Tagged: G Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 10:42 pm on 2021/07/22 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garun 

    iz. Buruko muinen multzoa. Ik. burmuin. Garunak behar bezala hazi ez zitzaizkidalako, adimen urriaren jabe naiz. Buruko garunak urtu beharrean dabil, jo eta su gogoetan. Lo gutxi eta asko irakurri, garuna lehortu zitzaion. Garunik gabeko gizona. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garun. Etim. De gara + un .

    1. (V-ger-m-gip; Mic 9r, Lar, Añ, Dgs-Lar 2, H), garaun (V-ple-arr-oroz; Añ), garoin (V-gip), garuin (V-gip), karaun (V-gip). Ref.: A (garun, garaun, karaun); Iz UrrAnz (garoiñ) ArOñ (garoiñ, garun); Elexp Berg (garun, garuñ). Sesos, cerebro; (fig.) inteligencia. “Garoiña, el seso” Iz UrrAnz. “Garóiñak zulatu: un ruido muy fuerte; perforarse los sesos oyendo una misma cosa” Iz ArOñ. “Txindurrixen garoiñak jango dituzula esan: dile que comerás sesos de hormiga” Ib. Tr.

    Documentado en autores occidentales desde finales del s. XVIII. Todos los ejs. anteriores al s. XX, salvo el de Apaolaza, son vizcaínos. Al Norte lo emplea J. Etchepare. Garun es la forma más general.

    Txipiketan dituzula zeure garoñak. msOñ 93v. Txepetxak baño garoiñ geiago ez daukain emakume batzubei. Ib. 22v. Buru barruban […] garunak. Mg PAb 86. Joten dau garunetan baliaz. Mg CO 45. Ez dezu zenzu ez garuñik. VMg 32. Bota eragin ziozkan begiak ta garuñak buru ezurra ausirik. Ib. 83. Kastiguak onduten eztabena / garaunik eztaukena. Zav Fab RIEV 1909, 31. [Burua] ez eukala garaunez aiñ ondo betea. AB AmaE 251. Edozein soin-atali garunerako iragarbidea kendu ezkero, adoremena itzaltzen da. “Privada la comunicación […] con el cerebro” . Zink Crit 30. Euskarazko “garuna” eta frantsesez “cerveau” deitzen dutena, biak bat direla. JE Med 30. Gorputzeko eskuin alderdiaren higiarazteko hariak garunaren ezker aldetik dira abiatzen. Ib. 30. Ez dauzkate sanuak / buruko garunak. MendaroTx 85. Garun onekua zara ta, tira! Otx 14 (ref. a la inteligencia de una persona). Txapel andi ederra buruban eruan arren, gixona ixan datekela garun gutxikua. Abeletxe in EZBB II 117. Zertako gogoetatuz alper neka garuna? Or Poem 539. Buruko garunak atara arte ekin eutsan emoten. Bilbao IpuiB 37. Buruko garunak urtu aiñean dabil, jo ta su gogoetan. Erkiag BatB 159 (v. tbn. garunak urtu en Otx 173, garoiñak u. en msOñ 15v). Kasko-ezurra eta barruko garunak. Vill Jaink 69. Nere buruko garunak lanean asiak dira. NEtx LBB 87. Lo gutxi ta asko irakurri, garuna leortu zitzaion. Berron Kijote 32. Garaunak behar bezala hazi ez zitzaizkidalako, adimendu urriaren jabe naiz. MIH 399s. Gure garaun eta bizkarmuinean gertatzen diren gertari ezkutuagoak. MEIG VI 116. (v. tbn. 117 y 118) v. tbn. Ag AL 145. A LEItz 132. Alzola Atalak 4. Garaun: Kk Ab II 144. Garuin: Apaol 53.

    2. “Garunak, sienes. Garunetako dundurixuagaz nago” Etxba Eib. “Garoiñak, las sienes” Iz UrrAnz.

    Sinonimoak: iz.

    [garun] : burmuin, zerebro (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  iz. (batez ere pl.) seso(s) (2) iz. (hed.) cabeza, cerebro, juicio, inteligencia, talento, sensatez (3) iz. (Anat.) [zentzu zabalean, entzefalo-ren baliokide gisa] encéfalo, cerebro (4) iz. (Anat.) [zentzu hertsian, entzefalo-ren osagai gisa] cerebro
    fr (1) iz. (batez ere pl.) cervelle (2) iz. (hed.) tête, cerveau, jugement, intelligence, sens (3) iz. (Anat.) encéphale ; cerveau
    en (1)  iz. (batez ere pl.) brains (2) iz. (hed.) head, mind, intellect; sense; intelligence (3) iz. (Anat.) brain
    port (1) (gen pl) miolos mpl. (2) cabeça, cérebro, julgamento, inteligência, talento, bom senso (3) encéfalo, cérebro

    Testuinguruan

    Lo gutxi eta asko irakurri, garuna lehortu zitzaion. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 11:37 pm on 2021/07/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ganbelu 

    adj. Lgart. Kirtena, inozoa. Ik. gamelu. Ganbelua galanta, hi! Ganbelu batekin ezkondu zen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ganbelu. Etim. Para el grupo nb, v. FHV 360.

    1. (V), ganbelo. Ref.: A; Etxba Eib. Camello. “Job, Hus-ko aitta zarran aberastasunen artian, ziran iru milla ganbelu” Etxba Eib. v. gamelu. Tr. Documentado sólo en la tradición meridional. Idi, ganbelu, zaldi ta abere askok. JJMg Mayatz 24. Bizkarraz ganbelua, belarriz astua. AB AmaE 238. Ganbeloaren burua / orratz zulotik iragotia. AB Olerk 99. Gaiñez egingo duzu ganbeluz eta Madiango ta Epako dromedariz. (Is 60, 6). Or MB 110 (Ker ganbelu; Dv kamelu, Ol gamelu). Gazteak gaztelu ta zarrak ganbelu. EgutAr 28-4-1959 (ap. DRA). Bai nekagarria dala ganbeluaren ibillera. Anab Aprika 38. Zazpi eguneko txangoa ganbeluz egitea. Ib. 39. v. tbn. Urruz Urz 11. JanEd II 140. Altuna 22. NEtx LBB 304. (Como primer miembro de comp.) Ez omen da “mehari” bezelako ganbelu-arraza korrika. Anab Aprika 45. Ganbelu-baba pilla ederrak. Ib. 35. Ganbelu-talde aundiak. Ib. 21.

    2. (V-gip ap. Etxba Eib y Elexp Berg ). “(Fig.), alto, desgarbado. Ik. gandula. Ikusi al dozu emen mutill ganbelu bat?” Etxba Eib. “Ganbelu, ‘camello’ esan nahiko du. Adjetibo bezala erabiltzen da. Pertsona altu eta ganorabako xamarrei esaten zaie. Bihotz onekua da, ganbelu samarra izatia eze. ‘Camello’ esateko, kamellua esan ohi da” Elexp Berg. Txanton oilloa; orretariko gizona, ganbelua. A BeinB 59 (“camello” en el voc. del final). I, badakit nik ze aizan i, ganbelua galanta. Ag AL 34. v. tbn. Ezale 1898, 219b. Au [Mañasi], itsutua dagolako, ganbelu bategaz ezkonduko da. Ag Kr 157. Orain doguz, bai orain, / negarrak, uluak, / igazi dauskunian… / “Mando” “Ganbeluak”. Enb 206.

    GANBELU-ILE. Piel de camello. v. GAMELU-ILE. Joanek ganbelu-illezko jantzia zeukan. Or Mt 3, 4 (Ker ganbelu-ulezko).

    GANBELU-LARRU. Piel de camello. Basamortu gorrian ganbelu-larruzko txaboletan. Anab Aprika 86. Gizonak du predikatzen mortuetan / ganbelu narruzko hitz giartsua. Azurm HitzB 42.

    Sinonimoak: izond. beh.

    [kirtena]: arin, babalore, babo, bulunba, buruarin, eltze, ergel, ero, eroxka, inozo, kaiku, kaskarin, kirten, lelantoni, lerdo, memo, tonto, tontolapiko, tutulu, txatxu, txoriburu, zoro, zoroxka, zozo, zozoilo, ments Ipar., pello Ipar., xanfarin Ipar., zuntzun Ipar., tontolo Heg., txoropito Heg., atunburu Bizk., gangar Bizk., ganorabako Bizk., ganoragabe Bizk., ganoragabeko Bizk., kokolo Bizk., lapiko Bizk., lelo Bizk., mozolo Bizk., papao Bizk., pepelerdo Bizk., taket Bizk., tankalo Bizk., tentel Bizk., txotxolo Bizk., tetele Ipar./Naf., pettux Lap., ilupa Naf., pergut Zub., astapito beh., alotza g.e., haizebelats g.e., inputika g.e., narra g.e., txolin g.e., zoroko g.e., memelo Bizk. beh., koko Bizk. g.e., txotxin Bizk. g.e., pikabuztan Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Heg.) (lgart.) estúpido, -a, necio, -a, tonto, -a, lerdo, -a (2) iz. camello
    fr (1) iz. (Heg.) (lgart.) stupide, bête, idiot, -e, empoté(e) (2) iz. chameau
    en (1) iz. (Heg.) (lgart.) stupid, silly, dumb, foolish (2) iz. camel
    port (1) iz. (Heg.) (lgart.) estúpido(a), néscio(a), bobo, bocó (2) iz. camelo

    Testuinguruan

    Ganbelu batekin ezkondu zen. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 11:47 pm on 2021/05/25 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaitzerizko 

    iz. Jas. Gorrotoa, ezinikusia. Mendekatzeko desiraz eta gaitzerizkoz beterik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L).
    Cuaderno.
    Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaier eta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Sinonimoak: iz. jas.

    [ezinikusia]: ezin eraman, ezinikusi, gorroto, higuin, ikusiezin, aiherkunde Ipar., herra Ipar., herrakunde Ipar., aiher g.e., herragune g.e., higuindura g.e., higuintza g.e., hudigo g.e., inkurio g.e., otin g.e., hegigo zah., begigoa Ipar. g.e., hastio Ipar. g.e., keru Ipar. g.e., korromio Ipar. g.e., kurruka Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. absolución
    fr iz. (Ipar.) cahier
    en iz. (Ipar.) notebook
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Mendekatzeko desiraz eta gaitzerizkoz beterik. (Hiztegi Batua)

     
  • Maite 9:51 pm on 2021/05/21 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gozogintza 

    iz. Gozokiak egitea; gozogilearen lanbidea. Gozogintzan erabiltzen diren gaiak. Gozogintza produktuak.  (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [gozoteria]: gozoteria (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz.  repostería
    fr iz. office de pâtisserie et de confiserie
    en iz. confectionery; pastrymaking
    port iz. confeitaria, doceria

    Testuinguruan

    Gozogintzan oso trebea da Jone. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:21 pm on 2021/05/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goibeheratu 

    du ad. Beheratu, apaldu; zapaldu. Munduan azken direnak zuk zeruan igotzen dituzu, eta harro direnak, beren handinahia beheratuaz, goibeheratzen dituzu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goibeheratu.

    1. (-bera- Lar), goberatu (Lar, Dv, H). “Revolver” Lar. “(Meterlo a) barato, guzia nastatu, […] goiberatu” Ib. (-bera- H). Poner(se) lo de abajo arriba, poner(se) del revés. Gure begiz ikusten deguna bera nola aunditzen dan […] eta goiberatzen dan oartu duanak. “Se trastorna de arriba abajo” . Zink Crit 55.

    2. (-bera- Lar, H). Rebajar. “Ajarle a uno su vanidad, bere antustea goiberatu norbaiti” Lar. “Abattre, humilier” H. Gurasoak goi-beratu dituzu? Elizondo KristPE 103. “Goiberatu (Vc, G), disminuir, venir a menos (hablando de la fortuna, fama, bienes, etc.)” A.

    3. Caer. “Aplanarse algún edificio, erori, jauzi, goiberatu” Lar.

    4. (-bera- Añ, H, A). Dejar maltrecho, aplastar (a alguien). “Estropear” Añ. “Défaire, jeter dans le désordre” H. “Desbaratar” A (éste y Harriet citan ejs. de Añibarro). Astindu ta goibeeratuten zaituela lurra jotegiño erruki apur baga. Añ EL1 199. Mantendu ezin baziran bertutean, ez goi-beratu euren arerioak oraziño baga. Añ LoraS 104. Ekatx andi indartsuak goiberatu nau. Añ NekeA 260. (No ref. a personas). Desbaratar, deshacer.
    Goiberatuteko bere deabrutasuna. Añ MisE 3. Eraketa goiberatzeko bakarrik aski da. “Basta para desbaratar el sistema” . Zink Crit 33.

    5. Apoyarse, inclinarse sobre. Nere bordoian goiberatua / banetorren ni pakian. SBaroj CancB 1, 2, 22.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [beheratu]: apaldu, behera egin, beheratu, behetu, jaitsi, beheititu Ipar./Naf., jautsi L-N, baxatu g.e.    

    [zapaldu]: oinazpiratu, oinkatu, oinperatu, ostikopetu, zanpa-zanpa egin, zapaldu, lehertu Ipar., ostikatu Ipar., zanpatu Gip., zapatu Ipar./Naf., istikatu g.e., lerdatu g.e., lerdekatu g.e., ostikoperatu g.e., aurizki zah., ohondikatu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. disminuir, venir a menos; deprimir, humillar, abatir
    fr du ad. diminuer, venir à moins; déprimer, humilier, apaiser
    en du ad. decrease, come to less; depress, humiliate, abate
    port du ad. diminuir, chegar a menos; deprimir, humilhar

    Testuinguruan

    Ekaitz handi indartsuak goibeheratu nau. Añ NekeA 260. (moldatua)

     
  • Maite 10:16 pm on 2021/05/04 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goralarri 

    iz. g.er. Goragalea.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goralarri. (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (okára), UrrAnz. Asco, náusea, ganas de vomitar. Onen ondorean azaltzen dira gora larriak, gorakoak eta gorputz guztiko miñak. “Náuseas” . Aran-Bago ManMed 228. Goralarri eta txistularri aundiak. Ib. 280. Ura goralarri / ta barne dantza! Ldi UO 32.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [goragalea]: botagale, botagura, botalarri, egozgale, goragale, goitiko Ipar., goitigale g.e., goitinahi g.e., goranahi g.e., goranzko g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. asco, náusea, ganas de vomitar
    fr iz. dégoût, nausée, envie de vomir
    en iz. feeling like vomiting; nausea; queasiness
    port iz. náusea, asco, nojo

    Testuinguruan

    Goralarriak hasi zaizkit. #gaurkohitza

     
  • Maite 9:25 pm on 2021/04/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galar 

    iz. 1. Gaztainondo-ikatza. 2. Zuhaitzean bertan ihartua dagoen adarra.   (Harluxet hiztegi entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L).
    Cuaderno.
    Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaier eta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. carbón de castaño (2) iz. reviejo, -a, rama o leño muerto del árbol
    fr (1) iz. charbon de bois de châtaigne (2) iz. branche mort d’arbre
    en (1) iz. chestnut charcoal (2) iz. dead branch (of a tree)
    port (1) iz. carvão de castanha (2) iz. galho morto (de árvore)

    Testuinguruan

    Gasteizko galar bat, Europako handiena izan litekeena, koronabirusaren biktimak omentzeko eta gogorarazteko. [Mikel Belasko @mbelaskoEU)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel