide (Argazkia: ahotsa.info)

     
  • Maite 11:36 pm on 2018/06/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    piztu 

    ad. piztu, pitz, pizten 1 da/du ad. Gauzaren batetik sua edo argia sortu edo sorrarazi. Ik. isiotu; izeki; irazeki. Sua piztu. Piztu zituen kandelak. Pipa bete eta piztu ondoan. Argia pizteko. Orduan izar bat piztu du nire gau beltzak. Pitz ezazu ene baitan zeure amodioaren sua. 2 da/du ad. Irud. Honela piztu zitzaidan euskaldunenganako maitasuna. Mireio, ez jan ez edan nago, hainbesteko maitasuna piztu didazu. Garbizale eta mordoilozaleen artean piztu den eztabaida. Gerra piztu zenean. 3 da/du ad. Tresna elektrikoez mintzatuz, martxan jarri. Irratia piztu zuen. 4 da/du ad. Hilik dagoen bati bizia bihurtu. Ik. berpiztu. Hiletarik piztu zen hirugarren egunean. Hilak pizten dituena. Jesu Kristok Lazaro piztu zuen. 5 da/du ad. Irud. Euskal teatroa ere piztu nahi genuke. Haragia beste haragiagana hurbiltzeaz pizten da, ernatzen da, indarrean sartzen da. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [sua edo argia sorrarazi]: biztu Bizk., isiotu Bizk., izeki Gip., irazeki jas., atxiki Ipar. zah.
        [hilik dagoen bati bizia bihurtu]: berpiztu, biztu, arrapiztu Zub., pizberritu g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 da/du ad. encender(se) 2 da/du ad. encender, conectar un circuito eléctrico 3 da/du ad. resucitar, volver la vida, volver a vivir 4 da/du ad. (hed.) reanimar, revivir; fomentar, promover; generar; surgir 5 da/du ad. [guerra, contienda] (hed.) encender(se), ocasionar, estallar
    fr 1 da/du ad. (s’)allumer, prendre feu 2 da/du ad. allumer, brancher 3 da/du ad. [suspertu, indartu] (hed.) fomenter, raviver ; éveiller, susciter 4 da/du ad. [gerra, borroka] (hed.) éclater
    en 1 da/du ad. to light; to ignite; to kindle 2 da/du ad. to switch on, to turn on 3 da/du ad. [suspertu, indartu] to revive, to reactivate; to promote, to boost 4 da/du ad. [eztabaida, borroka] to cause, to arouse, to instigate

    Aurrerapauso bat emateko zimenduak badaudela nabarmendu du Aristik: «Sekulako harribitxiak ditugu: sare sendoa, osagarria. Sendotu egin behar da, prestigiatu». Piztu. [Pizteko garaia, Garikoitz Goikoetxea (Berria.eus, 2018-06-17 )]

    piztu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:36 pm on 2018/06/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pello 

    adj. Kaikua, zozoa. Tratulariak ere ez baitziren osoki pelloak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pello (L, BN, S; Dv), peilo. Ref.: A (peillo); Lh; Lrq.

    “Sot, niais” Dv. “Tonto, bobo” A. “Idurigabeko pello (Hb), homme qui détrompe les gens” Lh. “Nigaud” Lrq. Cf. Gy 13: Peillo, damurik ez hintzen / Hire erretor yaunak predikatzen duen / Yainko haren kontseilluko. “C’est dommage, Garo [= ‘nombre de uno de los personajes de Le Pédant joué (1645) de Cyrano de Bergerac]”. Cf. Prop 1897, 207: Ez da Xinatar ezkontzen ez denik. […] Erran nahi da han ere badela Juanaño bezanbat Peilloño Nihork etzuen ezagutzen, bainan egin zioten hainitz galde, eta ikusi zuten gorthean guziek etzela Peilo. Hb Egia 75. Martinak senharrari: / zer pelloa haizen! / Ez hakiena zerbeit / hoberik galdetzen? Zby RIEV 1908, 772. Bainan nola tratulariak ere ez baitziren osoki pelloak […]. Prop 1892, 18. Paria nezake nahi duzuena, badela bana bertze, barnez eta izaitez egiazki bera tzarra den batentzat, hots, espanturik gabe, hamar bat pello. HU Eskual 24-4-1908, 1. Sinets-arazi diote “pello” gaizo batzueri, Rusia griñatua dela Chinaren aintzinamenduaz. Herr 7-1-1960, 1. v. tbn. Othoizlari 1957, 138.

    Sinonimoak: izond. Ipar.

    [buruarina]: arin, babalore, babo, bulunba, buruarin, eltze, ergel, ero, eroxka, inozo, kaiku, kaskarin, kirten, lelantoni, lerdo, memo, tonto, tontolapiko, tutulu, txatxu, txoriburu, zoro, zoroxka, zozo, zozoilo, ments Ipar., xanfarin Ipar., zuntzun Ipar., tontolo Heg., txoropito Heg., atunburu Bizk., gangar Bizk., ganorabako Bizk., ganoragabe Bizk., ganoragabeko Bizk., kokolo Bizk., lapiko Bizk., lelo Bizk., mozolo Bizk., papao Bizk., pepelerdo Bizk., taket Bizk., tankalo Bizk., tentel Bizk., txotxolo Bizk., tetele Ipar./Naf., pettux Lap., ilupa Naf., pergut Zub., astapito beh., ganbelu beh., alotza g.e., haizebelats g.e., inputika g.e., narra g.e., txolin g.e., zoroko g.e., memelo Bizk. beh., koko Bizk. g.e., txotxin Bizk. g.e.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (batez ere Ipar.) tonto, -a, necio, -a, majadero, -a
    fr sot, sotte, stupide
    en stupid, silly, foolish
    port tonto, -a; néscio, -a

    Tratulariak ere ez baitziren osoki pelloak.   (Hiztegi Batua)

    pello (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2018/03/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    parpaila 

    iz.  1 iz. Ehunezko zatia, apaingarri gisa arropei eransten zaiena. Zetazko parpailak dituen soineko luzea. 2 iz. Zapi, eskuoihal, soineko eta kidekoen ertzetan josten den ehun sarezko zerrenda apaingarria, eskuz edo makinaz eginiko irudi tapituagoak eta ertz ondulatu edo puntadunak dituena. Ik. puntilla. Lihozko maindirez eta damaskoz itxuraturiko zamauak, eta parpaila apain baliotsuak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    parpaila (G-azp; VocZeg, A Apend).

    Cuello blanco, parpallea” VocZeg 286. “Parpailla, fleco, apañadura, adorno de frontales” A Apend. “Izara parpallakin, con puntillas. Parpalla, lepoko puntillak, eskotian errematia (G-azp)” NEtx (comunicación personal). Ez eukan baina parpailarik ez bitxirik. A La Abeja 1890, 57. Orduan ez bait-da ezur-utsik [ipuia], mamiz ederki osatutako ta parpallez apainki ornitutako andere lirain ta txairua baizik. Lek Egan 1957 (5-6), 363.

    Sinonimoak: iz.

        [apaingarri mota]: dentela Ipar., puntilla Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. puntilla; encaje; bordado de malla fina (2) iz. volante (3) iz. Ik. lits
    fr iz. engrêlure, picot, dentelle fine, volant
    en (1) iz. [ehun-mota] lace (2) iz. [apaingarria] flounce, ruffle, frill
    port (1) iz. renda (2) iz. babado

    Testuinguruan:

    Gero, gona lisatu zuen zangoetan behera eta eskumuturretako parpaila gasazkoak harrotu zituen. [Hona hemen gu biok, Dorothy Parker / Mirentxu Larrañaga (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    parpaila (Irudia: treboli.es)

     
  • Maite 10:36 pm on 2018/03/07 Permalink | Reply
    Tags: P   

    planto 

    interj. Planto egiten dela adierazteko hitza. Nik, planto; ekin nahi duzuenean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    planto (V-gip, G-azp). Ref.: Gketx Loiola; Elexp Berg.

    Hacer alto, pararse. Se usa en el juego de cartas, cuando el que las recibe advierte al que las da que no quiere más, que ‘se planta’ en la suma de tantos lograda” Gketx Loiola. “(Interj.). Kartetan ‘ez niri karta gehiago bota’. Nik planto. Ekin nai dozunian” Elexp Berg. Cf. VocNav s.v. planto.

    Sinonimoak: interj.

    [planto] : geldi! (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  interj. voz con que se hace alto o se indica que se para el juego en el juego de las cartas
    fr interj. voix qui s’arrête ou indique que le jeu s’arrête dans le jeu des cartes
    en interj. voice that stops or indicates that the game stops in the game of the cards
    port interj. voz que pára ou indica que o jogo pára no jogo dos cartões

    Nik, planto; ekin nahi duzuenean. (Hiztegi Batua)

    planto (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:28 pm on 2018/02/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    piperropil 

    iz.  Gran Enciclopedia de Navarra:

    Postre navarro que fue muy popular en la Zona Media, donde casi ha desaparecido, y vigente aún en la Montaña, fundamentalmente en las márgenes del Bidasoa. Palabra compuesta del latín (piper) y vascuence (opil), significa literalmente torta de pimienta, nombre por el que aquí se conocen las especias en general.

    Los piperropiles eran tortas de mecetas, tanto en los barrios de Pamplona como en los pueblos de la Cuenca y otras zonas de Navarra. Las fiestas de los barrios pamploneses tuvieron honda vigencia hasta la década de 1920. La primera Guerra Mundial, que supuso una conmoción y un cambio de costumbres en todo el continente, acabó con ellas.

    Los piperropiles fueron desapareciendo de Pamplona al mismo tiempo que las mecetas de barrio. En los pueblos perduraron hasta después de la guerra de 1936, momento en el que, debido a la escasez de azúcar y harina, fueron suprimiéndose de las fiestas.

    En Urdiáin las piperropillas son unas tortas que brindan las mozas a los jóvenes del pueblo en determinadas fiestas; en Artajona a los talos de maíz se les llama maizopiles o porropiles; en Puente la Reina se hacían en Navidad y coincidiendo con la matanza, al mismo tiempo que se cataba el vino nuevo en las bodegas.

    La receta de los piperropiles pamploneses es la siguiente:

    Ingredientes y cantidades:

    Una docena de huevos; medio kilogramo de azúcar de caña, morena; un kilogramo de harina de trigo, aroma a voluntad, preferible canela molida; levadura en polvo.

    Preparación:

    batir los huevos con el azúcar y después mezclar la harina y la canela. Hecha la masa, modelar los piperropiles, bañarlos con huevo batido, adornarles con maná, y cocerlos en horno más bien fuerte, para que tomen buen color.

    En Bidasoa y Valle de San Esteban de Lerín

    En cambio, por las tierras del Bidasoa y Valle de San Esteban de Lerín siguen teniendo actualidad y presencia en las celebraciones festivas. En Lesaca, el día de Reyes, los atautxis (padrinos) acostumbraban a obsequiar a sus ahijados con piperropiles. Su receta, que como la de Pamplona es inédita y no aparece en ningún tratado ni de cocina ni de repostería, es similar, pero con una distinta proporción, que la hace más liviana. Y es así:

    Ingredientes y cantidades:

    Seis yemas; ocho cucharadas de azúcar; ocho cucharadas de harina; dos cucharillas de las de café, de canela molida. Potestativo: nueces o almendras peladas.

    Preparación:

    Se bate bien el azúcar con las yemas hasta que quede una pasta bien unida y espumosa. Seguidamente se le va añadiendo poco a poco la harina, procurando conseguir una pasta homogénea.

    En la fuente de horno, untada con mantequilla, se van poniendo montoncitos, en forma regular si se les quiere individuales o en forma de roscas, y se pone al horno. Para su mejor presentación, pasados un par de minutos y cuando la pasta ha tomado un poco de cuerpo, se pincelan los piperropiles con un poco de yema, que previamente se ha dejado en una jícara aparte, y se le echa entonces un poco de azúcar. Sobre cada piperropil puede ponerse media nuez o una almendra. Se vigila el horno y se saca antes de que se doren mucho.

    Jatorrizko orrian ikusteko: piperropil.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  torta de pimienta
    fr gâteau au poivre
    en pepper cake
    port bolo de pimenta

    Gaurko egunean neskek mutileei “piperropilak” oparitzen zizkieten.  @Harritarte2    (Twitter, 2018-02-14)]

    piperropil (Argazkia: enciclopedianavarra.com)

     
  • Maite 11:41 pm on 2018/01/13 Permalink | Reply
    Tags: P   

    prest 

    iz. 1 adb. Prestaturik. Ik. gertu. Prest dago edozertarako. Nire lan hau bukatua eta agertzeko prest dago. Begien aurrean daukatena ukatzeko prest daude. Prest aurkitzen dira Jaunagatik edozein gauza egiteko. Zuk nahi duzunean gu prest gara berriz. Erdian harrapatuko gaituzten indarrak prest baitaude dagoeneko, zizpaz armaturik. Orduan, belarriak erne dituzte, irria prest. || Prestago hartzera ematera baino. 2 (Izenondo gisa). Otoitz egile handia, langile presta. Dantzara joateko borondate presta. prest-presta Ipar. Erabat prest. Hona paperak, prest-presta. Prest-presta gaituzu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: adond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [prestaturik]: gertu, gerturik Bizk., pronto Heg. beh., prestik Zub. zah.
    prest izond.
        [prest dagoena]: tinel g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. listo, -a, dispuesto, -a, preparado, -a; a punto de caramelo (col.) (2) izond. listo, -a, dispuesto, -a, preparado, -a
    fr adb./ izond. prêt, -e ; préparé, -ée ; disposé, -ée
    en (1) adb. ready; prepared; willing (2) izond. willing
    port (1) cume, cume (2) terraço

    Euria goian-behean, aterki uholde bilakatu dira gaur Bilboko kaleak. Sarek antolatuta, espetxe politika aldatzeko eskatu dute milaka lagunek, Elkarrekin aurrera egiteko prest gaude lelopean. “Giza eskubideak, konponbidea eta bakea” eskatu dituzte.!  [Madril ere mugiarazteko elkartu dira, Oihana Elduaien Uranga, (Berria.eus, 2018-01-13)]

    prest (Argazkia: Twitter)

     
  • Maite 11:16 pm on 2017/11/27 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pattal 

    adj. 1 Heg. Ahula, makala, indargabea. Ik. txakal2. Luzio osasun pattalekoa da. Frantziako ekonomia pattalari bultzada emateko. Iazko denboraldia pattala izan zen zuentzat. Gaur ere eguraldi pattala. 2 adb. Heg. Ahul, makal. Pattal dabilkigu ama azken egunotan. Osasunez pattal samar dabil. Suitzak pattal ekin zion partidari. Euskal txirrindulariak pattal aritu dira. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pattal. v. PATTAL (s.v. patal).

    patal (V-m-gip; A Apend). Ref.: A; Etxabu Ond; Iz ArOñ.

    1. Flojo (referido a personas y a cosas). “Pesado, tardo” A. “Inútil” A Apend. “De poco sonido y también de poco bote. Los duros falsos de nuestra juventud tenían zarata patala, y también era patala la pelota que botaba poco” Etxabu Ond 115. “Patala (biotza), débil” Iz ArOñ. “Kafie patal samarra, eskasa, sustantzi gutxikoa” Vill (comunicación personal). Bizitzaren langintzan langille zeran bikote gajoa: bai esplikazio kaskarra ta patala zerala zu, zerorrek ematen duzun bizi ori argitzeko! Vill Jaink 58.

    (Uso pred.). “Mediano de salud, semi-enfermo, malucho. Patal xamar dago, está bastante enfermo” Vill (comunicación personal). Osasunez patal-xamar dabil. ZArg 1958, 59.

    2. “(V-m), balbuciente” A.

    Sinonimoak: iz.

    [pattal]: makal, ahul  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adb. (Heg.) enfermo, -a, débil, indispuesto, -a (2) izond. (Heg.) torpe, tardo, pesado, -a
    fr (1) adb. affaibli, -e ; abattu, -e (2) izond. maladroit, -e ; lourd, -e
    en (1) adb. ill, indisposed, unwell (2) izond. clumsy, sluggish
    port (1) adb. (Heg.) doente, enfermo(a), fraco(a),  indisposto(a) (2) izond. (Heg.) lerdo(a), lento(a), tardo(a)

    Nahikoa pattal egin nuen lo. [Baina bihotzak dio, Xabier Montoia (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pattal (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:09 pm on 2017/11/20 Permalink | Reply
    Tags: P   

    peskiza 

    iz.  Ipar. Itxaropena. Gizonetan bere peskiza ezartzen duena. Zu ikusteko peskizarekin. || peskizan adb. Zain; itxaropenean. Ik. pentzudan 2. Gaitz handien peskizan. Biharamun hobe baten peskizan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    peskiza (O-SP 231, SP, Ht VocGr 355, Lecl, A Apend).

    1. Esperanza. “Attente, espérance” SP. “Confianza (pentsuda)” A Apend. “Mot peu employé et à sens mal défini. Il signifie tantôt portée, tantôt recherche, et d’autres fois espérance” GH 1927, 339 nota. Peskiza eta gozakari guzien Ama […] hatsarte eta kontsolamendu eman dizadazu. Dv LEd 176. Nik bethiko etsia ifernuan merezi nuen, eta zuk zeruaren hunenbertzeko peskiza eman darotazu. Ib. 245. Ni hemen nago, zure ospearen erdian zu ikusteko eta gozatzeko peskizarekin. Ib. 138 (cf. infra PESKIZAN). Horrela galduko da itxuraz baizik ona ez denaren peskiza. Dv Iob 8, 13 (BiblE itxaropena). Zoroa da edo gizonetan edo kreaturetan bere pheskiza ezartzen duena. Dv Imit I 7, 1. Kondaira zahar zonbaiten jakiteko peskizarekin. GH 1927, 339.

    Perspectiva, expectativa. Bizi-moduban zu ere zuaz / ni bezelaxe atzera. // Apostu-kontun zabiltza beti / baztarrak lardaskatzera, / peskisa txarrak dauzkazu aspaldin / ez aurrera ta ez atzera. EusJok 104. Hortarik ezker bihurtzen bada (orratza), aro txarraren pheskiza edo igurikimena. EskLAlm 1908, 24 (ap. DRA). Eta etorri zaio / zerbaiten peskisa. Auspoa 97, 102.

    (G-azp), peskitz (AN-larr ap. Asp Leiz). “Espera impaciente, por lo indecisa y dudosa” Asp Leiz. “Nola egongo gera ba peskiza ortan?” (G-azp).

    2. peskisa (Lcc). “Pesquisa” Lcc.

    3. (H, que cita Birjin). Pretexto. Nihor etzaie hainitzi bakidatzen, jaierezko pheskizaren azpian ere, non ezten hainitz huts gerthatzen elheka usuegietan. “Sous prétexte de pitié”. Birjin 92.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [itxaropena]: esperantza, itxarobide, itxaropen, itxarote, igurikimen Ipar., iguripen g.e., itxaro g.e., itxarokizun g.e., itxaromen zah., espero Heg. g.e., igurikitza Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) esperanza, confianza (2) iz. (Heg.) búsqueda, encuentro
    fr (1) iz. (Ipar.) attente, espérance (2) iz. (Heg.) recherche
    en iz. hope, expectation
    port (1) esperança, confiança (2) (Heg.) procura, busca

    Zu ikusteko peskizarekin. (Hiztegi Batua)

    peskiza (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:42 pm on 2017/10/28 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pastikagarri 

    adj. Ipar. g.er. Aspergarria, gogaikarria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pastikagarri. v. fastikagarri.

    fastikagarri (SP (+ -gagarri; sin trad.), Urt I 50, H), pastikagarri (HeH Voc, H).

    Molesto, pesado, aburrido. “1. propre à dégouter, répugnant. 2. facile à ennuyer, à fatiguer, à mécontenter” H. “Nardagarria, pastika, nahas, naharika, greugarri, goragalea” HeH Voc (-> A, que intrepreta la raíz pastika como ‘hediondo’; del error de Azkue se deriva tbn. seguramente fastika (Lander ap. DRA), “fétido”). Batzutan tentazioneak hagitz onak dira gizonarentzat gaitzak direlarik eta fastikagarriak, zeren hek direla bide humiltzen baita. “Molestae sint & graves”. SP Imit I 13, 2. Utzi tut hainitz gauza, sobera mintzatuz ene obra fastikagarri egin dadin beldurrez. ES 189. Gauza fastikagarriak. He Gudu 124s. Zeren egundainotik izan baita akhigarri, enheagarri, phastikagarri, haurren instruitzea. Elsb JBBizia 158. Izkribuz emanak frantsesez, elizan irakurtzeko eskuaraz –frantsesetik!– Irakurtzale eta aditzale, ororentzat pastikagarri. HU Aurp 203.

    Sinonimoak: izond. Ipar. g.e.

        [pastikatzen duena]: aspergarri, astun, gogaikarri, hasgarri, eneagarri Ipar., antojagarri Heg., kakazu Ipar./Naf., lekeda Naf., kakatsu adkor., asegarri g.e., debeiagarri Zub. g.e., erdeinagarri Ipar. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (Ipar.) aburrido, -a, que aburre; cansado, -a, que cansa; fastidioso, -a
    fr izond. fastidieux, -euse ; ennuyeux, -euse ; désagréable
    en izond. boring, dull, tedious
    port izond. (Ipar.) aburrido, -a, que aburre; cansado, -a, que cansa; fastidioso, -a

    Pertsona pastikagarri eta koloregabe horietako bat egokitu zitzaion aldemenean.

    pastikagarri (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:01 pm on 2017/07/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    putzontzi 

    adj. Adkor. Harroputza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    putzontzi.

    1. “Eolipila, una como calabaza o pera de metal que llena de agua y puesta al fuego sopla mucho” Lar. v. puzpila.

    2. (V, L-ain ap. A; Zam Voc; -onzi Añ (V), Izt 85r), putz-untzi (T-L). “Preciado, que él mismo se tiene en mucho” Añ. “(msOch), orgulloso” A. “Pédant” T-L. “Murriático” A Apend. “Braguillas, de mal genio […] (V-ger)” A EY III 372. Ama itzontzi, alaba putzontzi. EZBB I 32.

    3. (R-uzt), putzuntzi (B). Ref.: A (putzontzi, putzuntzi); Izeta BHizt2 (putzuntzi). Pedorrero. “Putzuntzi, ire ondoan eztiagoken” A. “Badirela emen putzuntziek. Au useña” Izeta BHizt2.

    Sinonimoak: izond. g.e.

        [harroa]: arrandia, arranpalo, burgoi, buruharro, buruiritzi, buruzut, gorati, haizetsu, hanpurutsu, harro, harroputz, ustetsu, farfaila Ipar., haidor Ipar., handios Ipar., fier Ipar./Naf., fanfarroi beh., goi-nahi g.e., haizeputz g.e., handiputz g.e., handiusteko g.e., hantustetsu g.e., hantuts g.e., harroti g.e., banaloriatsu zah., fardo Ipar. g.e., hankor Ipar. g.e., hanpurus Ipar. g.e., urgoi Ipar. g.e., burupetsu Ipar. zah., fazati Ipar. zah., superbio Ipar. zah., soberbio Heg. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) orgulloso/sa, engreído/da, arrogante (2) pedorrero/ra, pedorro/rra
    fr (1) fier, (péjoratif) orgueilleux, arrogant (2) péteur
    en (1) proud, vain, conceited; arrogant, haughty
    port (1) orgulhoso(a), vaidoso(a), convencido(a) (2) vulg peidão(ona), peidorreiro(a)

    Putzontzi halakoa!

    putzontzi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:37 pm on 2017/06/06 Permalink | Reply
    Tags: P   

    porrokatu 

    iz. porrokatu, porroka, porrokatzen 1 da/du ad. Hautsi, xehatu; suntsitu, desegin. Mokorrak porrokatu. Eultzia berehala porrokatzeko. Harresiak porrokatu. Zurezko eta harrizko jainkoak porrokatzen dituzte. Nire bihotza urrikalmenduz porroka dezan. 2 da/du ad. Irud. Bekatuaren kateak porrokatu. 3 da ad. Erabat nekatu. Arras unatua, izerditua eta porrokatua. Agertuko da porrokatua eta zutik ezin egonez. || porrokatu 2 adj. Amorratua, sutsua. Langile porrokatuak. Jokalari porrokatua. Herri hizkuntza zale porrokatuak zirelako. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [hautsi]: apurtu, hautsi, puskatu, koskatu Ipar.
        [suntsitu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., partekatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah.
    porrokatu izond.
        [amorratua]: amorratu, sutsu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. [xehatu, txikitu] despedazar, destrozar, partir (2) du ad. [suntsitu] (hed.) destrozar, deshacer (3) du ad. [minik eman gabe, borrokan aritu] (Ipar.) luchar agarrados (4) du ad. Ik. borrokatu || (1) izond. extremado, -a, exagerado, -a, empedernido, -a, tenaz, muy amante de (2) izond. cansado, -a, rendido, -a; destrozado, -a
    fr (1) du ad. [xehatu, txikitu] détruire, découper, rompre (2) du ad. [suntsitu] (hed.) défaire, détruire || izond. acharné, -ée ; exagéré, -ée ; invétéré, -ée
    en ad. to break, to smash, to tear to pieces; to devastate, to destroy || izond. zealous, avid; mad; enthusiastic

    Langile porrokatuak dira.

    porrokatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 11:39 pm on 2017/06/02 Permalink | Reply
    Tags: P   

    petrikilo 

    iz.  Sasimedikua. Petrikilo batek konponduko dizkio hezurrak. Mediku, sasimediku eta petrikiloak. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [sasimedikua]: jainko txiki, sasimediku, sendalari, enplastero Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. iz. curandero, -a, matasanos, mediquillo, -a
    fr iz. guérisseur, -euse
    en iz. quack (doctor)
    port iz. curandeiro, -a

    Gipuzkoako petrikilo bati jarritako isunak herri jakintzaren eta medikuntza ofizialaren arteko harremanari buruzko eztabaida jarri du mahai gainean. Sasi-zientziak salatzen dituztenek txalotu dute debekua, baina badira, zientziatik ere, mendeetako ezagutza bat galduko den beldur direnak. [Aho biko belarrak, Edu Lartzanguren (Bizigiro, 2017-06-02] (Berria.eus)

    petrikilo (Argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 6:57 pm on 2017/05/28 Permalink | Reply
    Tags: P   

    panpalina 

    iz. 1 iz. Ipar. Txilina. Panpalina mihia. Panpalina-soinuz. 2 iz. Ipar. Lgart. Barrabila. Ik. potro. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    panpalina (B, BN-baig-lab; Aq 1079 (AN), Dv, H, VocB), panpalin (AN-ulz; T-L). Ref.: A; Satr VocP; Iz Ulz (panpalin); Izeta BHizt2.

    1. Campanilla; cencerro, esquila. “Clarine” Dv. “Clochette” T-L. “Xakur oi panpalinekin dabile” Izeta BHizt2. Triki triki bazoan [astoa] / panpalina soinuz. Zby RIEV 1908, 760. Badakarza [Txerreroak] gerrian panpalina eta xilintxa batzu. JE Bur 141n. Piarresek eta haren lagunek terrententen ekartzen zituzten karrikarat [sukilak], panpalina soinutan. Barb Piar I 58. Zeren baduzu joare eta joare… […] Behi uztartuentzat [baditutzu]: panpalinak, hauk ohorezko joareak. GH 1958, 263. Hamar bat itzain, lerro-lerro, denak kantuz, […] panpalin-xilintxen eta orgen kirrinken artetik! Larz GH 1959, 88. Kabala guziak ziren panpalinetan eta saielean (kalainketan), kopetako itze eta kuskuladunekin… Ib. 86.

    2. “(B), galillo o úvula de la garganta” A.

    3. “(B), partes pudendas del hombre” A

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [txilina]: ezkilatxo, kanpaitxo, txilin  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) campanilla (2) iz. (Ipar.) (arrt.) (batez ere pl.) huevo, cojón
    fr clochette
    en small bell
    port sineta, campainha

    Ondoan zuen panpalina bati eragin zion.

    panpalina (Argazkia: etsi.com)

     
  • Maite 10:48 pm on 2017/03/03 Permalink | Reply
    Tags: P   

    palu 

    iz.  Bizk. Lgart. Makila-ukaldia. Ondo eginen pagua, ate ostean palua (esr. zah.).  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Bizk. beh.

        [makilukaldia]: makilukaldi Ipar., makilada Heg., makilakada Heg., makilaka g.e., makilazo Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. palo, vara (2) iz. (B) (lgart.) golpe, porrazo
    fr (1) bâton (2) coup
    en (1) stick (2) blow,  thump
    port (1) vara (2) (golpe) porrada, surra

    Ondo eginen pagua, ate ostean palua (esr. zah.).  (Hiztegi Batua)

    palu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:40 pm on 2017/02/18 Permalink | Reply
    Tags: P   

    plegu 

    iz. 1 iz. Batez ere Ipar. Tolesa. Atorra zuria, hamabi plegu xeherekin. Oihal bat lau plegutan ezarri. 2 iz. Irud. Bihotzen plegu gordeak ditu argi ikusten. Gure alkate jauna bi plegu egina, arrunt konkortua dugu. 3 iz. Erditik tolesturiko orriek osatzen duten multzoa, liburuxka baten itxura duena. Liburuen ordez, plegu solteak eta eskuizkribuak ibiltzen ziren eskuz esku. 4 iz. Batez ere Ipar. Ohitura. Uzten ez baduzu hartu duzun plegu hori. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [tolesa]: aloz, izur, toles, tolestura, izurdura Ipar.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [tolestura] (batez ere Ipar.) pliegue, doblez; arruga (2) iz. [ohitura] (batez ere Ipar.) hábito, costumbre
    fr (1) iz. [tolestura] (batez ere Ipar.) pli, ride (2) iz. [ohitura] (batez ere Ipar.) habitude, coutume
    en (1) iz. [tolestura] fold; pleat; crease (2) iz. [ohitura] habit, custom
    port (1) iz. prega, dobra (2) iz. hábito, costume

    Urtarrilaren amaieran egin zen publiko Bizkaiko Batzar Nagusietako lan saioak, argitalpenak eta bestelako dokumentuak transkribatzeko zerbitzuaren lizitazio-iragarkia eta baldintzetako batek arreta deitu du: testuen itzulpena bizkaieraz egin dadila agintzen du baldintza teknikoen pleguak. [Bizkaiko Batzar Nagusien aktak bizkaieraz itzuli beharko ditu zerbitzua eskuratu nahi duen enpresak, Argia.eus (2017ko otsailaren 17an)]

    plegu

     
  • Maite 11:31 pm on 2017/01/24 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pan 

    onomat. Tiro baten edo eztanda baten onomatopeia. Ik. pun. Pan-pan!, lau tiro eman eta seko utzi zuten.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pan.

    1. (Onomat. de tiro o estallido). Horra non duzun [zozoa] aihen batean, edo mahats hesolaren gainean. Pan!… Lurrean da lehena. Eskual 10-9-1909, 2. Emazteak xirio benedikatua piztearekin du ortziak zapart egin, pan-pan, bi aldiz. Eskual 20-6-1913, 2. Alegia eta harma, luze luzea, bi besoak aintzin emaiten ditu […], eta […] gogoz eta ahoz, tiroa emaiten dio: Pan! Pan! Barb Sup 29. Pan-pan! lau tiro eman eta seko utzi zuten. Ugalde Iltz 59. Hamabortz jende pan-pan-pan lurrean betikotz etzanak, […] hiltzalea bera pan-pan-pan hila. SoEg Herr 18-8-1966, 1. Itsas aatea jeiki, / ari ere pan-pan! Zendoia 105. Itxaperuak pan-pan / goian leertzean. Ib. 152.

    2. (Onomat. de golpe). Eta jo ezker, jo eskuin, pan! pan! eskuz, jatsaz eta erkatzaz. Barb Sup 98.

    (Onomat. de golpes en la puerta). Etxen sartu zare ba? Pan, pan! Hela! Nor da hor? HU Zez 33. Eta atheari panpaka hasten: Pan, pan, pan! Barb Sup 38.

    Sinonimoa: pun (Hiztegi batua)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ¡buuum! (onom. estallido fuerte), ¡bang!; ¡pam, pam! (disparo de pistola); ¡toc, toc!; ¡tras, tras!,¡pon, pon! (golpe en la puerta)
    fr (noise)[of gun, firework, explosion] détonation; [of door] claquement
    en bang, pow (disparo de pistola) ; knock knock (golpe en la puerta)

    Pan, pan! Hela! Nor da hor? HU Zez 33.  (Orotariko Euskal Hiztegian)

    pan (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:18 pm on 2017/01/05 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pipertu 

    da/du ad. Lgart. Haserretu. Pixka bat pipertua erantzun zidan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hizkuntza

    pipertu.

    1. “Pimentar, dar, guisar con pimienta” Lar DVC 279. Cf. gatz-pipertu. Filma hortan eskandala-biltzaleen lan tzarra erakutsia da bere beltzenean […]. Nahi izan dute seguraz saltsa bipertu beharien hunkitzeko. Herr 24-3-1960, 4. Bazkari luze on bat ugazabaz jatean, / piperturik geienak arpegi azalean, / urteten dira loka. AB Olerk 555.

    2. (L, BN, S), pipartu (V-gip). Ref.: Lh; Lrq (phipertu); Elexp Berg (pipartu). “S’énerver” Lrq. “Devenir vif, nerveux, inquiet” Lh. “Poner(se) de mal genio. Ziero pipartuta jartzen da Realak galtzen dabenian” Elexp Berg. Seme maiteari begiak boteaz, ausarta eman naiaz, susmo txarrean, aiene mintsuan, zitala, errea, pipertua. Ag G 100. Sarjentoa ta bere mendekoak pipertuta zeuden. NEtx Antz 141. Madarikatu ori! –dio Ganbak erdi-pipertuta– katu-ama umeekin baño amorratuago jarki zaiguk. Ib. 146. Usoa geiegi pipertzen ari zala. Eston Iz 67. Pixka bat pipertua erantzun zautan. Larz GH 1974, 365. Zartzean batzuak ainbeste pipertzen baidira. Ataño TxanKan 125.

    3. Hacer novillos. “Eskola pipertü dü (S), […] uts asko egiten du eskolan (G-azp)” Gte Erd 106.

    Sinonimoak: iz.
    [pipertu] : haserretu, erresumindu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. irritar(se)
    fr da/du ad. (s’)irriter ; devenir vif, -vive
    en (1) du ad. to irritate (2) da ad. to become irritated, to be in bad temper
    port irritar-se

    Nartzisismo pipertuarekin imajinatzen ditut Albert Rivera eta beretarrak, tripak jaten, latza behar baitu eguneroko eszenak: Rajoy beren arteko akordioaren puntuak bereak balira bezala erabiltzen, Gargantuarena egiten interesatzen zaiona soilik irentsiz, protagonismo guztia bereganatzen. Ondo merezia dute Riveratarrek: fidatzeagatik. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pipertu (Gaurko hitza, Dominu Publikoa)

     
  • Maite 10:07 pm on 2017/01/02 Permalink | Reply
    Tags: P   

    poxi 

    iz. Ipar. Apurra, zati guztiz txikia. Ik. pitin. Ez dute jaten egunean eguneko poxia baizik. Bere ontasun poxia ere herriko beharrentzat utzi zuen. Ez zuten jateko poxirik. || poxi bat Ipar. Apur bat. Sainduaren bizar handiak poxi bat min egiten zidan. Aldian poxi bat. Gatz poxi batekin. Euskara poxi bat ikasteko. Eskola poxi bat baduzu? Irabazi poxi bat egin. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pilixka. Pequeña cantidad. v. pilista. Jinak ziren bertze aldeko jende pilixka batekin. Herr 4-6-1959, 3.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [ahamena]: ahamen, ahokada, otamen, mokadu Heg., kopau Bizk., ahutzeta g.e., ahotara Ipar. g.e.
        [zati guztiz txikia]: pitin, pixka, birbira Ipar., pilixka Ipar., kizi Bizk., buxi Zub., amiñi Zub./Am., tindi bat Bizk. g.e.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) tajada, pedazo, pizca (2) izond. (Ipar.) querido, -a, amado, -a
    fr (1) iz. (Ipar.) (sarritan ondoan bat duela) un peu, petit morceau ; pincée (2) izond. (Ipar.) bien-aimé, -ée ; chéri, -e
    en iz. (sarritan ondoan bat duela) a bit, a little (bit)
    port (1) iz. (Ipar.) talhada, fatia, pitada, ponta (2) izond. (Ipar.) querido, -a, amado, -a

    Tom eta Jess pozik daude euskara poxi bat ikasi dutelako.

    poxi (Gaurko Hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:49 pm on 2016/12/20 Permalink | Reply
    Tags: P   

    puzgo 

    iz. (B) Gorputzaren edozein aldetan ager daitekeen handitua. Ubeldura eta puzgo nabaria zituen kopetean. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    puzgo. “(V-ger), hinchazón. Ausitutxuago daukazu gaur matraillea: atzo bildurtu zeikean bat, ain zeukan puzgo andia!” A.

    Sinonimoak: iz.
    [puzgo] : hantura, handitu, handitsu (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (B) hinchazón
    fr (blessure) bosse
    en swelling
    port inchaço, inchação

    Ubeldura eta puzgo nabaria zituen begian.

    puzgo (Argazkia: youtube.com)

     
  • Maite 8:28 pm on 2016/12/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    protokolo 

    1 iz. Zeremonietan begiratu behar diren arauen multzoa. Japoniako Inperioko protokolo zaharrak agindu bezala, enperadoreagana “durduzaz eta dardaraz” zuzendu behar zuten mendeko guztiek. 2 iz. Medikuntzan, zientzietan eta kidekoetan, saiakera bat gauzatzeko jarraibideak. Protokolo bat idatzi zuten denen artean, gaitza agertzen den lekuetan berehala indarrean jartzeko. 3 iz. Nazioarteko biltzar baten erabakien agiria edo agiri multzoa. Kyotoko Protokoloa 1997an izenpetu zen Kyoton, gas toxikoen igorpena murrizteko. 4 iz. Notarioak gordetzen dituen jatorrizko agiri eta eskrituren multzo ordenatua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)iz. [hainbat ekitaldi publikotan jarraitzen diren arau formalen multzoa] protocolo (2) iz. [jardute-plana] protocolo (3) iz. (Inform.) protocolo (4) iz. (Zuz.) [akta diplomatikoak] protocolo (5) iz. (Zuz.) [eskritura, dokumentu notariala] protocolo
    fr iz. protocole
    en iz. protocol
    port iz. protocolo

    Aurkeztu dute Hizkuntza Eskubideak Bermatzeko Protokoloa. 185 neurri zehaztu dituzte eskubideak ziurta daitezen. Hizkuntzen arteko berdintasuna helburutzat jarrita, hura lehenesteko politikak eskatu dituzte.  [Hizkuntza gutxituen lehentasuna eskatu dute protokoloanGarikoitz Goikoetxea (Berria.eus, 2016-12-17)]

    protokolo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:26 pm on 2016/12/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pirpira 

    iz. 1. (L) Irrika; emozioa. 2. Ik. pilpira. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa) || iz. Marmarra, xuxurla. Ik. firfira. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (Adorez  Sinonimoen Hiztegia)

    [dardara] : dardara, ikara. 
    [zirrara]: hunkipen, zirrara, antsia

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Labayru eta Word Reference hiztegiak):

    es movimiento suave (Elhuyar Hiztegia) || emoción profunda, ansiedad (Labayru)
    fr mouvement en douceur || impression, sensation, émotion, secousse, commotion
    en smooth movement || emotion, excitement, sensation, impression

    Gizonek, aldendu ahala, atzean utzi zituzten lertxun dardartien pirpira eta haien baitako txori ilunen iskanbila. [Orbanak, Pello Lizarralde (Erein, 2012)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    Zuhaitz-hostoen pirpira biguna (Elhuyar Hiztegia)

    pirpira (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:58 pm on 2016/12/13 Permalink | Reply
    Tags: P   

    parta 

    iz. 1 Ipar. g.er.Ur-bazterra, uholdeetan urak hartzen duen aldea. 2 iz. Ipar. g.er. Lohia, lokatza. Mundu honetako aberastasunak eta atseginak partaren berdin zeuzkaten. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    parta (Ht VocGr, Arch VocGr, H; ph- Dv, H), barta (T-L; -th- Hb ap. Lh).

    Barro. “Boue” Ht VocGr, Arch VocGr y T-L. “Atsegin phartaren bardinak, plaisirs comparables (égales) à de la boue (Birjin)” H. Mundu huntako handitasunak et-atseginak phartaren bardin zaukatziten. Birjin 153. “(BN-lab), aguazal, pantano” A. (Fig.). “Phartaren erdian utzi zuen, il le laissa au milieu de l’embarras” Dv.

    Sinonimoak: iz. Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [errepira]: errepira Ipar.
        [lohia]: basa, lohi, lokatz, baltsa Ipar., istil Ipar., lupetz Bizk.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) marjal, estero, terreno pantanoso (2) iz. (Ipar.) barro, lodo, fango
    fr boue
    en mud
    port barro

    Mundu honetako aberastasunak eta atseginak partaren berdin zeuzkaten. (Hiztegi Batua)

    parta (Gaurko hitza, Domeinu publikoa)

     
  • Maite 10:40 pm on 2016/12/12 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pik 

    adb. Ipar. Pilota-jokoan, pilotak paretaren eta lurraren arteko zokoan jotzen duela. Joan zitzaion pilota bat, ez pik, bai pik, hein hartakoa. Eskularrua kendurik, bi bote segidan sartzen ditu: bat pik-ondo, bigarrena pik. Ene lagun Martin baitzen pik ematen nagusi, hari esker genuen guk partida irabazi. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    pik (AN, L, BN ap. A; H), pike (V-gip, G-goi). Ref.: A (pik); A Apend (pike).

    1. “Terme de jeu de paume: coup servi par un joueur et dans lequel la balle est envoyée rez-le-mur, de manière à ce qu’elle rebondisse peu ou point” H (que cita el ej. de Hb). “Onomat. de la acción de encajar una pelota justamente en el ángulo formado por la pared lateral en el suelo” A. “En el juego de la pelota a rebote, el golpe de pelota en el ángulo entre el suelo y la pared” SMuj. Cf. 2 pikondo. Holako guti zuten / pikera heltzeko (1850). Eskual 12-6-1908, 4. Pilotari on denak lehen bota pika, / hastetik yarrarazten bazterrak oihuka. Hb Esk 213. Botariari dohako ahalaz bota gaitz eta zorrotz aphalaren erreferariari sakhatzea, edo pik, edo pik-ondo edo leherraraztia. Zby RIEV 1908, 88. Pik arrasak ez badu / hiltzen errefera, / errebotaren joa / doha urrunera. Ib. 93. Erreferariari joan zakon pilota bat, ez pik, bai pik, hein hartakoa (1907). “Pelota Heskual-herriko josteta nausia” (ap. DRA). Lau pikarras egin ditu, bainan pilota bethi han, pikari hurbil hurbila behar baita Sallaberry bezalako bat pilota heien atheratzeko eta urrun igortzeko. Herr 11-7-1957, 2. Eskularrua kendurik, bi bota segidan sartzen ditu: bat pikondo, bigarrena pik. Horra bi arraia. Herr 18-1-1968, 4.

    2. “(Vc), onomat. de la acción de picotear los pájaros” A. Usotxoak makurtu ebezan euren burutxoak eta asi zirean, pik, pik, ta beste guztiak be pik, pik. EEs 1928, 172.

    (Ref. a las personas que comen picando). Pik or, pik emen; edan or, edan emen; geroago ta zalapartaritsuagoa jartzen ari da gazte basatia. Eston Iz 109.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. (Ipar.) en pelota, encajando la pelota justo en el ángulo de la pared lateral en el suelo
    fr
    en
    port

    Eskularrua kendurik, bi bote segidan sartzen ditu: bat pik-ondo, bigarrena pik.  (Hiztegi Batua)

    pik (Argazkia: YouTube)

     
  • Maite 1:45 pm on 2016/12/05 Permalink | Reply
    Tags: P   

    purtzil 

      izond. Txikia, balio gutxikoa; mesprezagarria. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    purtzil (G, AN-5vill, B; Hb ap. Lh, Dv; ph- L, BN-baig ap. A). Ref.: A; Izeta BHizt2.

    1. Despreciable. “Qui est de basse condition, méprisable. Gizon purtzila, homme de rien” Dv. “Diminuto, despreciable. Ume purtzillak, chicuelos. Gizon purtzillak (AN), hombrecillos” A. “Fastidieux, dégoûtant, méprisable” Lh. v. ziztrin. Hunen irakurtzetik atherako ditu gazeta edo berriketari phurtzil frantsesezko batzuetarik athera ez lezazken abantail frango. Elsb Fram VII. Irakurri oi zuan, igandietan, kertenkeriz ornituriko paper purtzill bat. Ag G 219. Oe purtzil bat. Ib. 327. Neronek berealaxe ekarriko det lerro purtzil ori. A EEs 1916, 306. Auxe du baserri purtzilak izena. A Ardi 98. Holako zaldia gero / ez da abre purtzila. Etcham 68. Ume purtzil batzuek […] itzez iraindu ondoren. TAg Uzt 97. Batzuk Uitzi alako erri itsa zala; beste batzuk, Orixe olako erri purtzilla zala. Or QA 41. Itsua izanez gaiñera, gaizto anker purtzil baiño ez ete zan? Erkiag Arran 152. Argi purtzil bat. Anab Aprika 17. Soiñeko purtzil eta jantzi baldarrak. Erkiag BatB 79. Purtzil ustela hi. Larz Iru 32. Biriketako gaitz purtzill batek / eraman du azkenean. Olea 228.

    purxil (BN-baig). “Frágil, sencillo” Satr VocP.

    2. “(Hb), fat, orgueilleux” Lh.

    3. (ph- H). “Il se dit d’une personne, principalement femme ou fille, qui se vête salement, avec vêtements malpropres et en désordre” H. Neskatxa purtzil nabarmena! Bere buruari ezer opa ez, ta eskalientzat dana bear. Ag G 135 (Interpr?).

    4.Il s’entend, par extension, d’une personne de mauvaise vie” H. Emakume ori […] gizon orren emazte-orde emegaldua zala-ta, gure begiok ikusi duena ezin ukatu. Malentxoren ondoren zebillek aspaldi ontan emakume purtzil orren semea. TAg Uzt 141.

    Sinonimoak: izond.

        [txaldana]: txaldan, txepel  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. diminuto, -a, despreciable, insignificante
    fr izond. minuscule, insignifiant, -e
    en izond. tiny, puny, scrawny; despicable, contemptible
    port izond. diminuto, -a, desprezível, insignificante

    Noski, gu gazteenak izaki, paper purtzil bat jokatzen genuen, zeren gizon helduek, unibertsitate-ikasleek eta “gizon eginek” ere giroa menderatzen baitzuten. [Batxilerren eguna, Franz Werfel / Juan Luis Agirre (Igela, 2008)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    purtzil (Gaurko hitza, domeinu publikoa)

     
  • Maite 11:29 pm on 2016/10/28 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pixoihal 

    iz. Haur txikiei ipurdi aldean pixa xurgatzeko ipintzen zaien oihala edo zelulosazko azpiko galtza.  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [troxa]: haur-oihal, oihal pl., troxa pl., txiza-oihal, maiola Naf. pl.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es pañal, culero, gasa
    fr lange, couche
    en nappy (Br); diaper (Am)
    port fralda

    Haurren pixoihalak aldatzeko tokiak beti egon izan dira emakumezkoen komunetan. AEBetan lege bat onartu dute leku publikoetako komun guztiak haurrak aldatzeko lekuz hornitzeko, gizonezkoenak barne. Euskal Herrian ez dago halakorik arautzen duen legerik. [Pixoihalak aldatzea, jomugan, Bidatz Villanueva Etxague (Berria.eus, 2016-10-28)]

    pixoihal (Gaurko hitza, Domeinu publikoa)

     
  • Maite 6:56 pm on 2016/10/23 Permalink | Reply
    Tags: P   

    porrusalda 

    iz. 1. Porruaz eta batzuetan azenarioa gehituz eginiko salda. 2. Euskal plaza-dantzetako bat. Arin-arin motakoa da eta koplak tartekatuz kantatzen da. 3. Ik. porru-patata. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Wikipedian

    Ikus porrusaldaren ezaugarriak eta errezetak Wikipediako sarrera honetan:

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    porrusalda (V-gip, G-goi-bet; A), purrusalda. Ref.: Arin AEF 1960, 81; Etxba Eib; Elexp Berg.

    1. Caldo de puerro. “Además de los diferentes caldos de gallina, de puerros, etc. oillo-salda, porru-salda, en estilo jocoso se conocen varios otros” A (s.v. salda). “Porru-saldia, osagille askoren erremedixua” Etxba Eib. Cf. Echaide Orio 134. Amaren porru-salda / ta az-oliyua. Echag 269. Porru-salda oliorik gabe. Xe 264. Goiz, eguardi eta arrats / beti porru salda, / kopatsu nai izatea / arrazoi ez al da? Apaol 66. Eztakizu zure amagiyarreba gau batian oietik erori ta nola joan giñan nere señora eta ni katillu bat porru saldakin? Iraola 133. Ezkondu eta gero / urte bete gabe, / porru-salda artzen nuen / oliorikan gabe. A CPV 503. Jaun bazkaldarrak etzuten, noski, porrusalda utsarekin bazkalduko. Munita 51. Porru-saldea, gaztañak eta artozko esne-zukua. Bilbao IpuiB 121. Porru-saldea nai berakatz-sopea. Erkiag BatB 59. Porrusalda bertara eramaten zioten, lurrezko katillu aundi baten. BasoM 144. Goizean purru-salda, eguerdian aza; aixe kabituko du ipurdian galtza (AN-5vill). Inza NaEsZarr 1484 (v. tbn., con alguna variación, ib. 881 (AN-gip)). Porru-salda edo porru-patatak askotan janak gera. Ostolaiz 129. Porrusalda maiztarrarentzat, eta kaixo, motell! Insausti 61.

    2.Baile agitado (V-e [?])” A Apend. “También el Arin arin (muy ligero) podemos considerarlo como danza mixta. En Navarra recibe también los nombres de Bizkaiko (de Bizcaya), Porrusalda (caldo de puerro) y Zakur dantza (baile del perro)” CEEN 1970, 204. Cf. VocNav: “Baile suelto, muy movido (Baztán, Larráun)”. Dantzatutzeko porrusaldak, / baita fandanguak. Yanzi 72.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. caldo de puerros (2) iz. [janaria] puerros con patatas (3) iz. [euskal plaza-dantza] porrusalda
    fr (1) iz. bouillon aux poireaux (2) iz. [janaria] poireaux avec pommes de terre
    en (1) iz. leek stew (2) iz. leeks with potatoes

    Gure etxeko sukaldean ginen, eta marmitakoa edo porrusalda ari zen prestatzen, ez naiz oroitzen. [Gezurrak, gezurrak, gezurrak, Iban Zaldua (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Goizian porrusalda, / eguerdiyan azak, / aixa kabitzen zaizkit / ipurdiyan galtzak. / Zer uste dek dirala / atsuaren saltsak, / zarra baldin bada’re / andre ona hartzak!  [Lurtarra da begiratua, Xabier Etxabe (Elkar, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    porrusalda (Argazkia: Dabid Martinez, @dabidnet) [FlickrCC]


    Ikusi “porrusalda” hitza Dabid Martinezen #27hizki27argazki blogean.

     
  • Maite 11:48 pm on 2016/08/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    partekatu 

    du ad. (Ipar.) 1. Zatikatu. 2. Erdibanatu. 3. Ik. konpartitu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. Ipar.

    [zatitu]: alferrik galdu, apurtu, arraskatu, birrin-birrin egin, desegin, desolatu, errautsi, hauts bihurtu, hauts egin, hondatu, porrokatu, suntsitu, trimin-trimin egin, triskatu, triskilatu, zatitu, zehatu, zirpildu, andeatu Ipar., arrabaskatu Ipar., aurritu Ipar., barreiatu Ipar., deboilatu Ipar., funditu Ipar., gaizkitu Ipar., mamikatu Ipar., porroskatu Ipar., sakailatu Ipar., xehakatu Ipar., xehatu Ipar., zatikatu Ipar., zirtzikatu Ipar., banatu Bizk., birrindu Bizk., laskitu Bizk., lorrindu Bizk., trimindu Bizk., zuzitu Bizk., abarrikatu Naf., izorratu beh., galetsi jas., abarrakitu g.e., atarratu g.e., triska egin g.e., arrasatu zah., arrazatu zah., destruitu zah., narriatu zah., puskakatu Ipar. g.e., bilakatu Ipar. zah., partaiatu Ipar. zah.
    [erdibanatu]: erdi bi egin, erdibanatu, erdibitu, zatibitu, erditik egin Ipar., erditu g.e., erdiratu zah., erdizkatu Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (Ipar.) partir, despedazar (2) du ad. (Ipar.) dividir, repartir; compartir
    fr (1) du ad. (Ipar.) couper (2) du ad. (Ipar.) diviser, partager
    en (1) du ad. [zatitu] to break, to cut up (2) du ad. [banatu] to divide, to distribute; to share
    port (1) du ad. (Ipar.) (trocear) cortar, despedaçar (2) du ad. (Ipar.) repartir, dividir, distribuir; compartilhar, compartir,

    “Onartu” botoia sakatuz gero, berriz, bada beste irtenbide bat. Izan ere, erabiltzaileak 30 eguneko epea du ezarpenetara joan, han kontua aukeratu eta datuak partekatzeari uko egiteko. Zer egin zure datuak parteka ez ditzaten (Berria.eus, 2016-08-26)

    Ikusi, ikasi, disfrutatu eta partekatu! [Sexua noiznahi, Luis Elberdin (Gaiak, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    partekatu (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 11:39 pm on 2016/08/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    putaner 

    iz. (Ipar.) Putazalea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 putanero, putaner (VocBN, Hb ap. Lh <-per>), putañero (Lcc).

    Putañero. “Putassier” VocBN. Nihor ohoin dela, putaner dela edo berze gisako bekhatu mortal egile dela. Harb 172. Ohoin bat, iokari bat, arnegari bat, putaner bat, gaixto da. Ax 407 (V 265). Presuna putanerak eztuela deusetan ere sosegurik eta ez pausurik. Ib. 357 (V 237).

    Sinonimoak: iz./izond. Ipar. zah.

        [putazalea]: putazale beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) (arrt.) putero
    fr fam homme m à putes
    port  vulg homem que transa com prostitutas

    Ugatzak esplikatu zion ezer ez nekien xelebrea nintzela, arlotea, hankabiko afrus eta mozoloa, funtsean fraideek, eurogero ibili ohi nintzela profitaturik, pergutadan sarturiko zozoa, mokoroa frekuenteki bildu zale, makarra, golos, putaner eta ardankoia, adimenez urri eta bizioz luze, ahul, mengel, mendrea eta, finean, ezertarako ere arriskurik sortzen ez zuen zomorroidea.  [Euskal karma, Jon Alonso (Susa, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    putaner (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 9:54 am on 2016/07/29 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pañelu 

    iz. Hainbat eginkizunetarako erabiltzen den oihal-zatia.

    Orotariko Euskal Hiztegia

    pañelu, pañuelo, pañelo (R-is; -aiñ- V-gip), pañolo (G-azp; -aiñ- V-gip), Ref.: ContR 523; Elexp Berg (paiñolo).

    Pañuelo. “Buruko paiñolo, pañoleta” Elexp Berg. “Esku-paiñolo, pañuelo de bolsillo” Ib. “Moko-paiñolo, pañuelo de bolsillo” Ib. Popinzean bere búrua zintes, pañoloes ta itxureries. LE Matr5 295. Painueluak jaboneetia, almidootutia. fB Olg 57. Pañubeluba beti / leneko moduban. Echag 61. Burua estaltzeko pañuelo bat eman. Arr GB 113. Surretarako bere palta pañelua. AB AmaE 217. Mikaelak jatxi zituan begiak lepoko pañoloan punta atzamartuaz. Apaol 33. Paparrean sedazko idun-zapi edo pañuelo urdiñ polit bat. Ag Kr 51. Aiek deadarrak eta keñuak pañueluakin! Goñi 114. Ta pañueloa, mutillak eskeñi bear izaten al du? Lab EEguna 95. Marilyn Monroek zelako moko-pañuelua erabiltzen daben. SM Zirik 85. Iduneko pañelo bat. Akes Ipiñ 32. Pañolo batekin negar-tantak nituen / legortu. Arti MaldanB 205. Agurtu giñuzten pañueluarekin. Salav 79. Pañolo gorria lepoan zutela. AZink 53. v. tbn. Pañuelo: JJMg BasEsc 195. Astar II 159. Xe 318. PE 116. Moc Damu 25. Iraola 51. Alz Bern 55. Alkain 52. TxGarm BordaB 103. Pañolo: Urruz Urz 32.

    Sinonimoak: iz. (Elhuyar Hiztegia)

    [sudurrekoa]: musuzapi, mukizapi, sudur-zapi, mokanes
    [burukoa]: zapi, buruzapi, buruko, buru-estalki
    [lepokoa]: lepoko, lepo-zapi
    [eskuetakoa]: eskuzapi

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es pañuelo
    fr (sudurrerako) mouchoir; (lepokoa) foulard
    en (sudurrerako) handkerchief (2) (lepokoa) kerchief, shawl, scarf
    port lenço

    Haiek deiadarrak eta keinuak pañeluarekin! Goñi 114. (Orotariko Euskal Hiztegia, moldatua)

    pañelu (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 11:07 pm on 2016/05/09 Permalink | Reply
    Tags: P   

    politurruti 

    izond. Itsusia, polita izateko urruti dela, asko falta duela esan nahi du. Samurtasunez esaten da, ez zentzu txarrean. Haurrei esateko erabiltzen da maiz. (Leitzako hizkera adierazkorra: biraoak, Bittorio Lizarraga)

    Aldaerak:
    [politurruti] : politterruti (Leitzako hizkera adierazkorra: biraoak)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. feo, -a (cariñoso)
    fr  izond. vilain, -e ; laid, -e ; moche
    en izond. ugly
    port izond. feio, -a

    Hau politurruti! Nola hasi den dagoeneko hitz egin nahian! (Leitzako hizkera adierazkorra: biraoak, Bittorio Lizarraga)

    (…) sinets iezadazu, Santxo, neska “politurruti” ipurnauskari hura Dultzinea Tobosoko zen eta da, erditu zen bere ama bezain sorginduta dagoena; guk usterik guttien dugunean bere benetako itxurarekin ikusiko dugu, eta orduan, bai, aterako da Santxo bizi den gezurretik. (On Kixote Mantxako, Bigarren zatia)

    politurruti (FlickrCC, cjaremk)

     
  • Maite 9:26 pm on 2016/04/29 Permalink | Reply
    Tags: P   

    porrot 

    iz. 1. Norbaitek bere asmo eta helburuetan aurrez espero zitzakeen edo nahi zituen emaitzak ez lortzea. Eskola-porrota. 2. EKON. eta ZUZ. Balantzearen pasiboa (zorrak) aktiboa baino handiagoa delako obligazioei erantzun ezin dieten pertsona fisiko edo juridikoen egoera. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 porrot. Tr. Documentado en textos meridionales del s. XX (aunque aparece ya en el dicc. de Larramendi). Como sust. pleno no lo encontramos hasta finales de dicho siglo.

    Derrota; fracaso. Larrazabalek garbi dauka Athleticek ezin duela orain arte bezala jarraitu: horrelako porrotak oso mingarriak izaten dira. Egunk 24-10-2000, 34. Sharonen garaipena eta Baraken porrota atzo Knesseten. Egunk 29-11-2000, 29. En DFrec hay 4 ejs.

    2 porrot, porrota (S ap. A).

    1. “Porrota (Sc), pan de maíz en forma de bola” A.

    2. “Phorrot [oxítona], soupe au lait avec de la méture (pain de maïs) (S)” Lrq. Hobeki egin hio orano aurthen phorrot gathülta hun eli bat jan bahitza. J.B. Mazéris GH 1932, 505.

    Sinonimoak: iz.

        [porrot egitea eta horren ondorioa]: bankarrot Zub., toton g.e., kiebra Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. quiebra, fracaso, infortunio (2) iz. (Ekon.) quiebra, bancarrota
    fr (1) iz. échec ; défaite (2) iz. (Ekon.) faillite, banqueroute ; krach
    en (1) iz. failure (2) iz. (Ekon.) bankruptcy
    port (1) iz. quebra, fracasso (2) iz. bancarrota

    Behin bi porrot eginez gero, hirugarrena ia segurua izaten baita, halaxe etorri zen hirugarrena. [Loroaren teorema, Denis Guedj / Jon Muñoz (EHU, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    porrot (Gaurko hitgza, CC)

     
  • Maite 2:58 pm on 2016/04/11 Permalink | Reply
    Tags: P   

    patari 

    iz. (B) Piztia, animalia(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:iz. Bizk.

        [piztia]: basabere, basahizi, basapiztia, larrabere, piztia, basanimalia Ipar. g.e., bestia L-BN zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (B) fiera, bestia salvaje; alimaña
    fr animal sauvage, bête féroce
    en beast, wild animal
    port fera, besta

    Mexikon zela, Cardenas presidentearekin ere elkartu zen, ahuntz batzuk eta horrelako patari galduren bat besterik ez zuen uhartea erosteko asmoz.  [Hitzak eta giltzak, Iñigo Aranbarri (Alberdania, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    patari (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 10:50 pm on 2016/03/09 Permalink | Reply
    Tags: P   

    potxo 

    iz. 1. (BN) Txakurkumea. 2. Ik. botxo. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak:iiz. Ipar.

        [txakurra]: txakur, or Ipar., zakur Ipar./Naf., toto haur., xakur L-N adkor., ozar Ipar. zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (BN) cachorro de perro (2) iz. (Heg.) potro, cría de yegua (3) iz. Ik. botxo
    fr (1) (de perro) chiot (2) poulain, pouliche
    en (1) puppy, pup (2) (male) colt, foal n
    port (1) (de perro) cachorrinho, -a, filhote (2) potro, -a, poldro, -a

    Ur beroz erre den potxoa beldur da epelarenzat. Volt 191s.  [moldatua] (Orotariko Euskal Hiztegian)

    potxo (Wikimedia Commons, ManuelFD)

     
  • Maite 6:26 pm on 2016/02/16 Permalink | Reply
    Tags: P   

    puntapax 

    iz. 2 mm baino gutxiagoko diametroa duen iltze txikia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puntapax (G-azp-nav), puntapais (V-gip), puntapaitz (V-gip). Ref.: Ond Bac (puntapaxa); Elexp Berg.

    “Los clavos modernos; los antiguos giltza. Vendrá de ‘punta de París'” Ond Bac. “Clavo de unos 3 ó 4 cm. Erosi puntapaisak listoiak josteko” Elexp Berg. v. parispunta. Arbola bati puntapaxa sartu ta ixpillua an ipiñi zintzilikan. BasoM 128.

    Sinonimoak: iz.

        [iltze txiki buru-zabala]: parispunta Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es clavo pequeño, punta/alfiler de París
    fr petit clou
    en small nail; wire nail
    port prego prego

    Gainera, Usurbilgo Puntapax kalean geunden, eta nola ez nintzen gogoratuko punta de Paris dagoela guk puntapaxa deitzen diogun iltze klasearen atzean? Kaleak eta ondoko zubiak zergatik ziren Puntapax galdetu nion.  [Laseferra, Anjel Lertxundi (Hitz beste, 2016-02-14)] (Berria.eus)

    puntapax (Irudia: maderwilonline.com)

     
  • Maite 1:18 pm on 2016/01/08 Permalink | Reply
    Tags: P   

    penatu 

    da/du ad. 1. Zigortu. 2. Oinazetu, nekea eman. Eta penatu zara ni penetarik ateratzeagatik. 3. Nahigabetu, atsekabetu. Penaturik egon.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [zigortu]: g.e.zigortu, gaztigatu Ipar., larderiatu Ipar., kastigatu Heg., atarratu g.e., nekaldu g.e., punitu Ipar. g.e.
        [oinazetu]: g.e.mankatu, min hartu, mindu, oinazetu, min egin Ipar., oinaztatu Ipar., nekepetu g.e., hiratu zah., doloratu Ipar. zah., tormentatu Ipar. zah.
        [nahigabetu]: beh.atsekabetu, desolatu, nahigabetu, dolutu Ipar., lazeriatu Ipar., nahigabeztatu Ipar., ondikatu Ipar., bihozmindu g.e., tamaldu g.e., atsekabe egin zah., desplazer egin zah., aflijitu Ipar. zah., atsekabeztatu Ipar. zah., damuztatu Ipar. zah., doloratu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 da/du ad. castigar(se), culpar(se) 2 da/du ad. atormentar(se), martirizar(se) 3 da/du ad. disgustar(se); desconsolar(se), apenar(se), afligir(se)
    fr 1 da/du ad. (se) tourmenter, (s’)inquiéter 2 da/du ad. (s’)affliger, (se) fâcher
    en da/du ad. to sadden, to grieve
    port 1 da/du ad. castigar-se, culpar-se 2 da/du ad. atormentar-se 3 da/du ad. desgostar-se

    Entzun:

    Penatzen ikasi beharko du Aitzol Atutxak. EITB1

    Penatuta joan zen Matias afaltzera, anaia penatu zitzaiolako. [Van’t Hoffen ilea, Unai Elorriaga (Elkar, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    penatu (Irudia: eitb.eus)

     
  • Maite 11:04 am on 2015/12/20 Permalink | Reply
    Tags: P   

    promes 

    iz. Gerora zerbait egingo dela aginduz ematen den hitza; fededunak Jainkoari edo santuren bati zerbait egin edo beteko duela agindutakoa. Promes egin.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [agintzaria]: agindu, agintzari, agintza Ipar., aginde zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es promesa
    fr promesse
    en promise
    port promessa

    Entzun:

    Txosten horrek, esaterako, gero beteko ez diren hamaika promes baino eragin handiagoa izan lezake boto-emaileen artean.  [Denak du bere prezioa, Migel Angel Mintegi (Ibaizabal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    promes (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 10:44 pm on 2015/12/12 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pantaila 

    iz. 1. Argi-izpiak, haizea, beroa, erradiazioa, etab. pasatzen ez uzteko jarritako oztopoa. Argiaren kasuan, normalean argi-iturri baten inguruan jarritako tamaina desberdineko xaflez osatuta dago, zeintzuk argia norabide batean zuzentzen baitute. 2. Zerbait ezkutatzen duen objektua edo pertsona. 3. Hodi katodikoetan, irudia proiektatzen den gainazala. Telebista-pantaila. 4. Filmak, diapositibak, etab. bertan proiektatzeko erabiltzen den gainazal zuria. • kristal likidozko pantaila.INFORM. Argirik igortzen ez duen pantaila-mota. Bi elektrodo gardenen tartean kokatutako likido anisotropoa daukan gelaxka batek osatzen du pantailaren puntu bakoitza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [pantaila] : monitore (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es pantalla
    fr écran
    en screen
    port tela

    Entzun:

    Mahai gainean zenbait paper, eta aldamenean ordenagailuaren pantaila, modelo berri-berrikoa, telebista-aparatu bat bezain handi, erredakzioan nuena baino lau aldiz potentzia handiagokoa. [Rock’n’roll, Aingeru Epaltza (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pantaila (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 9:17 pm on 2015/12/08 Permalink | Reply
    Tags: P   

    putar 

    iz. Ostikoa. 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 putar (VocBN > A; Dv). Coz. “Ruade de bêtes chevalines ou asine” VocBN. Zaldiaren laster eta putarrak orduan! JE Bur 20. Jakina dugu odola ahotraka igortzerainokoan bere indar guziak etzituela, gau batez, Italian, sobera ukan, lo zagolarik ere bere baitan sendi zuen lohiaren bentzutzeko. Etsaiaren azken putarrak? Ardoy SFran 306.

    2 putar. 1. “Putesco” Lar. 2. “Qui fréquente les femmes débauchées, etc.” H.

    3 putar.Puto, cabrón. I aiz putarra, i. Gizon artean, norbait kalifikatzeko ia bakarrik, eta doinu ia ‘kariñosoan’” Elexp Berg

    Sinonimoak: iz.
    [astoarena…] : ostiko  (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) coz [del caballo, el burro]
    fr iz. (de animal) ruade
    en iz. (de animal: patada) kick
    port iz. coice

    Entzun:

    Ganbeluak eta kabalak putarka ari ziren eta hauts gorria harrotzen zuten. [Basamortua, J.M.G. Le Clezio / Luis Berrizbeitia (Elkar, 2009)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    putar (Creative Commons Attribution 4.0 International License, http://www.tOrange.us)

     
  • Maite 11:40 am on 2015/11/10 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pozkida 

    iz. Poza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pozkida (Lar, H), bozkida.

    Consuelo” Lar. Bizitz-izpiritualean guziak eztirela iragaten dastair-eztitan, bozkida sentsukarazkotan, amodio gozotan, gantzudura zerutarretan. “Consolations sensibles”. Birjin 111. Jakingabier jakintzia, flakier indarra, erier osagarria, antsiatier pozkida. Egiat 211. Agur zeruko eguzki / pozkidaz betia. ArgiDL 166. Emeki-emeki, bere mixerien pozkida billakatuz, elizara bero-bearrez urbiltzen asi zan. Etxde JJ 221. Bere buruko adats guriak aitagiarrebaren bular gaiñean kokaturik pozkida egarriz. Ib. 163.

    (Gc ap. A; Lar, Izt 9v, H). “Complacencia” Lar. “Alegría, contento” A. Irurak erbitara / irten omen ziran, / ugari billatzeko / pozkida bizian. Izt Po 61. Ezkondurik daude gaur / pozkida betean. Ib. 86. Baldin itzaiak diruaren otsa zirrin zarran eragiten bazion zizkuari, pozkida betean sagardoz aserik guztiak jarriko ziran dantzari. Izt C 179. España guztiaren pozkida beterako. Ib. 464. Aú dá nere Seme amatuá, nor-baitan ditután nere pozkida guziak (Mt 17, 5). BOEanm 1311. Matsaren emakaia / pozkida osua. JanEd II 10. Arin ta pozkidaz beterik biurtu zan beartsu ura bere errira. Zab Gabon 80. Amatasunezko pozkida santuak. Otag EE 1881b, 111. Ango arpegi alaien begiratze pozkidaz betea. JBDei 1919, 246. Onela mintzo banatzaizu pozkida pizkat ematearren da. Lab EEguna 114. A, ze pozkida orduan! SMitx Aranz 224.

    Au da pozkida-leku, emen da pakea jabe. Gazt MusIx 109.

    Sinonimoak: iz. jas.

        [kontsolazioa]: kontsolamendu Ipar., kontsolazio Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es gozo, contento; alegría
    fr plaisir, joie
    en joy, enjoyment
    port gozo, prazer, satisfação

    Entzun:

    Poza eta pozkida zeriola etorri zen Santxo bere etxera; urrutitik antzeman zion bere emazteak, eta galdezka hasi zitzaion berehala. [On Kixote Mantxako, Miguel de Cervantes / Patxi Ezkiaga (Erein, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pozkida (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 11:56 pm on 2015/10/27 Permalink | Reply
    Tags: P   

    piltxikatu 

    du ad. (B) Imurtxi egin. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.

        [atximurkatu]: atximur egin, atximurka egin, atximurkatu, imurtxi egin, zimiko egin, zimikatu Ipar.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Labayru eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) du ad. (B) pellizcar (2) comer a bocados
    fr pincer
    en to pinch
    port beliscar

    Entzun:

    Gizonak gogoz piltxikatu zuen.

    piltxikatu (Argazkia: Habla signada)

     
  • Maite 11:41 pm on 2015/10/26 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pitxinbaba 

    Tabakoa edo bestelako substantziaren bat erretzeko tresna. Tabakoa ontziantzeko txiki batean jartzen da, eta bertatik ateratzen den hodi batetik kea zurgatzen da (ahoratu aurretik iragazki batetik iragaten da).  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘pipa’)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    pitxinbaba (Lar, H). “Pipa de fumar” Lar.

    Sinonimoak: iz.
    [pitxinbaba] : pipa

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es pipa
    fr pipe à fumer
    en pipe [for smoking]
    port cachimbo

    Entzun:

    Aitonak pitxinbaba ahoratu eta kea biriketaratu zuen.

    pitxinbaba (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 11:38 pm on 2015/10/17 Permalink | Reply
    Tags: P   

    pasahitz 

    Pasahitza (ingelesez, password) baliabide baterako sarbidea kontrolatzeko balio duen karaktere-kate sekretua da. Orokorrean software baliabide baterako sarrera babesteko ezartzen da pasahitza. Pasahitza sistema horretan sartu behar denak bakarrik jakin behar du eta beste pertsona guztientzat sekretua izan behar du. Gehienetan erabiltzaile izen batekin lotuta egoten da pasahitza eta biak idatzi behar izaten dira.  (Jarraitu irakurtzen Wikipedian)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es contraseña
    fr signe de reconnaissance
    en password
    port senha

    Entzun:

    Ateko giltzekin batera, ordenagailuen pasahitzak eta posta elektronikorako helbideak eman zizkiguten. [Nevadako egunak, Bernardo Atxaga (Pamiela, 2013)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    pasahitz (pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 8:03 am on 2015/09/14 Permalink | Reply
    Tags: P   

    plama 

    iz. Orrialdea.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    plama (SP (in m.), Urt IV 462, H), palma, plamu (Ht VocGr, Lecl, Arch VocGr, H).

    Página. “Page” Ht VocGr 395. Othoiztea zein baitago hurren plaman etziñik. EZ Man II 4. Liburu bat, plama eta iskiribu gutitan hanbat arrozoin eder eta autoritate halto, teologiaren mamia hitz gutiz eta laburtzki aditzera emaiten darozkiguna. ES 145s. Bakharren eta haiñitzen diferenzia, plamu 7. Ht Gram 508 (índice). Ehün urthetako gizonen izanetzaz papel plama bat ezin bethe ziala. Egiat 190. Jesu Kristoren bihotz sakratuaren liburuan, 280 plaman. JesBih 463. Liburu hekietarik edozein horri edo plama irakurtzekotan. Dv LEd VI. Ikhusiko dugu bertze palman nola gerthatu zen erran dugun gauza izigarri hori. Egunaria 1857 (ap. DRA). Ikus zazu yusa segidako palmetan. ECocin 14. Herria-ren 587 lumeroko aurren plamatik. Arti Tobera 262. Plama horretan bertan hau irakur daiteke. MEIG VIII 37. Hemen duzue gure gizonak 17gn. plaman dioena. Ib. 29. En DFrec hay 1 ej. septentrional de plama. v. tbn. MarIl XX. Gy 343. Hb Egia 157. Lander RIEV 1908, 622. Lf ELit 122. Plamu: Arch Fab 314.

     (Ht VocGr, H), plamea (det., Lar, H). “Feuille de papier” Ht VocGr 365. “Hoja de papel” Lar. Iskribatzen dik, ezti-eztia, paper plama eder batean. Elzb PAd 79.

     “Feuillet d’un livre” Dv.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [orrialdea]: orrialde, orrika g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) plana, folio, hoja, lámina; página
    fr iz. (Ipar.) page, feuille
    en iz. page, sheet, leaf
    port iz. (de libro, de cuaderno) folha

    Entzun:

    Plama horretan bertan hau irakur daiteke. MEIG VIII 37. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Eta, halarik ere, Nafarroa Garaiko mapari behatzen badiozu, ez duzu Urbiainik edirenen, baina badago bai Urbiainik: ene bihotzean dago, ene ariman, eta, ondorez, ene arimako mapetarik batean aurkitu ahal izanen duzu, orri eta plama hauetan barrena, zeren Joanes Etxegoienen lumatik sortu baitzen Urbiain, Urbiainek Joanes Etxegoien sor zezan amoreakatik, benturaz… [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    plama (Wikimedia Commons)

     
  • Maite 11:54 pm on 2015/09/03 Permalink | Reply
    Tags: P   

    purrust 

    iz. Irria, iseka. || Purrust egin. Purrust eginez erantzun dit petral horrek.  (Lur Hiztegi Entziklopedikoa) Sinonimoak: iz. g.e.

        [irria]: algara, barre, barre-antz, iji eta aja, iji-aja, ijiji-ajaja, irri, karkaila Ipar., karkara Ipar.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak): es (1) iz. burla, mofa (2) onom. onomatopeya del derrame de granos o de líquidos fr (mofa) moquerie ƒ en taunt, jibe; mockery n port chacota ƒ, zombaria ƒ Entzun:

    Purrust eginez erantzun dit petral horrek.  (Lur Hiztegi Entziklopedikoa)

     

    purrust (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 8:51 am on 2015/08/25 Permalink | Reply
    Tags: P   

    puzgarri 

    izond. Putz daitekeena.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    puzgarri. (Usado en la expr. aho-puzgarri ‘pretencioso’). Ta garaikundea nola iritxi zanez, antustez ez dizut yalgi-nai ao-puzgarri. Zait Sof 139. Neurriak artu bage, eder zitzazikion orrelako esakera ao-puzgarriak. Ib. 33.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. inflable, hinchable
    fr gonflable
    en inflatable
    port  inflável

    Entzun:

    Plastikozko krokodilo itxurako piszina puzgarri bat atera zuen bertatik eta lurrean destolestu zuen. [Pasaia blues, Harkaitz Cano (Susa, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    puzgarri (FlickrCC, Prinsotel Hotels)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel