Tagged: G Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Maite 8:22 pm on 2021/01/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gozakaitz 

    1 adj. Gozotasunik gabea, zakarra. Ik. gozogabe. Ez izan mukerra eta gozakaitza bizilagunarekin. Udako bazkalondo gozakaitza. Zu gabe gozakaitz zait dena. Lur gozakaitza: lantzeko txarra gertatzen dena (Ik. elkor 1). 2 (Adizlagun gisa). Beti gozakaitz, beti minbera bizi da olerkaria. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gozakaitz. Tr. Documentado en Etcheberri de Ziburu y en algunos autores meridionales desde Larramendi. Gozakaitz es la forma más usual. Hay gozagaitz en Etcheberri de Ziburu, Zaitegi y N. Etxaniz.

    I . (Adj.).

    1. (H). Desagradable, repugnante. “Sans douceur, sans agrément aux sens, déplaisant, répugnant” H. Zierpeen herze eta gibelez ianharia / Sathanek aphaintzen dio hain gozagaitz iakia. EZ Man 105. Ametsondo gozakaitzak. Or QA 101. Gure liburuak erriari gogorregi ta gozagaitz egin ez dakizkion. NEtx Nola 6 (v. tbn. Antz 102). Zu gabe gozagaitz zait dana. NEtx LBB 283. Udako bazkalondo gozakaitzaren bero-galdatan. “Enfadosa siesta de verano” . Berron Kijote 139. v. tbn. Zait Sof 197. (V-gip, AN; Lar). Ref.: A Morf 188; Iz ArOñ. “Bronco, en la voz e instrumentos” , “insuave” Lar. “Gozagaitz, destemplado, desafinado” A Apend. “Gosakaitz, (lo) áspero” Iz ArOñ.
    Ezpañetatik ateratzen diran itz gozakaitzak entzuten. Etxeg Itzald II 149.

    2. (V-gip, G, AN; Lar, Dv, H), gozagaitz (H), gozakatx (V), gozagatx (V-m), gozakeitz (AN-araq), gozogaitz (H). Ref.: A (gozagatx, gozakaitz, gozakatx); Iz ArOñ (gosakaitz); Satr VocP (gozakeitz); Gte Erd 212. Malhumorado; descontentadizo. “Desapacible” Lar. “Está de mal temple, gaizgiroa dago, gozakaitza, gozagea dago” Ib. “Colère, d’humeur difficile, violent, emporté” Dv. “Desabrido, colérico, fiero” A. “De mal humor” Garate Cont BAP 1957, 48. “Displicente, arisco (persona o animal)” Iz ArOñ. “De mal talante; desasosegado” Satr VocP. “Gozakaitza da (G-azp)” Gte Erd 212 (junto a haserrekorra, hari gaiztokoa, etc., de otras zonas). [Izarrak ere] ez naute betetzen, ukitzen, gozatzen: aiñ nator gozakaitza. Lar SAgust

    3. Eria gozakaitz egonagatik […] Jaunaren bendizioakin bera gozatuko da ta eskura etorriko da. Cb Eg III 285. Ez izatea mukerra eta gozakaitza, baizik erraza, samurra, gozoa. AA I 573. Biguintzen eta gozatzen ditu biotzik gozakaitzenak. AA III 433. Gizon biotz-gogor, izugarri, gozakaitz, infernutik irtena zirudiena. Lard 163. Etzaitezela iñoiz / izan gozakaitza. Moc Ezale 1898, 222. Lenago baño mukerrago ta gozakaitzago gelditu zan. Ag G 160. Izaker sukoi ta gozakaitzekoa. EEs 1913, 179. Beti gozakaitz, beti minbera bizi da. Gazt MusIx 71. 3. (G, AN ap. A ), gozakatx (Vc ap. A), gozagatx (V-m ap. A ). “Tierra dura” A. Zaldibiako buztin lur gozakaitzak. Izt C 171.

    II . (Sust.). “Desabrimiento, gozakaitza, gozagea” Lar. “Desagrado, ederesgea, gozakaitza” Ib. “Desapacibilidad” , “destemplanza” Ib.

    Sinonimoak: izond.

    [gozotasunik gabea]: gozogabe, gozaga Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  izond. irritable, colérico, -a, desagradable; insoportable (2) izond. de mal sabor, desazonado, -a (3) izond. [lurra] dura; estéril
    fr (1) izond. désagréable, acariâtre, déplaisant, -e ; insupportable (2) izond. de mauvais goût, déplaisant, -e (3) izond. [lurra] dur, -e ; stérile
    en (1)  izond. [zakarra] irritable, bad-tempered, furious; unbearable (2) izond. [jatekoa] tasting bad; unpleasant-tasting
    port (1)  izond. irritável, colérico, -a, desagradável; insuportável (3) izond. [lurra] estéril

    Testuinguruan

    Zu gabe gozakaitz zait dena. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 11:17 pm on 2020/12/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galtzagorri 

    1 iz. Deabrua. (Maiz izen berezi gisa erabiltzen da). Galtzagorri bera zara zu, anderea. 2 iz. Iratxoa. Orratzontzi batean gordeta zituen galtzagorrien laguntzarekin eraiki omen zuen etxea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galtzagorri.

    1. (G-bet, L, BN; H), galtxagorri (V-gip, G-azp; Lar, H), kaltzagorri (G-bet, B). Ref.: A (galtzagorri, kaltzagorri); Iz ArOñ (galtxá gorrixa); JMB At (Galtxagorri) . “Patillas, el demonio” Lar. “Se usa sin artículo, como nombre propio” A. “Genio familiar” JMB At. ” Mamarro, galtxagorri y otros nombres sirven para designar a un genio o genios minúsculos de figura humana –de insecto según algunos– que ayudan en sus quehaceres a ciertos hombres. Caben cuatro en una alfiletera y habitan en la del sujeto a quien protegen” JMB MitV 419 (v. tbn. JMB LEItz 100 y Mund I 105ss). v. prakagorri. Deabrua, Demonioa galtzagorria esatea. AA II 31. Sala eder bat bada bertze mundurako, / Lekhua frankorerkin kontradantzeko, / Galtxa gorri berbera xirrika yotzeko. Hb in BOEl 103. Eta huna non, zinez eta minez, kapera barnetik atheratzen den Galtxagorri. Barb Sup 139. Galtxagorri bera zare, zu, anderea. Ib. 21. Bi mila galtxagorri, / norat naizen ethorri! Ox 108. Astaputz alaena! Galtza-gorri+ makurrago baiaiz! TP Kattalin 181. +Galtza-gorri+ak (deabrutxoak) dira Aldazkoak. “Diablejas”. Or Eus 63. Horra nun zaikun etorri / Euskadirat Galtxagorri / Jainkoaren amodioz jazartzerat apezeri. Iratz 25. Izitzen zuen karraskilak, behin berak galtxagorri ikusi baitzuen soberaxe bezala harturik. Zerb Azk 89. Andere Dona Mariaz aldiz, 9 haürrek Galtxa-Gorriri ükho egin die. Herr 25-8-1960, 3. Bainan! Bat-batean, horra Galtxagorri … edo Satan Beltzaren lana! Larre ArtzainE 326. v. tbn. A EY II 245 (Kaltzagorri). (Sobrenombre de diablo de mascarada) Ondotik, Adarbeltz, Sabelgorri, Galtzagorri, Tartaro. Ox 59. Hemen nuk ni Galtzagorri. Ib. 40.

    2. (El) que lleva pantalón rojo. Balukete bazterrek bihotz altxagarri, / bakeak behar balu gizon galtzagorri! Hb Esk 90. Xuberoko dantzari hoberenak (Sohutarrak). Epixtolak hortako erraiten othe du: “Galtzagorri jaun handiak, Sohutako”. Egunaria. (ap. DRA, sin más ref.)

    3. galtxagorri (G-nav ap. Garbiz Lezo y Ond Bac ). “Cierta clase de hierba” Garbiz Lezo 113. “Hierba de tallo rojo” Ond Bac.

    Wikipedian:

    Galtzagorri euskal mitologiako pertsonaia bat da. Mamurrak eta Prakagorriak gizakiei beren lan harrigarrietan laguntzen dieten ahaide txiki-txikiak dira. Praka gorriak dituzte soinean, eta orraztokian ezkutatzen dira. Euren jabeari biraka-biraka hasten zaizkio oihu batean galdezka. “Eta orain zer? Eta orain zer?” Eta une batean betetzen dituzte nagusiaren aginduak, nahiz eta ikaragarrienak izan. Beste izen batzuk: Aidetikako (Saran); Aiharra, Haio (Lapurdin); Beste mutilak (Gernikan), Patuek (Muxika)… Jarraitu irakurtzen.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [prakagorria]: prakagorri, familiari Bizk. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (mitol.) diablillo, duende, familiar. Ref. a un pequeño ser fantástico de las narraciones populares que acompaña y hace las tareas a una persona. (2) (euf.) El diablo, El demonio. (3) (adj.) que lleva pantalón rojo.
    fr  iz. surnom du diable
    en iz. demon, devil
    port iz. diabo

    Testuinguruan

    Orratzontzi batean gordeta zituen galtzagorrien laguntzarekin eraiki omen zuen etxea. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:22 pm on 2020/12/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ginga 

    1 iz. Gerezi mota garratza. Ginga anpolaia. Ginga edaria. Ginga, gozo dela, min da (esr. zah.). 2 iz. Gingondoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 ginga. 1. (G ap. A ; IC 442v, Lar, H). Guinda. “Guigne, cerise” H. ” Ginga, guinda, cereza agria” A. v. 1 ginda. Zozo aseak gingak igi. Lar (s.v. tordo). Ez aldin utziko amak gingak jaten. AA II 30. Dulze legor piska bat edo gingak inguruan apaingarri ipiñiaz. Cocinan 52. Jango dituzu, juaten bazera / Erniora Abenduan, / ginga goxuak kuku ta xoxo / kantari alaien onduan. MendaroTx 171. Egunero jantzi bat eun berriz egiña, / gaur askotan bezala ginga-margo ziña. Or Poem 533. v. tbn. Echag 174. Izt C 154. EZBB II 146. 2. (Lar→Lcq 77, H (s.v. gila)). Guindo. “Guindal” Lar. Era berean ginga edo gerezi gañetan gañean jartzen dirala gaizki dirudian eran, mutillak begira daudela. AA II 120. GINGA ANPULU, GINGA ANPOLAI. “Garrafal guinda, ginga anpuluak” Lar. v. GINDA ANPULU, GEREZI ANPOLAI. Ginga anpolai gizen gizenak guziyak kontuz landuak. Iraola (ap. DRA). GINGA-EDARI. Licor de guindas. Ginga-edari onekin agoa ezatuko diat. ‘Agriotat’ . Or Mi 69.

    2 ginga. (G-to ap. A ). “Zénit. Eguzki-gingan, en lo más caluroso del sol” A. v. gingabegi. Udako eguerdiz, sargori miñean, / iguzkiak, gingan, dario su ta gar. Zait Gold 18. Eguzki biribil-diztikorra ortzi-erdian yarri ta bero-gingak erre oi dun garaia. (Interpr?). Zait Sof 172. Gingan eguzkia. “El sol está en el cénit” . Or Poem 529. Argi-iturri nagusia kiskalgarri, gingan egoan, udako egunik beroenak eldu ziralako. Erkiag Arran 105. Bere animarentzako atsedenbide ta bere izan-izatearen ginga du olertitza. Gazt MusIx 168.

    3 ginga. 3 ginga . –Ai, au txardina! Oraingua! –Zenbatean dezu? –Amar zentimuan, azkena, andria: begira zer ginga! EgutTo 1921 (Lotazilla), 30 (ap. DRA, que traduce “ganga”).

    Sinonimoak: iz.

    [gingondoa]: gingondo (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) 1  iz. (Bot.) guinda 2  iz. guindo (2)  iz. (Astron.) cenit
    fr (1) iz. griotte
    en (1) 1  iz. [fruitua] morello/sour cherry 2  iz. [zuhaitza] morello/sour cherry tree
    port (1) 1  iz. (Bot.) ginja 2  iz. (árbol) ginjeira

    Testuinguruan

    Gozogileak, urte gaziari ginga jartzeko irrikaz. Arabako alea.

     
  • Maite 10:20 pm on 2020/12/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizatiar 

    1 adj. Gizakiari dagokiona. Ik. giza. Gizatiarra ematen ez zuen odol hotzarekin. 2 adj. Gizakiaren bertute eta akatsak dituena; bihozbera. Gertutasunean eta berdintasunean oinarritutako ekonomia apal eta gizatiarrago bat. Piztiak baretu eta gizonak gizatiarrago bihurtzen ditu musikak! Rekaldek gogoan du iraganeko Bilbo langile, jator eta gizatiarrago hura. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizatiar.

    1. (Dv→A). Humano. “Humain, ami de l’homme, philanthrope” Dv.
    Gizatiar jakintzari eskañi litzaiozken arlorik goieneko ta zallenak. Zink Crit 5n. Ikasleai izan bear dien maitasuna, ez gizatiarra, baizik goitikoa. JBDei 1919, 265. En DFrec hay 5 ejs.

    2. Humanista. Gero liburua humanista bete baten (gizatiar baten, esate baterako) kumea da. AIr Egan 1953, 7.

    Sinonimoak: adj./iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    1. gizakizale, gizaki-maitale. Ant. berekoi.
    2. filantropo

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adj. humano, -a, de condición humana; filántropo, -a
    fr  adj. humain, -e ; humanitaire, philanthrope
    en adj. human; humanitarian
    port adj. humano, -a; filantropo, -a

    Testuinguruan

    Salvador Illa Espainiako Gobernuko Osasun ministroa ere osoko bilkuran egon da, eta aitortu du giza eskubide bat gehiago aitortzeaz gain, egun inportantea izan zela gizarte «gizatiarrago eta justuago bat» lortzeko bidean. [Amaia Ramirez de Okariz Kortabarria, berria.eus (2020-12-17)]

    Argazkia: https://www.deviantart.com/deagon01/art/Dr-Euthanasia-Logo-373720795

     
  • Maite 10:34 pm on 2020/12/16 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goizerri 

    iz. g.er. Sortaldea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goizerri. (S ap. A ; Foix ap. Lh.), goiz-herri (Foix ap. Lh.).
    Oriente. Goizerria denean gorriago ezenez hori, eure euritakoa eztemala nehori. O Pr 612. Hor dütü goizerritarik / erregiak dohañekin. UNLilia 13. Aiphü handitakoa zen goizerrietako lürtiar ororen artian. ArmUs 1899, 33. Goizerriko mistikoek. Mde HaurB 90. Goizerritiko Jaungoikoaren / herri hautetsi maitea. Mde Po 101. Goizerritik argia. Mde Egan 1960, 237. GOIZERRI-ALDE. Oriente. Goizerri-aldean etxeak oso apalak izaten dira. Ir YKBiz 90n.

    Sinonimoak: iz. g.e.

    [sortaldea]: eguzkialde, ekialde, sortalde, goizalde g.e., sortegi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. oriente, este
    fr iz. est, orient, levant
    en (the) east
    port iz. oriente, leste, este

    Testuinguruan

    Goizerria denean gorriago ezen ez hori, eure euritakoa eztemala nehori.
    A. Oihenart

     
  • Maite 10:54 pm on 2020/11/25 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogorkeria 

    1 iz. Gogortasun gaitzesgarria. Etxekoen bihotz-gogorkeria. Zoriaren gogorkeria ankerra! 2 iz. Indarkeria. Hitzetan gogorkeria eta begietan eztia jartzen. Hark egindako sarraskiak eta gogorkeriak. Ez zaizkio gehiegi atsegin gogorkeriak eta odol isurtzeak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogorkeria. (Vc ap. A; Dv). Acción dura, severa, cruel; dureza, severidad. “Violence, dureté de traitement” Dv. Juramentu egiten deutsubet, eztodala inos aztuko zuben gogorkerija au. Astar II 174. Orrekaz, eure gogorkeriokaz il dok eure alaba ederra! Echta Jos 162. Arek egindako sarraskiak eta gogorkeriak. Or SCruz 107. Odola ixurtzeraiñoko gogorkeriren bat gertatu da. Goen Y 1934, 179. Etxekoen biotz gogorkeria. Etxde JJ 73. Munduaren ezbidea! Eta Zoriaren gogorkeria ankerra! Txill Let 64. Itzetan gogorkeria ta begietan eztia jartzen jarraitu zuen. NEtx LBB 149. Gogorkeriak egin lezakean irainik itsusiena garbitu duana. Berron Kijote 62. Gorrotoa eta gogorkeria obeto dabiltza baztarretan. BAyerbe 162. Mobimentu gogorra sortuaz joian diktadura eta gogorkerien aurka. Gerrika 191. Ez zaizkio gehiegi atsegin Izetari gogorkeriak eta odol ixurtzeak ere. MEIG III 85. En DFrec hay 27 ejs. v. tbn. Arr GB 35. Zby Pel 85. EEs 1913, 163. Ag EEs 1917, 171. Kk Ab I 44. TAg Uzt 257. Erkiag BatB 183. Larz Senper 64. Olea 279. FEtxeb 55.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [dorpekeria]: dorpekeria, dorpezia    

    [indarkeria]: biolentzia, bortizkeria, bortxakeria, indarkeria, bortxa Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. dureza, rigidez, severidad excesiva (2) iz. violencia, crueldad
    fr (1) iz. dureté, extrême sévérité (2) iz. violence, cruauté
    en (1)  iz. hardness; harshness; severity; strictness (2) iz. [indarkeria] force, violence; cruelty
    port (1) iz. dureza, rigidez, severidad excesiva (2) iz. violencia, crueldad

    Testuinguruan

    Gogorkeriarik ez! [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

     
  • Maite 11:42 pm on 2020/11/23 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gehiago 

    1 zenbtz. asko eta kideko zenbatzaile zehaztugabeei dagokien konparatibozko era. (Izen sintagma bati dagokiola, haren eskuinean; kasu atzizkiak hartzen baditu, mugagabean hartzen ditu). Ik. areago; haboro. Anton. gutxiago. Diru asko, diru gehiago. Etxe berri gehiago erosi ditu. Gogo gehiago agertzen dute orain. Urrats bat gehiago. Denbora gehiago behar du. Lo gehiago egin. Han eta leku gehiagotan. Arreta gehiagoz zaindu.

    2 zenbtz. (Izenordain zehaztugabe bati edo galdetzaile bati dagokiola, ‘aipatzen denaz beste’ adierarekin). Ik. beste1 2. Zerbait gehiago. Ez naizela ezer gehiagoren jabe. Zer gehiago egin dezakezu? Beste zenbat gehiagori ere ez ote die esan? Eta nork gehiago?

    3 zenbtz. (Izen sintagma ezabaturik). Diru asko zuen eta orain gehiago du. Beti gehiago nahi du. Markiegik eta beste gehiagok. Ez zuen gehiagoren beharrik. Ez nazazula gehiagotara hertsa. Horretarako eta gehiagotarako gai da. Inoiz baino gehiagoren eske.

    4 adb. Orain lau aldiz gehiago balio du. Beharrezkoak ditugu, gero eta gehiago, erdaratiko hitzak. Denok, nork gehiago, nork gutxiago, aldatzen dugu hizkuntza.

    5 zenbtz. (Desberdintasunezko erkaketako bi alderdiak agertzen direla). Zuk baino diru gehiago dut. Animalia batzuek gehiago irauten dute beste batzuek baino.

    6 adb. (Ezezko esaldietan). Aurrerantzean. Ik. berriz 1; berriro 1. Ez zaio gehiago ahaztuko. Ez nire aurrean gehiago jar. Ez zuen gehiago Ama Birjina ikusi. || Ipar. Aita-amek, aita-ama bilakatu direnetik, ez dakite gehiago zer den amodioa. Gehiago ez zuen nehork kasurik egiten.

    (Hiztegi batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    adond. [haboro]: haboro Zub.

    zenbtz. [haboro]: haboro Zub.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) más
    fr adb.zenbtz. zehaztgb. plus
    en adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) more
    port adb.zenbtz. zehaztgb. (kasu-atzizkiak mugagabean hartzen ditu) mais

    Testuinguruan

    Ustezko paradoxa ez da horren paradoxikoa. [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)]

    Gehiago, gehiagorekin, gehiagotan (euskaraldia.eus)

     
  • Maite 11:16 pm on 2020/11/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizagaldu 

    adj. Gizon galdua, gaiztakeriari emana. Akitofel gizagaldu eta bihotz gaiztokoa zen. Gizagaldu eta emakume galdu haiek. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizagaldu. gixagaldu. (Hombre) libertino, disoluto. Gixagalduen eta bada-ezpadakuen aolkurik eztagikiala artu. Otx 98. Jokoetxeetara inguratu oi diran gizagaldu sabelzuri batzuk. TAg Uzt 173. Gizagaldu ta emakume galdu ariek. Ib. 174.

    Sinonimoak: izond. g.e.

    [gizagaldu]: biziotsu, biziozko (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. hombre de mala vida; perdido, degenerado, pervertido; malvado, perverso
    fr izond. homme de mauvaise vie, homme dégénéré/dépravé/perverti
    en  izond. degenerate, depraved, wicked [man]
    port izond. homem de vida ruim; perdido, degenerado, pervertido

    Testuinguruan

    Akitofel gizagaldu eta bihotz gaiztokoa zen. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 10:57 pm on 2020/11/13 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizatxartu 

    ad. gizatxartu, gizatxar/gizatxartu, gizatxartzen 1 da/du ad. Gizatxar bihurtu. 2 da/du ad. Umore txarreko jarri. Ik. petraldu; pipertu. Zertarako gizatxartu? (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizatxartu. Enfadarse, ponerse de mal genio. Pazientzia artu dezagun, / zertarako gizatxartu? Uzt Sas 241. Volverse irritable. Ardi zarra baño goxo ta atsegiñagoa zana, ezin burutzeraño gizatxartu uan gaxoa. Ataño TxanKLan 123.

    Sinonimoak: ad.

    [gizatxar bihurtu]: doilortu, zitaldu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. envilecer(se), encanallar(se), engranujarse; convertir(se) o volverse malvado/despreciable/ruin (2)  da/du ad. poner(se) de mal humor
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Piztiek hegan edo ehizan ikasten duten bezala, gizonak disimulatzen ikasten du; hauxe dugu ofizioetan oparoena: imitatuz gizatxartu. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)]

     
  • Maite 10:31 pm on 2020/11/08 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galtzaile 

    1 iz./adj. Norbait galtzen edo zerbait hondatzen duena. Ik. galgarri. Jende galduak eta galtzaileak. Deabruaren asmo galtzaile bat. Apaiz arima-galtzaileak. Mihi gaiztoa da adiskidetasunaren eta bake onaren galtzailea. Bere eta besteen galtzaileak. 2 iz./adj. Galtzen duena, bereziki jokoan edo lehiaketa batean. Irabazleak eta galtzaileak. Gerra batean galtzaile gertatzen direnak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: izond.

    [galgarria]: galgarri, hondagarri, hondatzaile, kaltegarri, suntsigarri, suntsitzaile, kaltekor Ipar., damugarri Zub., errausle g.e., kaltarkitsu g.e., kaltegarrizko g.e., kaltetsu g.e., kaltiar zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. perdedor, -a; vencido, -a (2) iz./izond. arruinador, -a; corruptor, -a, que causa la perdición
    fr (1) iz./izond. perdant, -e ; vaincu, -e (2) iz./izond. corrupteur, -trice ; pervertisseur, -euse
    en (1) iz. loser (2) iz. corrupter (3) izond. losing (4)
    port iz. caderno

    Testuinguruan

    Galtzaileen zapore malkarra zeukan. [Berria, 2004-05-22, [Kultura]]. Egungo Testuen Corpusa.

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/10/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galartzu 

    iz. Xingola. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galartzu. (G, B), kalartzu (G-nav), kadartsu (V-gip), kadartzu (B; Lar→H), kadarzo (R), kadaso (Sal), kedartsu (V-gip, AN-5vill), kedaso (Sal). Ref.: A (galarru, kadartsu, kalartzu, kedartsu, kedaso); JMB At (galartzu); Izeta BHizt (kadartzue). “Hiladillo” Lar. “Manchega, especie de cinta, kadartzu nabarra ” Ib. ” Galarru [corregido de propia mano: galarzu] 1.º (Gc), trencilla, cinta para zapatos; 2.º (B), trencilla, galoncillo” A. ” Kadartsu, kadarzo, kadaso, hiladillo” Ib. “Trencilla” JMB At. “Hiladillo, galón de tela” Izeta BHizt. Cf. VocNav s.v. cadalzo, cadarzo, cadorso y kedarzua. Cadarzo, palabra romance, aparece tbn. en un documento notarial (1632, Archivo Municipal de Motrico; v. ConTAV 158): “Un burco azul de lienzo de la tierra nuevo con barras y cabecera labrada de cadarzo”. (Bera app.), kalartzu. Cinta. Bere zinta edo kalartzu gorriz apaintzen. Elizdo EEs 1925, 248. Buruko illea oria ta mototsaren galartzua gorria. Anab Usauri 130. Nork igarri nun etetzen dan itxasoa ta nun asten zerualde urdiña? Ain garbi […] dago lurrari maite-igortzika dijoakion galartzu urdiña. TAg Uzt 93. Mugako galartzua urratu. Ib. 234. Sedazko galartzu zuri-gorritik zintzillik erabilli bedi. “Lazo” . EAEg 31-5-1936, 1729. Elurra bezelako artillezko galartzuz burua esitzen. Ibiñ Virgil 104. v. tbn. Lab SuEm 191. Borde.
    [Bapore-ontzian] ateak, burnikizko ertza edo kalartsua daukaten zurezko lauki batzuk izaten dira. Elizdo EEs 1926, 11. Galón. “Soutache” T-L. v. galoi.
    Besoetan sarjento urre-galartsuak. Alz Ram 70.

    Sinonimoak: iz.

    [xingola]: girgil, zinta, xingola Ipar., erriban Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. cinta, tira, galón, trencilla
    fr iz. ruban, bande, galon
    en iz. ribbon, strip, band, braid
    port iz. fita, tira, galão

    Testuinguruan

    Zutitzean, orpo batez jantziaren galartzu bat zapaldu zuen. [Manhattan Transfer, John Dos Passos / Lopez de Arana (Ibaizabal, 1999)]

     
  • Maite 9:26 pm on 2020/10/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gidaliburu 

    iz. Gairen bati buruzko argibideak ematen dituen liburua. Literaturaren historiako gidaliburuak. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

    [gidaliburu] : eskuliburu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. libro orientativo, libro guía, libro indicador; tratado
    fr iz. guide, lexique indicateur
    en iz. handbook, manual
    port iz. manual de instruções; tratado

    Testuinguruan

    Jardunbide egokien gidaliburua kaleratu dute. #gaurkohitza

     
  • Maite 11:37 pm on 2020/09/01 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gerizatu 

    ad. gerizatu, geriza/gerizatu, gerizatzen || da/du ad. Babestu. Eguzki sutsu honetarik gerizatzeko, beste itzalperik ez baduzu. Beren hegalez kutxa estaltzen zuten, gerizatzeko bezala. Zure itzalean gerizatuko dira zintzoak. Bere burua gerizatzeko. Gerizatuko dut etsaien erasoetatik (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gerizatu. Etim. Para su probable relación con la familia romance de eclipse y eclipsar o, más exactamente, con la de cris y crisar , v. BAP 1962, 95. (L ap. A; SP, Urt V 40, Lar, H), kerizatu (AN, L ap. A ), gereizatu (H), geritzatu.
    Cubrir(se), resguardar(se) del sol o de las inclemencias del tiempo; proteger(se). “Mettre à l’abri” SP. “Asombrar, hacer sombra” Lar. “Abriter; fig.: protéger” Dv. Tr. Documentado desde comienzos del s. XVII. En DFrec hay 5 ejs.

    Zeure saihets sakratuan gerizatua bethi eduki nazazu. Harb 96. Geriza etzatzu zeure / erredola handiaz. EZ Eliç 302. Zure itzalean gerizatu izanen dire justuak. Gç 44. Gerizatuko dut etsaiaren kolpetarik. Ch III 4, 1 (SP y Mst begiratu). Mariak gerizatuz, etzare deusen beldur izanen. Dh 269. Egon behar du toki gerizatuan. Dv Dial 77 (It aizeak jotzen ez duen tokian, Ur axe ezkutu, Ip atxolbian). Gerizaturen zaituztegu. Dv Mt 28, 14 (tbn. He). Dakarkiokeen ondorio hitsetik du gerizatzen. JE Bur 200. Eguzki sutsu onetarik gerizatzeko beste itzalperik ezpadu. A Ardi 74n. Makila saheska emanik, bere buruaren gerizatzen. Barb Sup 180. Bere gorde-pirrillarekin gerizatua. Or RIEV 1929, 8 (Ldi ib. 209 y Anab RIEV 1928, 610 estali). Ire pagodi itzalean gerizaturik. Zub 102. Eskubideak […] gerizatu dagikiez agintariak. Eguzk GizAuz 165. Beren hegalez kutxa estaltzen zuten, gerizatzeko bezala. Zerb IxtS 40. Berotik gerizatu ditezen. Ibiñ Virgil 108. Bas’ihiziak gerizatzeko badute lege bipilik. Xa Odol 173. [Arditegia] haizetik ere gerizatu behar nolazbait. Larre ArtzainE 34. Latina urruti gelditu zen, haren itzalak eta beste hizkuntza klasikoarenak artean gerizatzen bagaitu ere. MEIG VII 180. v. tbn. Hm 174. SP Phil 122. He Phil 125. Monho 36. Zby RIEV 1909, 397. Arb Igand 74. Ox 31. AIr RIEV 1928, 605. Ldi BB 102. Lf ELit 120.

    (Añ, Lecl, Dv, H), kerizatu (Añ), keritzatu (Ht VocGr 350, Lar), geriztu (AN-larr ap. Asp ANaf ). Esconder(se), ocultar(se); disimular. “Déguiser, cacher” Lecl. ” Ez niri deusere geriza (Lg), ne me dissimulez rien” Dv. ” Aitatxi zenari jana gerizten genion ” Asp ANaf. ” Geriztu zaite ” Ib.
    Iainko beloz gerizatua. EZ Man II 79. Gerizatzen darokuzu [Zuk iguzkia] / har dezagun pausua. EZ Noel 138. Xahuki, klarki eta deus gerizatu gabe. EZ Eliç 138. Zeren gerizatzen zaren sakramenduaren azpian. “Abscondis” . SP Imit IV 11, 2 (Ch gerizatzen; Mst gordatzen, Ol estaltzen). Jainko Jauna haragiaz / ziagok gerizaturik, / Majestatea ziagok / han berean estalirik. Gç 64 (v. tbn. 77). Bertutearen kaparen azpian […] gerizatua. He Gudu 36. Ezin gerizatuz gehiago bere errabia. Lg II 221. Bainan egun Jaunaren begitarik / ez daite nihor geriza. Monho 118. Jakintasun deusere gerizatzen etzaiona. Dh 175. Gorphutz ahularen azpian gerizatua. Jnn SBi 40. v. tbn. Mih 124. Brtc 149. Dv Lab 173.

    Ensombrecer(se), oscurecer(se). Beren ikuskera labur gereizatuakin. Lar SAgust 12. Oh gau illun, azpiratu ta keizaturik euki dozuna nire arima geixua! JJMg Egunoro 320 (ap. DRA). Zuk detsazun maittetasun garbi eta zintzua […] ez da auzuetako Prinzipe jasuenak be ezingo leukiala kerizatu. Etxba Ibilt 477. Proteger de. Kapotiak gerizatzen ditu / aizia ta ebiya. Tx B II 265. “Desaparecer (G-nav). Aizea gerizatu da ” A Apend.

    EZIN GERIZATUZKO.Ezin-gerizatuzko tokian phesiak atzeman gaitu, l’averse nous a surpris dans un endroit où nous ne pouvions nous abriter. Hori da huts bat ezin-gerizatuzkoa, c’est là une faute qu’on ne peut dissimuler” Dv. GERIZATURIK. En secreto, a escondidas. Davitek eta Chusaik elkhar aditzen zuten gerizaturik. Lg I 315.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [estali]: Ipar. zah.estali, kukutu Ipar., tapatu beh., bozatu Ipar. zah.    

    [babestu]: babestu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. cobijar(se), proteger(se), abrigar(se), resguardar(se), amparar(se) (2) da/du ad. (Ipar.) cubrir(se), esconder(se), ocultar(se)
    fr da/du ad. (s’)abriter, (se) protéger, (se) couvrir, (se) dissimuler, (se) cacher
    en da/du ad. to protect, to shelter, to shield
    port da/du ad. abrigar-se, proteger

    Testuinguruan

    Amak sobera zaindu eta gerizatu zintuen, haren ustez. [Elektrika, Xabier Montoia (Susa, 2004)]

     
  • Maite 11:49 pm on 2020/07/21 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gartxu 

    gartxu1 adj. Jan-edanean neurritsua dena. Ik. jangartxu. Ez zen gartxua, jatuna baino. Emakume gartxua. || gartxu2 iz. Phillyrea generoko zuhaixka hosto-iraunkorra, lurralde epeletan hazten dena, hosto txiki gogor luzangak dituena, eta multzoetan biltzen diren lore txiki zuri-berdexkak ematen dituena (Phillyrea sp.). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 gartxu. 1. (G-azp-to, AN-larr-ulz), gartzu (V-ger; Añ), gartza (B). Ref.: A (gartxu); Inza RIEV 1928, 152; Inza EsZarr 176; Berriat Bermeo 391.
    Sobrio, parco (ref. principalmente al comer y al beber). “(Ruin) comedor: (V) jan gartzua, yan txarrekoa ” Añ. ” Atuna ez da egon jatera (jan-gartzu egon da) ” Berriat Bermeo 391.
    Jan sarrija, jan gartzu. Mg PAb 121. Abadeak yan-edanian gartxu izan bear ddoek. Or Tormes 41. Egikeretan artetsuba, jan-edanetan gartzuba. Otx 22. Gutxiago jan eta edan! Jan-edan gartxuz […] izan adi eorren mediku. Lab Egan 1956 (3-4), 126. Alargun garbi ta gartxu. “Viduae castae ac sobriae” . Or Aitork 115. Ezagutu ditut mozkorrak Zuk gartxu egiñak. Ib. 281. Ez zan gartxua, jatuna baiño. Erkiag BatB 48. Arlote-kumearen afari gartxua. Ib. 117. Mai bat gartxu, atseden / onaz ongi betea nik aski. “Una pobrecilla mesa” . Gazt MusIx 79. Erle gartxuekiko bear diran ardurak. “Apibus […] parcis” . Ibiñ Virgil 69. Gaztedi gartxu eta langillea. Ib. 91. (Uso pred.).
    Gartxu ta etsi bizi zen. ‘Sa vie était patiente et sobre’ . Or Mi 90. Gurasoen maiean gartxu-gartxu oiturik. Or Aitork 226. Garbi ta gartxu, Zuk gurasoeri meneko zenegiela. Ib. 228. 2. Sobriedad.
    Poesi iatorra […] oro dendu, gartxu. “Todo equilibrio y sobriedad” . Or BM 24. Iana […] zeraman saskittoan etzun ipintzen bere gartxurako baiño geiago. Or Aitork 127.

    2 gartxu. (V, G-goi; Lar Sup, H). Ref.: A; Arzdi Plant1 276; JMB At.
    “Lentisco” Lar Sup. “Un arbusto que parece que es el enebro” A. “Phyllirea media, labiérnago (en Kortezubi)” Arzdi Plant1. v. gartxuondo.

    3 gartxu<. 3 gartxu . "(V-ger), palo que se pone sobre las cargas colmadas del carro" A.

    Sinonimoak: iz.

    [gartxu] : jangartxu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. frugal, parco, -a; comedido, -a || (2) iz. (Bot.) labiérnago
    fr (1) izond. frugal, rare, insuffisant || (2) iz. (Bot.) alaterne
    en (1) izond. light, frugal, sparing; restrained || (2) iz. (Bot.) false olive
    port (1) izond. frugal, parco, -a; comedido, -a || (2) iz. (Bot.) lentisco-bastardo

    Testuinguruan

    Ez zen gartxua, jatuna baino. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 9:22 pm on 2020/06/04 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galantu 

    galantu, galant/galantu, galantzen. || da/du ad. Apaindu, edertu. Bazekik bere burua txukunkiro edertzen, apaintzen, galantzen (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galantu.

    1. (Lar, Añ), galandu (H). Embellecer(se); engalanar(se). “Hermosear” , “adornar”, “engalanar” Lar, Añ. “Aliñar, componer” Añ. “1. devenir honnête homme, galant homme; 2. […] (au sens neut.) acquérir de la prestance, de la bonne mine; 3. (au sens act.) embellir, orner quelque chose, bien vêtir une personne” H. Bazeakik bere burua txukunkiro edertzen, galantzen, apaintzen. Lar DT 192. Erranagatik itsusias dela galant, esta orgatik galantzen. (252). LE-Ir. [Dama bat] bitxiz, loraz ta apaindura ederrez galantuko balitz. Añ LoraS 112.v. tbn. Izt D III. Alegeratu da patin tristea baña, / illargiaz beragaz dalako galantu. AB AmaE 393. Loretan dodaz gura lakoxe bizitokiak, / aize bigunak deustez erara ondo zabaltzen, / ta eguzkiak tintaz edertu, intzak galantzen. Ib. 376.

    2. (Lh). Galantear. “Faire la cour à une femme” Lh.
    Luis gaztetxo jaun ori / biolina joten, / Martinatxo andrea / galantutzeatzen. (AN-larr). A CPV 603.

    3. (V-m). Engordar.

    Sinonimoak

    ad. zah. [edertu]: edertu, ederreztatu g.e., politu g.e. (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. embellecer(se), engalanar(se), acicalar(se); ataviar(se)
    fr embellir, s’embellir
    en beautify, embellish
    port embelezar,

    Testuinguruan

    Bazekik bere burua txukunkiro edertzen, apaintzen, galantzen. (Hiztegi Batua)

    galantu

     
  • Maite 9:58 pm on 2020/05/10 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gehienbat 

    adb. Batez ere, batik bat; parterik handienean. Batzuk urduri, gazteak gehienbat. Liburuaren Euskal zatiak gehienbat errazak eta egokiak dira. Idazlan berriak arinak dira gehienbat. Gure artean gehienbat erabiltzen diren gaiak. Estatuaren eskuetan gelditu zitzaigun gehienbat irakaskuntza. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gehienbat. 1. (V-gip ap. Elexp Berg ). Sobre todo, ante todo; generalmente; en su mayoría. ” Geixenbat […], más que nada, principalmente. Amandria ikustiarren juan zan geixenbat ” Elexp Berg. v. GEHIENIK. Tr. Documentado en textos meridionales del s. XX. En DFrec hay 56 ejs. de gehienbat y 5 de gehinbat . Zu an izango ziñalakoan etorri zala geienbat. Ag Kr 191 (v. tbn. 136). Eguzkian bertan ikusten zituan, geienbat, egunaren orduak. Ag G 4. Orretxek geienbat erantzupen au egiñarazten dit. Ldi IL 114. Itxuskeri oiek nundik datoz? […] mendiak larrututa egotetik geien bat. Munita 21. Talde bi egin zituen, geienbat […], neutralak guztiz gitxi izanik. Erkiag Arran 140. Geien bat pe emen euskeraz irakurtzeko oitura zabaltzearren egin dot onela. SM Zirik 7. Nikanor-en itzak, orraitio, ez ziran izaten geienbat ugari. Erkiag BatB 20. Otzaldietan, geienbat bildutakoaz gozatu oi dira nekazariek. Ibiñ Virgil 76. Eztabaidea geienbat Luzianok eta onek izan eben. Etxabu Kontu 36. Olioa, jaboia, lejia, anilla, oiek ziran geien-bat orduko enkarguak. JAzpiroz 130. Batzuek urduri, gazteak gehienbat. MIH 144. Euskal zatiak gehienbat errazak eta egokiak dira. MEIG III 48. v. tbn. SMitx Aranz 65. Etxde JJ 99. Zait Plat 113. MAtx Gazt 26. Onaind in Gazt MusIx 145. Berron Kijote 31. AZink 167. Gerrika 239. Casi totalmente. Zauria osatu yakan geienbat Nikanor-eri. Erkiag BatB 103. 2. Como mucho. Geienbat ez genduzan egin berreun metro, or agertzen dira sei txori baltz. Gerrika 77.

    Sinonimoak

    adond. [batez ere]: batez ere, batik bat, beregainki, bereziki, buruenik, espezialki, guztiz ere, nagusiki, guztiz Ipar., bereberki Zub., sustut Zub./Am., berezikiro zah., handizki Ipar. g.e., partikularki Ipar. g.e., printzipalki Ipar. zah. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    • es adb. sobre todo, mayormente, mayoritariamente, principalmente, preferentemente
    • en adb. above all, especially, particularly
    • fr adb. surtout, notamment, particulièrement
    • port adb. praticamente, principalmente, essencialmente

    Testuinguruan

    Charlie aritu zen berriketan gehienbat. [Peaceful soldadua, Michael Morpurgo / Mirentxu Larrañaga (Alberdania, 2006)]

    Jordan bere esperientzia pertsonalean oinarritzen da gehienbat, kronika eratzeko. [Asisko Frantzizko, Asisko Klara, / Askoren artean (Arantzazu, 2002)]

    Maule gustuko dut, udan gehienbat. Elhuyar hiztegia

     
  • Maite 9:47 pm on 2020/05/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    grina 

    grina 1. iz. B 1 iz. Arimaren joera bizia, gogoa asaldatzen duena. Ik. lera2. Borrokarako grinak eragina. Neure burua edertzeko grinari amore eman gabe. Emakumeenganako grina. Elizarako grina handia duelako. Sorterriaganako grina epeldu. Grina gaizto edo txarrak menderatzen. Grinak eskatzen ziona egiten. Maitasuna arima barruan agertzen den gertakaria edo grina da. Haragikeriako grinak itsutua. 2 iz. Ipar. Arta, ardura; kezka. Laxoki, batere grinarik gabe bizi direnak. Bakerik gabe, barnea grinaz betea. Emaztea har dezana handitarik, ez date etxean grina gabetarik (esr. zah.).

    grinan (egon, bizi eta kideko aditzekin). Ipar. Arduratua, kezkatua. Geroztik hona grinan bizi naiz.

    grina 2. iz. Bizk. Zurda. Ik. kima2. (Hiztegi batua)

    Sinonimoak

    grina iz. (UZEIren sinonimoen hiztegia)

    [arima-joera bizia]: apeta, irrika, irrits, tirria, hisia Ipar., lehia Ipar., afan Heg., lera Bizk., irrikizio Gip., asper Zub., irrikatasun g.e., pasio g.e., joran Bizk. jas., espa Heg. g.e., gutar Bizk. g.e., uzi Bizk. g.e.    

    [kezka]: Ipar.ardura, kezka, kezkabide, arrangura Ipar., kexamendu Ipar., kardaba Gip., kezkura g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) iz. (Ipar.) cuidado; inquietud, preocupación (2) iz. pasión, ansia; inclinación, propensión, afición
    • fr (1) iz. (Ipar.) souci, inquiétude, préoccupation, empressement (2) iz. passion, ferveur
    • en (1) iz. [arta, ardura] care; concern, worry (2) iz. longing, yearning; passion
    • port (1) iz. (Ipar.) inquietação, preocupação (2) iz. paixão, desejo; inclinação, propensão

    Testuinguruan

    Barnea grinaz betea dut. (Elhuyar hiztegia)

     
  • Maite 10:21 pm on 2020/04/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gibelalde 

    iz. Atzealdea. Etxearen gibelaldean. Gibelaldea larrutuz herrestan. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    (B, L, BN, S; Añ, Dv, H, VocB , A). Ref.: Lh; A EY III 407; Izeta BHizt .
    Parte trasera; espalda; trasero. “Espalda” Mg Nom 66. “(Parte) posterior” Añ. “Croupe” Foix. ” Gibelaldea milikatzea aski, kurri abiatzeko (L)” A EY III 407 (acertijo del sello de correos). ” Zer duzu gibelaldean? Etxearen gibelalde hortan dago ” Izeta BHizt.
    Okhasinoa kopetan […] illetsu da, eta xerlotsu, baiña garhaitean, garzetan, gibel aldean, motz, soil, garbal, karsoil eta ille gabe. Ax 153 (V 101). Nihori potegin behar duenak gibelaldean, eztu irabazirik luzatzean. O Pr 700. Zaragollen gibel aldia oihal hobez egin dezen. Etch 303 (versión Lrq). Abereen azpiak izan behar du galtzadatua, ixuri guti batekin gibel-aldera. Dv Lab 217. Itsasoaren indarrak ordean urratzen zuten gibelaldea. “Puppis vero solvebatur” . Dv Act 27, 41. Elkharri gibel aldea erakusten. Elzb PAd 53. Gibel-aldetik zion / sendi usteldura. Zby RIEV 1908, 764. Hemen jauzi, hanxet gibelaldev. tbn. ES 113. Bordel 78. ChantP 308. Jnn SBi 115. StPierre 28. Ox 31. Barb Leg 137. TAg Uzt 153. Etxde JJ 173. Ardoy SFran 183. GIBELALDERAKO. “Qui se dirige vers le derrière” Dv. GIBELALDETIKAKO. “Qui vient du derrière” Dv.

    Sinonimoak

    iz. Ipar. [atzealdea]: atzealde, gibelondo Ipar. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es  iz. (Ipar.) parte de atrás, parte posterior
    • en  iz. (the) rear, (the) back
    • fr iz. partie arrière, partie postérieure
    • port iz. a parte de trás, parte posterior

    Testuinguruan

    Nik gibelaldean jokatzen nuen, defentsaren erdian.

     
  • Maite 8:34 pm on 2020/04/24 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ganorabako 

    adj./iz. Bizk. Ganoragabea. Ganorabako berba gangarrak. Ganorabakoen etxean, goizeko salda arratsean. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    (V), ganoragabeko, ganorabagako, ganorabageko, ganorebaako (V-gip), ganorabareko (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (gánore baakua); Etxba Eib; Elexp Berg (ganorabako, ganorabareko).
    (Ref. a personas) sin sustancia, botarate, torpe; (ref. a cosas) sin fundamento, insustancial. “Persona desmañada, torpe para el trabajo” A. ” Gizajua, ganorabakua izan zan beti ” Etxba Eib. “Sin sustancia, persona sin nervio, insustancial. Zelan izan leike personia hain ganorabakua ” Elexp Berg. Cf. LexBi ganorabaco. v. ganoragabe.

    *Eta zer, etxeak badira ain ganora bakoak non alkar ta erabatera lo egin bear izaten dabe? Añ LoraS 161. Euren ganora bagako berba gangarrak […] adierazoten deutse gustijai ardaoz aserik dagozana. Astar II 123. Itaune zalea dalako, / berbetan izan arren ganora bagako. AB AmaE 327. Barritxukeria ganorabagakoan iardun badeutzut bere. Ag Ioan 211. Nun egoaz Martin umeari zugatzera igoten galarazo barik, ganorabakuori? Echta Jos 33. Abelaztia biar litxaken baño erkiñago ta ganorabakuago aurkitzen da. ForuAB 101. Ganora gabeko aitzakiak esanaz. Garit Usand 62. Ganora bakoen etxean goizeko saldea arratsean. (V-gip) A EY III 131. Au benetan ganora gabekua! (V-gip) Etenak egin zituen barreka ikusleak, ain ganorabako talde aren zirriparra ta joan-etorriak ikusita.Erkiag Arran 44. Alako gizon ganorabakoari zer txarrik jazo ez gero? Bilbao IpuiB 168. Olarratz jaunari ganorabako zeren bat egin deutsazu. Erkiag BatB 66.
    v. tbn. Azc PB 244. A BGuzur 147. Ag Kr 173. Etxde JJ 40. Osk Kurl 41. Ganoragabeko: Ag G 141. Ganora bagako: Itz Azald 79. Ganorabageko: Ag Kr 60. En DFrec hay 2 ejs., vizcaínos, de ganorabako.

    *Artu oi dirian ganora eta burubagako osagei edo medizinakgaitik.Astar II 39. Epel, motel, ganora ta erakarde bagekoa. Ag Kr 49. Ganora ta ardura bako alper zar bat zala. Bilbao IpuiB 145.

    Sinonimoak

    iz. [ganorabako]: arduragabe, ganoragabe, baldar, gangar, dorpe, trakets, trauskil. Ant. argi, trebe (Adorez sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es izlag. (batez ere B) (lgart.) insustancial, negligente, sin fundamento
    • fr izlag. maladroit, -e, lourd, -e
    • en izlag. (lgart.) superficial, shallow, feckless, ineffectual, irresponsible
    • port iz. inútil, negligente, sem fundamento

    Testuinguruan

    Ganorabakoen etxean, goizeko salda arratsean. Esaera zaharra. (Hiztegi batua)

     
  • Maite 7:11 pm on 2020/04/22 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ganoradun 

    izadj. Bizk. g.er. Ganora duena. Emazte zintzo ganoraduna. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ganoradun. “(Hombre o mujer) de remango” A BeinB voc. v. ganoratsu.
    Maripa lango emazte zintzoa, iasekoa, ganoraduna ta maratza. A BeinB 41.
    v. tbn. Ag Kr 50. Beargin zindo eta ganoraduna. Alt EEs 1917, 43.

    Sinonimoak

    iz. [berrogei eguneko bitartea]: koarentena, berrogeizaro g.e. (UZEI sinonimoen hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es adj. (batez ere B) que tiene fundamento; garboso, -a; hábil, diestro, -a
    • en graceful, -a; skilled
    • fr gracieux, -a; habile
    • port gracioso, -a; hábil

    Testuinguruan

    Hona hemen etxekoandre ganoradun bat. #gaurkohitza

     
  • Maite 10:29 pm on 2020/03/28 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogortu 

    ad. gogortu, gogor/gogortu, gogortzen

    1 da/du ad. Gogor edo gogorrago bihurtu, gogortasuna hartu edo eman. Eguzkiak beratzen du ezkoa eta gogortzen lurra. Itsutu ditu haien begiak eta haien bihotzak gogortu. Ez zuen amorerik eman; bigundu eta samurtu beharrean, gogortzen hasi zitzaigun. Gurasoen kontra gogortzen direla. Bere setan gogortua zegoen. Ekandu on hori zugan gogortu artean.

    2 da/du ad. Sorgortu, sentiberatasuna galdu edo galarazi; zalutasuna galdu edo galarazi. Hezurrak zaizkit gogortu, belarriak ere gortu. Goazak, Xalbat, hotzak gogortuko hau bestela.

    3 zaio ad. Gogor egin. Nor ziren Antioko erregeari gogortu eta guda egin ziotenak? Lagunari gogortu bazaio.

    4 (Partizipio burutua izenondo gisa). Badakizu izotza ur gogortua besterik ez dela. Arrautza gorringo gogortu bat har ezazu. Bigun zezala bekatari gogortu haren bihotza. Lapur eta eraile gogortu batek ez eze, kristau bihozberagoak ere ez luke horrela jokatuko.

    (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    berrogaialdi. Cuarentena, período de cuarenta días. v. berrogeizaro. Berrogei-aldi onen ondoren deabrua alderatu eta tentatzen asi zitzaion. Lard 372. Ta andikan berrogei egunera, berrogei-aldia bete zitzaion. Jesus! Ura edaten asi ta an zakurra ikusten zuala. PEBiz 42. Naiz berrogai-aldi ezoak naiz legorikaragarriak edo izotzaldiak edo uzta ugariak zekazten. Or Mi 90. Garizumako edo berrogeialdiko barua, Jesukristo gure Jaunaren baruaren oroipenean egin oi dugu. Or MB 156.

    Sinonimoak

    ad.   [gogor bihurtu]: mokortu Ipar.    [gogor egin]: aurka egin, aurpegi eman, aurpegia eman, aurre egin, aurre eman, buru atxiki, buru egin, buru eman, burura eman, gogor egin, indar egin, kontra egin, kontrakarrean jarri, burutzia egin Ipar., iharduki Ipar., jarki Bizk., dorpetu g.e., ihardetsi Ipar. g.e., kontratu Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan

    • es (1) da/du ad. endurecer(se), entumecer(se); mantenerse, obstinarse; cuajar(se) (2) zaio ad. enfrentarse, hacer frente
    • en (1) da/du ad. (se) durcir, (s’)endurcir (2) zaio ad. faire front, (s’)affronter
    • fr (1) da ad. to harden, to stiffen, to strengthen; to get/go hard (2) du ad. to harden, to stiffen, to strengthen; to make hard/stiff
    • port (1) da endurecer (se) (2) confrontar, fazer frente

    Testuinguruan

    Pedro Sanchez, Espainiako presidenteak gaur eman du jakitera itxialdia gogortu eta erabatekoa izango dela datorren astelehenetik aurrera.

     
  • Maite 10:32 pm on 2020/03/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garaiezin 

    adj. Ezin garaituzkoa. Indar handi garaiezin bat. Hitler garaiezina zela uste zuten. (Hiztegi batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garaiezin. garaituezin (Añ), garaitezin (Lar). Invencible. “Insuperable”Lar. AxN explica parrik ezin (332) por garaituezin. v. garaitezgarri, EZIN GARAITUZKO. Indar andi garaiezin bat. Ub 99. Buru-auste nekagarria ta garaitu-eziña izango litzakit […] egoki adierazotea. A BeinB 35. Afroditen jolasak garai-eziñak baitituk. ‘Afrodita de todo se burla invencible’ Zait Sof 184. Iransuge arerioak garai-eziña.Zait Sof 164.

    Sinonimoak

    adj. menderaezin, gaindiezin, ezin garaituzko (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak)

    • es izond. invencible
    • en izond. unbeatable, invincible, impregnable
    • fr izond. invincible
    • port izond. invencível

    Testuinguruan

    Gazteei “garaiezinak” ez direla ohartarazi die OMEK (Edu Lartzanguren, berria.eus)

     
  • Maite 10:39 pm on 2020/02/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garaikar 

    iz. eta izond. Lehiatsua, borrokalaria. 2. iz. Lehia, borroka. • GARAIKARREAN. Borrokan, lehian. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garaikar . “(B), luchador, contendiente” A, que cita seguidamente el ej. de Axular (458 (V 298)). Cf. garaikarrean .

    Sinonimoak: iz.

    [garaikar] : borrokalari

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. luchador, -a; batallador, -a; contendiente (2) iz. lucha, batalla; contienda
    fr
    en
    port

    Indarrez eta bortxaz hezten banauzu, haserrekoi eta garaikar izango naiz. [Zakurra, zeure laguna (mold.), Gotzon Garate (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    garaikar (klimkin, Pixabay Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:10 pm on 2020/01/02 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaurdaino 

    adb. Gaur arte, egundaino. Ordutik gaurdaino dirauen ohitura. Ez da gaurdaino horrelakorik sortu. Nola ez naiz gaurdaino konturatu? Gaurdainoko mailari eutsi ahal izateko(Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GAURDAINO (G, AN-gip-larr-5vill, BN-lab; Lar, Añ; gaurdaraino Lar; gaurdino V-ger-m; gaurgaino V-ple; gaurgino Añ). Ref.: EI 159; Gte Erd 15. “Hasta ahora” Lar. “(Hasta) ahora, hasta el día de hoy” Añ. En EI hay además gaurdano (S), tal vez con el significado de “hasta esta noche”. En DFrec hay 11 ejs. de gaurdaino, 2 de gaurdaño y uno de gaurdaiño. v. egundaino. Gorde ta jagon nau gaurgiño. Añ EL1 6. Sinistu du Eliza guziak bere asieratik gaurdaño. AA III 521. Auxen da atsegiñen niretzat gaurdaño. AB AmaE 398. Geroztik beti gaurdaño . guardatzen dituzte. Bv AsL 222. Lurraren asieratik gaurdaño izan ez dan eta izango ez dan bezalakoa. Inza Azalp 82. Gaurdaño agian lirauke-ta. Ol Mt 11, 23 (tbn. IBk; para las demás versiones, v. GAURKO EGUN). Iñoiz ikusigabea gaurdaño! Aitzol in Laux BBa VI. Tertulian-engandik gaurdaiño etorri da. Or QA 170. Bidez aldatzea zer zen ez nekien gaurdaño. Txill Let 38. Lagun maitia, nola etzera / kontuan jausi gaurdaño. Olea in Auspoa 39, 139. Gaurdaño bizi bear izan dut. Ibiñ Virgil 59. Garai artatik gaurdaiño. Berron Kijote 142. Ez dut gaurdaino hitzaurrerik egin. MIH 296. v. tbn. It Fab 210. Aran SIgn I. Ldi IL 105. JMB ELG 89. TAg Uzt 265. Etxde AlosT 74. Bilbao IpuiB 205.

    Sinonimoak: adlag.

        [gaur arte]: egundaino Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. hasta hoy, hasta el día de hoy, hasta la fecha
    fr adb. jusqu’à ce jour, jusqu’à aujourd’hui
    en adb. up (un)till now
    port adb. até hoje

    Nola ez naiz gaurdaino konturatu?  (Hiztegi batua)

    gaurdaino (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:18 pm on 2019/12/29 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gandutsu 

    adj. Ganduz betea. Egurats gandutsua. . (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gandutsu. kandutsu. Brumoso, nuboso.  Zerua ez dago atzo bezin garbi, ta odei gandutsuak urdinduta agertzen dira. Txill Leturiaren egunkari ezkutua (1958). “>Let 27. Udaran egoaldea, kandutsu; gutxitan, euritsu. EgutAr 17-9-1965 (ap. DRA).

    Sinonimoak: adj.

    [gandutsu] : lainotsu, hodeitsu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. brumoso, -a
    fr izond. brumeux, -euse ; flou, -e
    en izond. misty
    port izond. nebuloso, -a

    Urtarrileko egun gandutsua zen. [Aurpegirik gabeko hiltzaileak, Henning Mankell / Juan Mari Mendizabal (Erein, 2009)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    gandutsu (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     

     
  • Maite 10:40 pm on 2019/12/13 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garitza 

    iz. 1 iz. Gari soroa. Garitzetara jaitsi ginen. 2 iz. Gari kopuru handia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garitza.

    1. (V, G, AN ap. A ; H), garitz. Trigal. “Terre ensemencé de froment” H, que cita el ej. de Astar. ” Aramu-bedarra, bedar me me mea, garitzekoa da (V-ger), […] de los trigales” A. Jesten bagera garitzetara. VMg 31. v. tbn. Añ MisE 149. Iñoren etxe, baso, lasto, garitza edo artatzaren bat erretan dabenak. Astar II 160. Donian-goizez gazte zoroak […] / doaz garitzan […] / batuten bedarrak. Azc PB 63. Garitzetan dardaiz dok argija. “La luz dardea los trigales”. Laux AB 25. An beian ixillik, / garitz urretuak / […] zelai orlegiak. Egieder Usk 14 (ap. DRA).

    2.Cantidad, montón, porción de trigo. Itxas-ontzi arek ekarri eban garitziak, ez eukan neurririk ” Etxba Eib. v. garidi. Orrill-lorilleko euritza / urte guzirako garitza. Ayerb EEs 1916, 227. Ganbaran garitza. MendaroTx 209.

    Sinonimoak: iz. (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    [garitza] : gari-soro, ogi-alor.
    [garitza] : gari-pila

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. trigal, campo de trigo (2) iz. cantidad/montón de trigo
    fr (1) iz. champ de blé (2) iz. quantité, tas de blé
    en (1) iz. [alorra] wheat field (2) iz. [kopurua] amount of wheat
    port (1) iz. trigal, campo de trigo (2) iz. quantidade / pilha de trigo

    Haize hark berak laztantzen zituen han eta hemen ageri ziren garitzak eta soroak. [Azeria eta Lehoia, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2007)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    garitza (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:33 pm on 2019/12/02 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garaitzia 

    iz. Ipar. Garaipena. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garaitzia. garaizia (Dv). “Victoire” Dv. v. garaitza. Garaitziatik heldu zen bozkarioa laster izan zen itzulia atsekabe. Lg I 220. Ez beitituzu utzi ene etsaiak ene flakeziaren gainean garhaizia izaitera. JesBih 454. Lorifikatzen dugu bere etsaien gainean eramaiten duen garhaiziaz. Jaur 107 (108s garhaizia eraman). Zure Eliza izan bedi ohoratua eta har beza garhaizia bere etsai guzien gainean. Jaur Dév. au S. Coeur 226 (ap. Dv). Bere buruari nausitzea, hortan datza garhaizia osoa. Dv Imit III 3, 2 (ap. DRA). Jaunak garhaizia handia eman zaroen bere populuari. Dv 1 Par 11, 14. Bazko egüna beita Jesüs-Kristen bai eta gure gihauren garhaitziaren egüna. CatS 103. (103 garhaizia) Ikhusi ere ditugu […] gaixtoen gaineko garaitziarik ederrenak. Prop 1893, 50.
    v. tbn. Zerb IxtS 43 (garhaitzia; 44 garhaitia).

    Sinonimoak: iz. Ipar.

    [garaipena]: garaipen, garaitzapen, garaitza Bizk., garai jas., garaikunde jas., gurenda zah., garaitia Ipar. ja (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) victoria, triunfo
    fr iz. victoire, triomphe
    en iz. triumph, victory, success
    port iz. (Ipar.) vitória, triunfo

    Garaitziatik heldu zen bozkarioa laster izan zen itzulia atsekabe.  (Lg I 220.,  Orotariko Euskal Hiztegia)

    garaitzia (Gaurko hitza, CC0, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:24 pm on 2019/10/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gilbor 

    iz. Sabela. Gilborra ase arte. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    Etim. Relacionado sin duda con bilgor; para su posible relación con zilbor, v. FHV 296.

    1. (V, G, AN; Zam Vocabulario vasco-castellano (1930). “>Voc), bilkor (Aq sg. A). Ref.: Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A; Iz To.
    Panza” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A. ” Bilkor (AN; Aq), abdomen” Ib. (pero en Aq 179 sólo se encuentra con el significado de “sebo”).
    Gilbor ori ederto ipiñi ei dok gaur. Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A Euskalzale. Astean asteango albistaria (1897-1899). “> Ezale 1897, 270b. Gilborrean sartu. JAIraz Bizia garratza da (1950). “>Bizia 17. Neure gilborra asetu arte / ugatza emonaz ganoso. BEnb Nere apurra (~1960). ” aria-describedby=”tooltip51613″> Nere apurra (~1960). 43. Orain lan gabe bete nai dogu / gilborra eta boltsia. Ib. 218. v. tbn. “Atso txarraren kuziña” (ap. DRA). –Eta guk ez degula lanik egiten uste al dezu? –[…] Ire gilbor aundi orrek ezetz ziok. Ataño TxanKan 11. Gilborra goratuten / adi egoteko, / gero alargun orrek / berari esateko / aurdun dagoela ta / arín ezkontzeko. Ayesta 23. (Fig.). Kale luze ta estu bateko gilbor aldean dagoan etxe zaar ezain aundi batean. Erkiag Batetik bestera (1962). “>BatB 184.
    2. “(V-ple-arr-oroz), jiba” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A.
    3. “(V-och), grupa del ganado” Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A.

    Sinonimoak: iz. Bizk. beh.

    [zilbota]: sabel, zilbot Bizk., tripa beh., zorro beh., zipot g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (lgart.) panza, barriga
    fr iz. panse, ventre
    en iz. belly
    port iz. (lgart.) ventre, barriga

    Baina dexente burusoildua; eta gilborra galanki hazia. [Labartzari agur, Txillardegi, Elkar, 2005] (Egungo Testuen Corpusa)

    gilbor (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:39 pm on 2019/09/25 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gabirai 

    iz. Hegazti harraparia, gainaldea gris-urdina eta gainerakoa zerrendaduna duena (Accipiter nisus). Usotzat gabiraia sartu. Horrela hitz egingo lukete gabiraiek, hizketan balekite, atzaparretatik usoak ihes egitean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gabirai. (V-ger, AN-gip; Lcc [corregido sobre gabilai], Izt C 198), gabiroi (G; H (V, G)), gabilai, gabilan, gabilloi, gabillara (V-gip), gabilare, gabinare, gabirau, txabirai, gabirari, gabillau (V-m), kabirai, kabelai, kabidoi (G-azp, AN-larr), kabillara (V-m), kabilddara (V-gip), karibei (V-gip), kabrina (-e B). Ref.: A (gabirai, karibei), Apend (gabilau); Arzdi Aves 161; Dass-Eliss GH 1923, 377; Iz ArOñ (kabílddara); Etxba Eib (gabillaria); SM EiPáj (gabillara); Asp Leiz (kabidoi); Zubk Ond (kabillara); Izeta BHizt2 (kabrine). Cf. gabirón en el cast. de Orio (Echaide Orio 118).  Gavilán. Se emplea tbn., sg. algunos testimonios, para designar a otras rapaces similares como el milano (Asp Leiz) o el cernícalo (“buse vulgaire” en Dass-Eliss), o indistintamente para dos o más de ellas (gavilán y cernícalo sg. Arzdi en Larrinoa; gavilán, azor y cernícalo en Iz ArOñ). v. mirotz.
    Ai, joat gabiraia / aztor usua. (Cantar de Perucho, 1536). TAV 3.1.15. Enbidiosoak dira txabiraiaren begiak. (Tolosa, 1619). Ib. 3.1.25,27. Zegaiti esaten jakee. mirubak ta gabillaiak egazti arrapatzalle edo txori lapur oneei? Mg PAb 180. Gabirabaren antzeko txori bat da au [mirotza] . Echve Dev 162 nota. Kabirai aien atzaparretan preso zegoen usoa. Arr Bearg 153 (ap. DRA). Gaztelako kabelai ixill / txori arrapalaria. AB Ama Euskeriaren liburu kantaria (~1885). “>AmaE 79 (v. tbn. 266). Eskuti saltatu da gabilarea, / egotxo nabarrean zeraman kartea. (G-nav). Diccionario Vasco-Español-Francés hiztegiari (1905-1906) dagokio.”>A Cancionero Popular Vasco (1919).”>CPV 1045 (cf. tbn. 1053 (G-nav): Eskutik bolatu zait gabinarea, si bien Azkue (pero no Balad 205) traduce “murciélago”, por semejanza formal con variantes de gau-enara (q.v.)). Gabiroiak oillarrak jan. Noeren ontzia. A. Zavala (arg.).”>Noe 121. Txituak zaitutzen kolka / gabirauakin burruka. Mendaro Txirristaka bertsolaria. “>MendaroTx 97. Gabirabaen gisa / gizon asko dira, / litxarreriyan iñoiz / aspertzen ez dira. PArt Ustez laguna detan ta beste bertso asko (~1890). “>Ustez 132. Aztorea ta bai gabiraia, naiz ta au txikia izan, arraparietan azkarrenak eta, almen bereziak zetie eizarako. MItziar Gure txoriak (1966). “>Txoriak 28.
    v. tbn. Ag G 337. Gabiroi: It Fab 89. Gabilai: Mg PAb 182. VMg XIV. Gabilan: MendaroTx 359. Gabilloi: Enb 192. Erkiag BatB 38. Gabirau: Iraola EEs 1914, 75. Gabirari: BasoM 83.
    GABIRAI URDIN. “Gabillara urdiña, aguilucho cenizo (Circus pygargus)” SM EiPáj.

    Sinonimoak: iz.

        [belatza]: belatz, mirotz, esparbera Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) gavilán (Accipiter nisus)
    fr iz. épervier (d’Europe)
    en iz. épervier (d’Europe)
    port iz. (Zool.) (ave) gavião

    Haiek ez zekiten gabirai bat zegoela auzoan, harrapakinen zain, eta beti bezain mamitsu agertzen ziren hegan. [Berria, 2015-04-12, «Argaldu ala hil», ANA GALARRAGA [Euskal Herria]] (Egungo Testuen Corpusa)

    gabirai (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:30 pm on 2019/09/07 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gosekil 

    adj. Bizk. Goseak egon eta zer jan ez duena, goseak hila; guztiz behartsu edo arlotea. Txakur gosekila. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gosekil (V-m ap. Zubk Ond; A Apend), gosakil, goseak-hil (Lar, Añ, H).

    Hambriento, famélico (litm. ‘muerto de hambre’). “Hambriento, gosetia, goseak illa” Lar y Añ. “Gosez bizi dana, hambriento” Zubk Ond. Cf. GOSEAK HIL. Osatuten nire gaisotasunak; janarituten goseak-illau. Añ EL1 160 (EL2 173 goseak-il au). Uutik, mielga ustel gosekilla! Zuaz nire aurretik! Ag Kr 69. Bilbaoko txiro ta gosakillen artian. Kk Ab I 119. Ta arrano gosakil orreik loa kendu Amari? In Onaind MEOE 745. Egun orretan gosekil batzuek sekulako buzkantzaldia egin eben. Erkiag BatB 104. Txakur gosekilla. Ib. 203 (v. tbn. 176).

    Sinonimoak: adj.

    [goseti]: goseti, gose, gosebera. Ant. jangartzu, ligain (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. (B) hambriento, -a, que está muerto de hambre; pobre, indigente
    fr izond. affamé
    en izond. starving
    port izond. faminto(a), esfomeado(a)

    Ez dira etorkin pobre gosekilak, kontinentetik igerian etorriak, ez horixe! Dotore jantzita daude. [Voltaire eta Hondarribia, Jose Mari Pastor (Berria.eus, 2019-09-07)]

    gosekil (Gaurko hitza, CC0 Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:47 pm on 2019/08/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizabete 

    iz. Gizakiaren tamaina, garaiera edo neurria. Gizabetera heldu. Lau edo bost gizabete gora altxatzen dira. Gizabeteko elurra bazen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizabete (-th- L-ain ap. A; Dv).

    1. Medida equivalente a la altura de un hombre. “Gizon baten betea; giza-bete baten, gizon baten luzearen negurria adiarazteko” FIr 160. v. gizonbete. Badira lama batzu, lau edo bortz gizabethe gora altxatzen direnak. Prop 1880b, 174. v. tbn. HU Zez 117. Hogoi urthe eta zenbeit hilabethe ditu iragan gizabethera heltzen. Eskual 3-1-1908 (ap. DRA). Kurpitu au lurrera bedi, ta ondatu bedi nigaz zazpi giza-bete. “Siete estados debajo de tierra”. Or Tormes 111. Bazegoen gizon bat harkaitz erpinean. […]. Gizabetea ez zuen ondo nabari, aurpegia ordea jainko batena zeukan. Mde Pr 119.

    (Con -ko, adnom.). “Lau-sei gizabetheko zuloa da (BN-ciz), gizabeteko otea badago (G-azp), […] gizabeteko elurra bazan (G-azp)” Gte Erd 13.

    2. Humanidad, plenitud humana. Auetan erdiets al izaten duelako norberak bere gizabetearen neurri doia. Gazt MusIx 59. Espaiñiako Pizkundearoan gizabetezko eredurik garaiena bezela. Ib. 63. Ele-jakitun arauz ez-baña gizabete arauz alboratzen da Bibliara. Ib. 62. Gizona, berriz, gizabetekoa da. MIH 266. Ezagutu nahi genuke, bere gizabete osoan. MEIG VII 69.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. estatura humana, tamaño/talla/altura de la persona
    fr
    en
    port

    Lau edo bost gizabete gora altxatzen dira. (Hiztegi Batua)

    gizabete (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 6:55 pm on 2019/08/08 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goha 

    iz. Ipar. Sargoria, sapa. Goha da. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goha (BN-arb-baig; SP, Dv, H), gohan (S), gohain (Lh). Ref.: A; Lrq (gohan); Gte Erd 133.

    “Goha da […], il fait temps étouffant” H. “Sofocante, calor pesado” A. “Gohain, temps sans soleil et étouffant” Lh. “Egun goha da (BN-arb), sargori da” Gte Erd 133. Eta badakik, Peltan, aiziak eta bereziki hegoak edo gohak kurliak gure kartierrean nahasten dituela. Eskual 15-5-1908 (ap. DRA). Arratsalde bero bat zen eta konpartimenduan araura goha (bero, pisu) zen. Mde Pr 83. Nun nahi gohak edo sapak jendea trenpa-txar aurdikitzen. Herr 8-8-1963, 1.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [sargoria]: sargori, sapa Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) bochorno (2) izond. (Ipar.) bochornoso, -a, sofocante
    fr (1) iz. (Ipar.) chaleur étouffante  (2) izond. (Ipar.) suffocant(e), étouffant(e), lourd
    en (1) iz. (Ipar.) sweltering , blistering, scorching; sultry air, stifling air (2) izond. (Ipar.) suffocating, stifling; muggy, close, sticky, stuffy
    port (1) iz. (Ipar.) bochorno (2) izond. (Ipar.) abafadiço(a), mormacento (a), sufocante

    Goha da. (Hiztegi Batua)

    goha (Irudia: proyectopuente.com.mx)

     
  • Maite 11:54 pm on 2019/08/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    ganbiltasun 

    iz. Ganbila denaren nolakotasuna. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [ganbiltasun]: konbexutasun (Euskalterm)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. convexidad
    fr iz. convexité
    en iz. convexity
    port iz. convexidade

    Ispiluaren ganbiltasunak emakumearen irudia desitxuratu du.#gaurkohitza

    ganbiltasun (Ildar Sagdejev (Specious) [CC BY-SA 4.0, Wikipedia]

     
  • Maite 8:46 pm on 2019/07/26 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gozatu 

    iz. gozatu, goza, gozatzen 1 da/du ad. Zerbaitek eskaintzen duen atseginaz edo onuraz jabetu. Nahi dugu egiazko argiaz gozatu. Munduko atsegin guztiez gozatzen ziren. Guk gozatu beharko genukeen aberastasuna hark gozatzen du. Maitasun horren berotasunaz luzaz dezatela goza. Haren emazteaz gozatzeagatik. Bere zorion berria eragozpenik gabe gozatu ahal izateko. || Horiek ikusi eta txit gozatu zen. Goza gaitezen lurreko atseginetan. 2 da/du ad. Gozoago, eztiago bihurtu, gozotasuna hartu edo eman. Ura azukrez gozatu. 3 da/du ad. Eztitu, ematu, leundu. Haserrea gozatzeko. Jauna, goza itzazu ene atsekabeak. Jende asaldatu hura gozatzeko eta baketzeko. Loak gozatu du nire buruko mina. 4 du ad. Janariez mintzatuz, zapore atseginagoa izateko behar dituzten gozagarriak gehitu. Ik. ondu. Aza-lapikoa, urdai eta okela gazituaz gozatua. 5 du ad. Lurrez mintzatuz, ongarritu; harrotu edo xehatu. 6 du ad. Burdinaz edo burdinazko lanabes edo armez mintzatuz, beharrezko gogortasuna eta malgutasuna eman. Ezpata gozatu. 7 du ad. Musika-tresnez mintzatuz, tonu egokian jarri. Gozatu zuen bere gitarra. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [zerbaitek eskaintzen duen atseginaz jabetu]: gozo hartu Ipar., goxatu adkor., gozartu g.e.
    [eztiago bihurtu]: apazegatu, ematu, eztitu, goxatu adkor., amoratu zah.
    [ondu]: maneatu, ondu, goxatu adkor.
    [burdinazko tresnei beharrezko gogortasuna eta malgutasuna eman]: goxatu adkor.
    [musika-tresna bat bere doinuan jarri]: tonuan jarri, afinatu Heg., goxatu adkor., aurrindu
    [gozarazi]: goxatu adkor.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es 1 da ad. (objektua -z kasu-atzizkiaz) gozar, disfrutar; sacar provecho, usufructuar 2 da/du ad. endulzar(se), azucarar 3 da/du ad. consolar(se), aliviar(se), calmar(se), dulcificar(se); suavizar(se); acariciar 4 du ad. deleitar, hacer disfrutar, hacer gozar 5 du ad. gozar/poseer sexualmente 6 du ad. gozar, disfrutar; sacar provecho, usufructuar 7 du ad. [janariak] sazonar, condimentar, aliñar 8 du ad. [lurrak] abonar, estercolar 9 du ad. (Teknol.) templar, dar buen temple 10 du ad. (Kir.) [pilota] gozar 11 du ad. (Mus.) [musika-tresna] templar, afinar

    fr 1 da/du ad. (-z) jouir, profiter ; tirer profit, avoir l’usufruit de 2 da/du ad. (s’)adoucir, (s’)agrémenter 3 da/du ad. (se) consoler, (se) soulager, (se) calmer, (se) tranquilliser 4 du ad. (se) délecter, faire profiter, faire jouir 5 du ad. [janariak] assaisonner, condimenter 6 du ad. (Nekaz.) engraisser, amender 7 du ad. (Teknol.) tremper 8 du ad. (Kir.) brosser 9 du ad. (Mus.) accorder

    en 1 da ad. to enjoy 2 da ad. to subside, to become calmer/quieter 3 da ad. to become/get sweet 4 du ad. to sweeten, to sugar, to add sugar 5 du ad. to relieve, to alleviate; to mitigate 6 du ad. [janaria] to flavour, to taste 7 du ad. [pilota] to hit the pelota well with one’s hand 8 du ad. (Mus.) to tune

    port 1 da ad. (objektua -z kasu-atzizkiaz) gozar, desfrutar 2 da/du ad. adoçar 3 da/du ad. consolar-se, aliviar-se, acalmar-se 4 du ad. deleitar 5 du ad. gozar 

    Gozatu etapa berriaz! #gaurkohitza 

    gozatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:01 pm on 2019/07/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogaikarri 

    adj. Gogaitzen duena. Ik. aspergarri. Betiko lelo gogaikarria. Egitekorik gogaikarriena. Eltxo gogaikarriak. Lehengora nator berriz, predikari gogaikarrien antzera. Gure idazle zaharrak arloteak, eskasak, gogaikarri samarrak ere bai, agertzen zitzaizkigun. Beti-bateko polemika-gai gogaikarriak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogaikarri (V, G, AN; Lar, Añ), goaikarri, gogaigarri, gogaikagarri, gobaitgarri, gogaitgarri (H), gogaitkarri. Ref.: A; Iz ArOñ; Gte Erd 257; Elexp Berg.

    Aburrido, fastidioso; repugnante. “Cansado” Lar, Añ. “Gizon gogaikarrixa! (V-arr-gip)” Gte Erd 257. Tr. Documentado únicamente en textos meridionales. En DFrec hay 3 ejs. de gogaikarri. Gogaikarriena da txarlari oiek ikustea ta aditzea nola dauden isekaz ta musinka euskeraz ederki dakienen jolasari. Lar, carta a Mb 279. Gatzamalle gaixuak darua nekerik gogor ta gogaitgarrijena. Mg PAb 125 (183 gogaikarri; Mg CO 275 gogaitkarri). O, piztia zital, kiratstu ta gogaitgarria. VMg 33 (80 gogaitkarri). Oiek luzaro Israeltarren etsairik gogaikagarrienak eta nekagarrienak izan ziran. Lard 138 (451 gogaikarri). Euli gogaikarri eta kaltegille talde andiak etorri ziran. Ur Ex 8, 24. Esperanzako birtute onen kontrako tentazio edo pensamentu guztiz gogaikarriak edo penagarriak izanten dituanak (Lakuntza, 1865). ETZ 321. Baña langabe bizitze au tristea da eta guziz gogaitkarria. Arr GB 49 (139 gogaikarri). Ori aurrei gogaikarri egin oi zaizue. ArgiDL 3. Gogaikarri zitzaion, ordea, ainbesteko itz-jario txoliña. TAg Uzt 41. Gure ezaugarri bereziei etzaio gogaigarri gañera [Oroagindu au]. “Es […] adaptable”. EAEg 27-11-1936, 399. Ain gogaitgarriak diran gertakizunekikoa egin nai genuke. Ib. 2-12-1936, 439. Gogaikarria ez al da egokera au? Txill Let 98. Illunabarra neretzat oso gogaikarria izan zan. Alkain 159. Eta lehengora nator berriz, predikari gogaikarriaren antzera. MIH 288.

    v. tbn. Añ LoraS 56. AA II 31. JBDei 1919, 260. Eguzk RIEV 1927, 423. Kk Ab II 18. Otx 6. Zait Sof 26. Mde Pr 178. Or Aitork 236. Akes Ipiñ 25. Erkiag BatB 151. Ibiñ Virgil 52. Goaikarri: Ayerb EEs 1916, 33. Gogaitgarri: Gco I 447. Astar II VI. Gobaitgarri: fB Ic I app. 7. Etxba Ibilt 484.

    Sinonimoak: izond.

    [gogaitzen duena]: aspergarri, astun, hasgarri, eneagarri Ipar., antojagarri Heg., kakazu Ipar./Naf., lekeda Naf., kakatsu adkor., asegarri g.e., pastikagarri Ipar. g.e., debeiagarri Zub. g.e., erdeinagarri Ipar. zah.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. molesto, -a, fastidioso, -a, aburrido, -a, despreciable, que causa pesar/aburrimiento; repugnante, nauseabundo, -a
    fr izond. ennuyeux, -euse ; fastidieux, -euse ; répugnant, -e ; dégoûtant, -e
    en izond. annoying, irritating, troublesome; boring, dull
    port izond. incômodo(a), chato(a)

    Eta ordu arte, kontrolatuta eduki behar den euli gogaikarri bat baizik ez nintzen. [Zorion perfektua, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gogaikarri (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:34 pm on 2019/06/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gorgoinatu 

    ad. gorgoinatu, gorgoina/gorgoinatu, gorgoinatzen. da/du ad. Kulunkatu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gorgoinatu (SP (sin trad.), Lar, Dv -> A, H), girgoinatu (H), girginatu (H).

    1. Columpiarse. (SP, A). Mover (la cabeza). “Buru gorgoinatua” SP. Kapa ukhondoaz zabaltzea, burua gorgoinatzea, mihia hitzkerietan erabiltea. SP Phil 285 (He 286 burua gora ekartze bat). Zure gibeletik burua gorgoinatu du. Dv 4 Reg 19, 21 (Ol burbuñoka dezu, Ker buru-eraginka diardu). “(BN-baig), mecer niños, cunear” A. Beren amonaren besotan gorgoiñatuak (mecer) izan dira. Etxde Itxas 268.

    2. Pavonearse. “Se balancer à droite et à gauche en marchant, surtout quand on el fait avec affectation” H. Bertzeak prezatzen, gorgoinatzen eta mirailletan miratzen dira. SP Phil 199.

    3. (Dv ->A). Cantar con voz temblorosa.

    Sinonimoak: ad.

        [gorgoinatu]: gorgoinatu, zabu egin, zalantzatu, zanbulu egin, zanbuluak egin, junpatu Ipar., balanbatu g.e., zabundu g.e., zabunkatu g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. bambolear(se), balancear(se), oscilar
    fr se balancer⇒ v pron
    en sway⇒, totter⇒
    port da/du ad. balançar-se, rebolar-se

    Han lokartu ginen, eta haize lehun batek gure ametsak gorgoinatu zituen, eguraldiaren aldaketek bizia nola alda dezaketen zerakusten amets dilindagarriak.  [Izotzetik izanera, Xabier Soubelet, Maiatz, 2008] (Egungo Testuen corpusa)

    gorgoinatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:40 pm on 2019/05/26 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gehiengo 

    iz. 1 iz. Gehienak. Irakurleriaren gehiengoa: irakurle gehienak. Herriaren gehiengoa. 2 iz. Batasun bat osatzen duten multzoetako handiena. Legebiltzarreko gehiengoa. Gehiengoa lortu dute hauteskundeetan. Gehiengo osoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gehiengo (S ap. A; Dv, H), gehiengoa.

    1. Primacía, superioridad; autoridad. v. gehientasun, nagusigo. [Jinkoaren] gehiangoa [sic, seguramente errata] eta hontarzün ezinago handien ezagützeko. Bp I 77. Zertan dago Errümeko Elizaren gehiengoa? Bp II 121. Zure gehienguaren autoritate bizitze xahiareki jüntatürik daguenak. “Dignitatis tuae auctoritas”. Mst VII. Segürago da gehienguan beno besteren manü pian egoitia. Mst I 9, 1 (Ol nagusigoan). Ihuren gehienguarik eztü galthatzen. Mst III 54, 2 (Ip ihuren gehien izatia). Inzuliarrak errailiaren gañan geihenguarik badu. AR 443. Haren gehiengua handiaren. CatS 39. Hasi pheredikatzen egündano ikhusi ez zien indar eta gehiengoarekin. Ip Hil 153. Lehen jargia etxeki zian eta gehiengoa hartü, S. Zelestin Aita Saintiaren ordari. Ib. 93.

    Gobierno. [Merak] miseria hanitx egiten ahal dü erretor bati elizako gehiengoari doatzan gaizetan. Eskual 24-4-1908, 4.

    2. Mayoría. Cf. A Morf 66: “Geiengo, superioridad, pudiendo llamarse así la mayoría por ejemplo en Cortes” A Morf 66. Gure Estatutu au, geiengo batek onartu eta izenpetua dan ezkero. Gerrika 273. Oraingo sail au bai dala egia geiengoarentzat, danarentzat ez baiña. Insausti 245. Gutxiengo hiztun bezain jakintsu eta gehiengo mutu bezain ezjakinari. MEIG IV 124. Euskalaririk ezagunenak edo ezagunenen gehiengoa behintzat. MEIG V 32. En DFrec hay 60 ejs., meridionales, de esta acepción.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [batasun bat osatzen duten multzoetako bakoitza]: gehientasun Ipar. g.e.
    [nagusia izateko nolakotasuna]: g.e.nagusitasun, nagusitza, printzipaltasun, ugazabatasun, nagusigo Ipar., gehientasun g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. la mayoría, los más (2) iz. (batez ere Z) superioridad, primacía, supremacía
    fr (1) iz. la majorité, la majeure partie (2) iz. supériorité, suprématie
    en (1) iz. majority; (the) most
    port maioria

    Nork lortu du gehiengoa?

    gehiengo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:27 pm on 2019/05/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogoberotu 

    ad. gogoberotu, gogobero, gogoberotzenda/du ad. Animatu, adoretu. Elkar gogoberotuz ari gaitezen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogoberotu. Animar. Alkar gogoberotuz ari gaitean, sutsuak suagotuz, gogo-urriak eraikiz. Ldi IL 87.

    Sinonimoak: iz.

    [gogoberotu] : animatu, adoretu, berotu, sutu, animoak eman, adorea eman, kemena eman (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. animar(se), entusiasmar(se), ilusionar(se)
    fr encourage, cheer up; delude yourself, kid yourself
    en encourager, inciter; se décider à, s’enhardir
    port encorajar-se, entusiasmar-se animar-se

    Elkar gogoberotuz ari gaitezen, sutsuak suagotuz, gogo-urriak eraikiz. Ldi IL 87.

    gogoberotu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:39 pm on 2019/05/14 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goiartu 

    ad. Garaitu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goiartu (R ap. A; Lar, Añ, H).

    1. Vencer. “Prevalecer” Lar y Añ. “Vencer” Añ. “Dominar” A. Zelan goiartu arerioak. Añ EL1 3. v. tbn. Añ LoraS 171. Zeinbat bider goiartu, benzutu ta goituko etzenduan deabru madarikatua. Añ MisE 16. Lenengo sarreran goiartu zien edo benzutu zituen. Lard 99. Goiartuz troka ta mendi. ‘Erguido sobre’. Gand Elorri 55.

    2. (Añ -> A; H). Insubordinarse, rebelarse. “Levantarse a mayores” Añ.

    Sinonimoak: ad. jas.

    [garaitu]: bentzutu, eraman, gainditu, gaindu, garai atera, garaitu, irabazi, gaina hartu Ipar., gainez egin g.e., goitu g.e., xitu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es ad. vencer
    fr ad. vaincre, battre, gagner
    en ad. to defeat, to beat; to win;
    port ad. vencer

    Zelan goiartu arerioak.  Añ EL1 3. v. tbn. Añ LoraS 171. (Orotariko Euskal Hiztegian)

    goiargitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:30 pm on 2019/04/25 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goiargitu 

    ad. goiargitu, goiargi/goiargitu, goiargitzen (du). Inspiratu. Egin dituzte Liburu Santuak Jainkoaren argi eta laguntza bereziekin, berek deusik asmatu gabe, goiargituak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goiargitu. “Inspirarse” A DBols. Egin dituztela [Liburu Sainduak] Jainkoaren argi eta laguntza bereziekin, berek deusik asmatu gabe, goiargituak. Zerb IxtS 7. Elisabetek, goiargiturik, Mari Mesiaren Ama dala jakin daki. Egan 1955 (1-2), 33.

    Sinonimoak: iz.

    [goiargitu] : inspiratu (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. inspirar, iluminar
    fr du ad. inspirer, éclairer
    en du ad. inspire, enlighten
    port du ad. inspirar, iluminar

    Zutik jaiki zen, luzatu zuen besoa goiargitu bat bailitzan, eta durundizko ahots batez esan zuen: [Fantasiazko ipuinak, Guy de Maupassant / Josu Zabaleta (Ibaizabal, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    goiargitu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:04 pm on 2019/04/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galdekatu 

    ad. galdekatu, galdeka/galdekatu, galdekatzen du ad. Galdetu; bereziki, galdeketa egin. Parisen galdekatu nituen zuberotar batzuek ez zuten hitz hori ezagutzen. Epaileak atxilotua galdekatu zuenean. || (Era burutua izenondo gisa). Alde batetik, galdekatzaileak, eta, bestetik, galdekatua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galdekatu (BN ap. A; Dv (BN)).

    1. Interrogar. “Questionner, interroger” Dv. Laburzki galdekatu nuen, ikhusteko bazazkienez, aski ongi, erlijioneko egiarik beharrenak. Prop 1880b, 346. Luzaz galdekatu [nituen] beren xedearen gainean. Prop 1881, 14. Parisen galdekatu ditudan Zuberotar batzuek ez zuten [hitza] ezagutzen. Mde Pr 187. Egun hartan bertan haren galdekatzera etorriko zirela [poliziak]. Mde HaurB 106. Hazti sakratuen galdekatzea. Lf in Zait Plat XVIII.

    2. Consultar (un libro, etc.). Orain M. Faugère-k argitaldu duan irarkalditik ateratzen da berak bakarrik galdekatu duala egillearen bere eskuz idatzia. Zink Crit 73.

    Sinonimoak: ad.

    [galdetu]: galdea egin, galdegin, galdera egin, galdetu, galdatu Ipar., itaundu Bizk., galto egin Zub.(UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. preguntar; interrogar
    fr du ad. questionner, interroger
    en du ad. to question; to interrogate, to interview
    port du ad. perguntar, inquirir; ] interrogar;

    Bi gazte galdekatu dituzte herenegun Derryn izandako hilketaren harira [Arantxa Elizegi, Berria.eus (2019-04-19)

    galdekatu (Argazkia: Paul Kehrer, FlickrCC)

     
  • Maite 11:24 pm on 2019/04/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogartu 

    ad. du. g.g.er. Hausnartu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogartu (Lar, Añ).

    1.Proponer” Lar, Añ. Uribatzarreai konturatzea edo gogarzea Dierritarrai konbeni zaizten legeak. EConst 56.

    2. (Añ, H). Pensar, meditar. “Prendre une résolution, faire un propos” H. v. gogatu (3). Oren laurden bat egon ziren gei ukigarri haren gogartzen edo meditatzen. Birjin 526. Ipiñiko dotan edo ez dotan abagune andian egon naz gogartuten. Ag AL 100n. Gertaera andi onetan gogartzeko. Ag Ezale 1897, 125a. Damakidazun aolkua ongi gogartu al duzu? Goen Y 1934, 100. Azkenengo laukoak iraungi orduko, erabagiren bat gogartu dau Nikanor-ek. Erkiag BatB 171. Zelan dirauzu, / […] il-bearrez bazaukaz / maiteaz gogartuak. Onaind in Gazt MusIx 204. v. tbn. Zink Crit 45. Garit Usand 41. Erkiag Arran 90.

    3.Decidir (GH 1933, 233)” DRA.

    Sinonimoak: ad. zah.

    [hausnartu]: buruan erabili, gogoan erabili, gogoeta egin, gogoetatu, gogoratu, hausnar egin, hausnartu, meditatu, oldoztu, pentsatu, mamurtu Bizk., gogaldu g.e., kontsideratu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (ikus hausnartu) meditar, pensar, reflexionar (2) (Erl.) meditar
    fr (1) (ikus hausnartu) méditer, (à qqch) réfléchir (2) (Erl.) méditer
    en (1) (ikus hausnartu) meditate, think about, think over (2) (Erl.) meditate
    port (1) (ikus hausnartu) (figurativo) ruminar (2) (Erl.) meditar, praticar meditação

    Puntu hori sakonki ikertu behar nuela gogartu nuen. [Izotzetik izanera, Xabier Soubelet, Maiatz, 2008] (Egungo Testuen Corpusa)

    gogartu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2019/02/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goganbehartu 

    ad. da Jas. Susmatu; goganbeharra sumatu. Ikusirik zein gauza gutxi edireten den euskaraz idatzirik, goganbehartu naiz eta beldurtu, baden bitartean zenbait behaztopa-harri (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. jas.

        [susmatu]: barrundatu, errezelatu, susmatu, susmo izan, barrunda izan Gip., aiher izan Zub. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. (zah.) sospechar, recelar; preocuparse, inquietarse
    fr da ad. soupçonner, se méfier, (se) préoccuper, (s’)inquiéter
    en da ad. to suspect, to mistrust, to distrust; to worry
    port da ad. (zah.) suspeitar, desconfiar, recear, suspeitar; preocupar-se

    Ikusirik zein gauza gutxi edireten den euskaraz idatzirik, goganbehartu naiz eta beldurtu, baden bitartean zenbait behaztopa-harri. (Hiztegi Batua)

    goganbehartu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:43 pm on 2019/02/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goititu 

    ad./izond. 1 da/du ad. Ipar. eta Naf. Altxatu, goratu. Uraren gainetik goititzen zen eta heltzen zeruraino. Burua arrunt goitituz. Prezioa goititu. 2 du ad. Ipar. eta Naf. Bildu, jaso. 3 da ad. Ipar. eta Naf. Gelditu, soberatu. 4 (Era burutua izenondo gisa). Ipar. eta Naf. Mendi txit goitituak. Handikeria goitituz eta harrotasunez betea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak:ad. Ipar./Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [goratu]: goitu
        [bildu]: batarazi, bateratu, batu, bil-bil egin, bildu, biribilkatu, biribilatu zah.
        [gelditu]: gelditu, geratu, soberatu, sobra izan, sobratu Heg. beh.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. (GN/Ipar.) subir, elevarse, ascender (2) da/du ad. (GN/Ipar.) llenar(se) hasta los topes; hartar(se), empachar(se)) (3) da ad. (GN/Ipar.) sobrar, exceder
    fr (1) da/du ad. (Ipar.) (se) monter, (s’)élever, (se) hisser, (se) lever ; (se) dresser, augmenter (2) da/du ad. (Ipar.) (se) gaver, (se) bourrer, attraper une indigestion (3) da ad. (Ipar.) dépasser, excéder
    en (1) da/du ad. [goratu] to raise, to lift; to increase (2) da/du ad. [bete] to fill up (with sth), to stuff
    port (1) da/du ad. (GN/Ipar.) subir, elevar-se, ascender (2) da/du ad. empanturrar-se, empanzinar-se (3) da ad. (GN/Ipar.) sobrar, exceder, superar

    Handikeria goitituz eta harrotasunez betea. (Hiztegi Batua)

    goititu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:46 pm on 2019/01/15 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gainazpikatu 

    ad. du Azpikoz gora jarri. Euskal joskera gainazpikatu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gainazpikatu (Dv, H, A), gainazpekatu (R ap. A).

    (Aux. trans.). Subvertir, trastornar, poner patas arriba; (aux. intrans.) deshacerse, derrumbarse. “Bouleverser, mettre sens dessus dessous” Dv. “Gizon nahasi horrek etxe guzia iraultzen eta gain-azpikatzen du” H s.v. iraulitzea. “[Guziak] gainazpikatu ditu” Ib. s.v. azpia. “Poner boca arriba, quilla arriba o patas arriba” A. “Desbaratar” Ib.

    Hunan non Jaunak xahutuko duen lurra, eta buluziko du, eta gainazpikatuko du. Dv Is 24, 1 (Ol gain-azpika irabiotu). Gainazpikaturen dire mendiak, eroriko hesiak eta lehertuko harrasiak. Dv Ez 38, 20 (Ol beera erori, Ker beera jausi). Mundua gainazpikatu eta osoki erreberritu. Arb Erlis 292. Zenbait euskaltzainek euskal ioskera bera gainazpikatu ta itzulipurdikatu nai lukete. EG 1956 (1-2), 115. Lege ori gainazpikatu eta itzulipurdikatu dute. Vill Jaink 177. Irakaspen guziak nahasiak eta gain-azpikatuak diren denboran, Eliza katolikoa goraki mintzo da gure ahoz jainkozko egiaren hedatzeko. Etcheb MGaric 165.

    Sinonimoak: ad.

    [azpikoz goratu]: hankaz gora jarri, hankaz goratu, irauli, itxulastu, itzuli, itzulipurdikatu, uzkaili, zilipurdikatu, ipurdikatu Ipar., itzulikatu Ipar., azpikoz goratu g.e., gorabeheratu g.e., bueltatu Heg. b (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. poner boca/cabeza abajo, poner al revés; volcar
    fr du ad. mettre sens dessus dessous, renverser
    en du ad. place something face down / put something face down
    port du ad. colocar a barriga para cima/para baixo;

    1979. urte hasieran hara iritsi aurretik, ezustekoen, bat-bateko aldaketen, barne-nahasmenduen zurrunbilo bat, zu errotik gainazpikatu zintuena eta zure bizitza beste norabide bati begira jarrarazi zuena. [Neguko egunerokoa, Paul Auster / Oskar Arana (Txalaparta, 2015)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gainazpikatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:09 pm on 2018/11/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gibel(-)ore 

    iz.  Foie grasa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gibelore. Foie gras. Oteletan ez da deusen eskasik dirudunentzat, izan dadin “caviar” fresko ala gibel-orhe. Herr 25-7-197 [sic] (ap. DRA). Aitzina, aitzina goatzan, gibeloria erdollatzen beita, goiz edo berant. Herr 11-9-1958, 3.

    Sinonimoak: iz.

        [foie grasa]: foie gras (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es foie-gras, fuagrás
    fr pâté (de foie)
    en (culinary) foie-gras
    port foi gras

    Osaba Jack osasunez pattal dabil, hirian zurekin desorduan ibiltzeagatik, eta Londresko bere medikuak eguerdiko hamabietan gibel-orezko ogitartekoak jatea eta 1889ko xanpaina edatea gomendatu dio. [Fidel izan beharraz, Oscar Wilde / Antton Olano (Ibaizabal, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gibel-ore (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:33 pm on 2018/11/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gibel-handi 

    adj. Gauzak patxada handiegiz hartzen dituena. Ik. lasaka. Lasai samarra da, gibel-handia ez esatearren. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GIBEL-HANDI (V-gip, G, AN). Ref.: Inza EsZarr (gibel-aundi); Etxba Eib; Elexp Berg (gibelaundi). “Fresco, tranquilo, despreocupado” Etxba Eib. Bai, zu beti Gibel aundi; esan liteke Martiñez aztu zerala. Zab Gabon 34. v. tbn. Osk Kurl 184. Alper gibelaundi’yori, tabernan ibilliko zeñien zu gaur be, aiñ berandu etorteko! Alzola Atalak 57. Zein gibel-aundia aizen! Ez aiz ustelduko! (G-nav). Inza NaEsZarr 140. Etzekiñat non pukatzeko asmoa iziin dun gibelaundi zerri onek (AN-gip). PPer FLV 1987, 190. Txakurrak, pozkerian dabilkiola, eramaten dio aragia, Gibel-andik pensatu ere gabe alako gauzarik. Urruz Urz 24.

    Sinonimoak: izond.

        [patxadatsua]: patxadatsu, patxadazko, birika-handi g.e., birikahandi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. calmoso, -a; tranquilo, -a; flemático, -a; cachazudo, -a, despreocupado, -a
    fr izond. flegmatique, tranquille, calme
    en izond. calm, serene
    port izond. calmo(a), tranqüilo(a); adj fleumático(a)

    Lasai samarra da, gibel-handia ez esatearren. (Hiztegi Batua)

    gibel-handi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:39 pm on 2018/10/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gozamen 

    iz. Ondasunen bat erabiltzea, haren etekinak eskuratzea. Etxeko jaunak baserria osorik uzten du oinordekoarentzat, baina emazteak bizi deno ondasunen gozamena du. Jabetza hutsa semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat. Ondasun horietarik bat bere-berea du, eta bestea gozamenezkoa, bizi deno. Noren gozamenezkoak dira lur horiek? (Hiztegi Batua)

    gozamen (c. sg. A; SP (sin trad.), Ht VocGr 376, Lar, Añ, Arch VocGr, Dv, H, Zam Voc), gozomen.

    1. Goce, disfrute (de un bien); usufructo. “Usufructuar, gozamena izan, iduki, euki” Lar. “Gozo” Añ. “Jouissance, possession d’une chose” Dv. “Norbaiti bere onthasunen gozamena uztea, laisser à quelqu’un l’usufruit de ses biens. Gozamena zure, iabetasuna zure anaiaren, la jouissance, les fruits pour vous, la propriété pour votre frère” H. Cf. infra (3).  Tr. Documentado al Norte desde principios del s. XVIII; al Sur se encuentra sólo en Guerrico, EConst y algunos pocos autores del s. XX. Eguiateguy y, al menos una vez, Eguzkitza emplean la forma gozomen. En DFrec hay 4 ejs. de gozamen.  [Mundu huntako gauzen] gozamena milla beldurrez eta griñez bethea dela. Ch I 22, 2. Gida ezazü […] argitarzün eternalaren gozameniala. Mst III 59, 4. Erreginak […] erran zioen: zohazi, sar zaite […] Nabothen mahatstiaren gozamenean. Lg I 361. Fede oneko posesiorik edo gozamenik ezin eduki dezake. Gco II 286 (v. tbn. I 361). Jainkoaren beraren gozamenerat […] dretxo izatea. Dh 241. Erregek eziñ artu dezake iñoren ondasunik […] ez eragotzi beren gozamenik. EConst 59. Dena zen heiena hango [baratzeko] gozamena, / salbu fruitu batena. Zby RIEV 1908, 206. Hel ahal ditian […] bethiereko dohatsütarzünaren gozameniala. Ip Hil 266. [Apez-etxe ebatsien] gozamena urririk zuzenez behar zukenari arranda pagaraz. HU Zez 189. [Jopuak] lurrak lantzen ekin arren, ez euken gozamenik be. Eguzk GizAuz 10. Sail bakotxa erabillanak, orren gozamena baño beste eskubiderik ez eukan. Ib. 10 (131 gozomen). Berebill soillaren gozamena izango dute ortaz. EAEg 14-2-1937, 1062. Jaunari errezatzen / […], zeruko gozamena / izan dezan gero. Uzt Sas 197 (v. tbn. Inza Azalp 42 zeruko gozamena). Paradisuko gozamenaren / jaube zirean jasoak. Ayesta 133. Emazteak bizi deino ondasunen gozamena duelarik. MIH 150. Jabetza hutsa […] semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat. Ib. 150. v. tbn. Mih 120. AR 31. JesBih 447. Jaur 138. Etxba Ibilt479. Gozomen: Egiat 226. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Sinonimoak: iz.

    [gozatzea]: gozatze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak).

    es iz. beneficioprovechogananciausufructodisfrute. noren gozamenezkoak dira lur horiek?: ¿para usufructo de quién son esas tierras?
    en iz. usufruct
    pr iz. usufruto

    gozamen (Gaurko hitza, FlickrCC)

     
  • Maite 11:08 pm on 2018/10/10 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gurbil 

    iz. gurbil1 iz. Hamasei bat litroko edukiera duen pegarra. Hiru gurbil dituen zahagia. || gurbil2 1 adj. Jas. Zuhurra, prestua. 2 adj. Jas. Txukuna. Neskato gazte gurbil, eder, matela-gorriño bat. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 gurbil (G-nav, AN ap. A; -illa (det.) Lar, Añ, Aq 1083 (AN), Izt VocC, H).

    “Cántara” Lar, Añ. “Cántaro” Izt VocC. “Mesure de liquides, d’environ 16 litres” H. “1.º barrilito como de media cántara. 2.º cántaro de ocho azumbres” A. Ala nola iturri batetik zenbatenas gurbille edo ferrata andiego eramotzen duen batek, ekarritzen duen ur iago (Ororbia, 1758). ETZ 102. Sull edo gurbil bat urratu ta banatzen ta galtzen ura bezala. Mb OtGai II 272. Irureun eta irurogei gurbil, bakotxa bostna pitxarrakoak. Izt C 102. Eun gurbil olio. Ir YKBiz 305. Iru gurbil ditun zagiak / egiñen mokoz-ipurdi. Or Eus 158. Mutillak ekar ditu ardoz amar gurbil. Ib. 145. Bidoi eta gurbillak bezela 18 kiloko arr-olio ontziak atzerrira bidaltzea galeraziaz. “Barriles”. EAEg 27-1-1937, 911.

    2 gurbil (BNc ap. A; SP (sin trad.), Dv).

    1. Diligente, cuidadoso, prudente. “Prudent, réservé” Dv. Iaunagatik ziaraunstek dorretarik ezkillek, / nola muga iakinetan oren mihi gurbillek. EZ Man II 17. Harriaren gainean bere etxea jarri duen gizon gurbilaren khide eginen dute. “Viro sapienti” Dv Mt 7, 24 (He zuhur). Izpiritua gurbil da, bainan haragia erorkor. Dv Mc 14, 38. Emaitzaz apalago zaite, ta eginbide oroetarako gurbillago ta beldurtiago. Ol Imit II 9, 4. Neskaso gurbil (zuur, prestu) orde, ergel aunitz / ez bait-nituke nai andre. Or Eus 253. Aolku gurbil batzu esan nai dizkitzut. Zait Sof 118. Siñetsi, ausnartu ta zaite gurbil, errege, otoi! Ib. 74. Au Sergi Paul, kontsulorde, gixon gurbillarekin leguan. Arriand Act 13, 7. Itxura dezake ezin hobeki maite boz ezti, jite gurbil, bihotz beratza, maitalearen saretarat bil dadin ala ez. Lf ELit 76.

    2. (BNc ap. A; VocBN, H (L, BN)). “Soigneux, propre” VocBN. “Berregina, gurbila, xuguna” HeH Voc. v. txukun. Gizagaizo itzain higatu hura xutago bailitake naski eta gurbilago, norapeit ikasiago. HU Aurp 200. Eskuak hain eder eta gurbil zauzkan […]. JE Bur 157. Neskato gazte gurbil, eder, mathela gorriño bat. JE Ber 35. Gurbila eta gizalandua zirudien… Mde HaurB 70. Neskatxa gurbil orbanbakoak eta ikutu-bageak. Erkiag BatB 136. Baserritarren solaseri iarraikirik, eskuara garbi, trebe eta gurbil ikasi nahi duenak. Zub 94.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    gurbil iz.
    [pitxerra]: antoxin, pitxer, txarro Gip.
    gurbil izond.
    [txukuna]: Ipar.apain, dotore, elegante, txukun, anddere Ipar., piment Ipar., kriket
    [zuhurra]: jas.diskretu, zuhur, zogi g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. barril pequeño, barrica pequeña [de media cántara]; cántaro de diez azumbres (2) izond. (Ipar.) decoroso, -a, recatado, -a (3) izond. (Ipar.) cuerdo, -a, juicioso, -a, prudente
    fr (1) (2)
    en (1) (2)
    port (1) (2)

    Inguruaren xahutasun apurra zor zitzaien jendeei, pentsamendua lokaztua zeukatelako hainbeste eskandalu, gezur, mutukeria behartu, manipulazio eta samin irensten zutelarik pantaila bakunetik isuri ele-jauzi beilegien bitartez. Lanaren zein harremanen alorrak zikintzen zitzaizkien arraiki. Zikintzen eta merkatalizatzen. Denak zuen prezio bat. Prezioaren arabera epaitzen zen burkidea. Bazterren garbitasunak, adiskidantzak, amodioak edo gurbil jarduteko tentazioek preziorik ez zeukaten.  [Boga boga, Itxaro Borda (Susa, 2012) Orr.: 47] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gurbil (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:33 pm on 2018/10/01 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gano 

    iz.  Zub. Gogoa; funtsa, ganora. Laneko ganoa baduzu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gano (BN, S; VocBN -> Dv), ganu (R). Ref.: A (gano, ganu); Lh Eusk 1919-1920 (II), 78 y 79; Lrq; Gte Erd 2, 170.

    1. Gana, disposición; afición. “Disposition pour un travail” VocBN. “Humeur” Lh Eusk 1919-1920 (II), 78. “Tendance, goût, disposition” Ib. 79. “Entrain pour le travail. Etym. béarn. gane (gano à Oloron et au Sud d’Oloron), envie, désir” Lrq. “Laneko ganua badüzü (S)” Gte Erd 2. “Kabaliek badizie bere ganua (S)” Ib. 170 s.v. istinto (junto a sen, usma, etc., de otras zonas). Anixko ganu dud xakiteko zerbait orren familiatik. Mdg 143. Nago xateko ganurik bage etsi-etsia. Ib. 153. Nirire ganiua gentu zaitad. Ib. 122 (v. tbn. 146). Zalgizek badu bizikleta-lasterrentako gano berhezi bat. Herr 17-10-1957, 3. Jualterok, bahe eta jualte / ganuekin aldiz lantzen. Casve SGrazi 110. Ziek nahikünte hori / soreraz zazie herrian, / gano horiek beitira / hebenkuetan azkarrian. ‘Puisqu’il y a chez nous de si belles aptitudes’. Ib. 62.

    2. “Harriak ganua behera dizu (Sc), la piedra se inclina abajo” A.

    3. (S). “Secreto. Gaiza bakotxak badizu bere ganoa, cada cosa tiene su secreto” A.

    4. “(S), agradable” A. “(S-saug), convenable, opportun, profitable” Lh. Cf. GANO IZAN.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [gano]ik. gogo, nahi, apeta
    [gano]ik. funts, ganora

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Z) gana, disposición (2) iz. (Z) aptitud
    fr (1) envie (2) aptitude
    en (1) attitude, want (2) aptitude
    port (1) vontade, disposição (2) dom, aptitude

    Laneko ganoa baduzu. (Hiztegi Batua)

    gano (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:46 pm on 2018/09/21 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gehiegikeria 

    iz.  Gehiegizkoa denaren nolakotasun gaitzesgarria; egokitasuna edo neurritasuna gainditzen duen egitea. Liberalen gehiegikeriak. Neurriz, gehiegikeriarik gabe. Gehiegikeria izugarriak eginez. Esan zituen gehiegikeriengatik. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gehiegikeria (G-azp ap. Gte Erd).

    Exceso, demasía, abuso; extremismo. “Geiegikeri guztiak berdintsu (G-azp)” Gte Erd 226. Geiegikeriak kenduten deutsaz biotzari [bigarren erako erri maitetasunak]. Ag AL 122. Liberalen geiegikeriak. Or SCruz 12. Nere ustezko geiegikeri bakar oriek. Or Mi VI. Geiegikeriak itotzera eta biderako agiriak eta baimenak legez tajutzera. “Abusos”. EAEg 30-10-1936, 173. Garbi idatzi […] geiegikeriraño jo gabe ordea. Etxde AlosT 9s. Lancreko mariskalak Laburdin egin zituen gehiegikeriez. Mde Pr 310. Geiegikeririk eta gutxiegikeririk ez egin, ez gorputz, ezta anima gaietan ere. EgutAr 19-1-1958 (ap. DRA). Neurriratu bearreko geiegikeriak. “Abusos que mejorar”. Berron Kijote 41. Gaurko gehiegikeriek zaharragoren bat izutzen badute. MIH 64.

    v. tbn. Zink Crit 65. Ldi IL 35. Zait Sof 81. Etxde AlosT 10. Vill Jaink 164. Erkiag BatB 199.

    Exageración (al hablar). Ezartzen zaizkion geiegikerizko aztaz. “Con la misma exageración de los cargos”. Zink Crit 58. Absoluturik ez dagoela esan diteke egiaz: ez dago onetan batere geiegikeriarik. Txill Let 126. Eztut uste batere geiegikeririk diodanik ori esatean. Vill Jaink 16. Esan daiteke gehiegikerietan amildu gabe Donostia izan zela, besteri kendu gabe, eragile nagusi. MEIG IV 128. v. tbn. Anab RIEV 1928, 611. EgutAr 8-5-1958 (ap. DRA). Osk Kurl 81.

    Sinonimoak: iz.

        [larregikeria]: larregikeria, larkeria Bizk., neurrigabekeria g.e., esajerazio Heg. beh., desmasia Ipar. g.e., gehiegi Ipar. zah., soberania Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. exceso; exageración; abuso; desmesura; derroche, despilfarro
    fr iz. excès, exagération, abus, démesure
    en iz. excess; exaggeration
    port iz. excesso; exagero

    Utz ezazue araua hausten, araua gehiegikeria bihurtu denean; paira ezazue gehiegikeria, arauan sartzen denean. [Legeen espirituaz II, Montesquieu / Iñaki Iñurrieta (Klasikoak, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gehiegikeria (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:49 pm on 2018/09/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gesu baten 

    adb.  Bizk. Oso une laburrean. Ik. amen baten. Gesu baten egingo dugu hori. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gesu. v. gesi.

    gesi (V-m ap. A), gesu (V-occ ap. A), gexi (V-ger ap. A), gexu.

    (Usado en la expr. gesi bat ‘un momento’). “Luego, de aquí a poco […] (V) gesibaten” Añ. “Tiempo inmediato, momentos después. Gesu baten, dentro de poco, muy en breve” A. “Momento futuro. Gesi baten, dentro de poco (Mg PAb)” Ib. –Ze ordu da bada? –Gesi baten zortzirak. Mg PAb 115. Agur Euskalzale eta zeure zuzentari jauna; gesi bat arte isten zaitu: I.J.A.-k. Ezale 1897, 178b. Egon ardura barik, gesu baten etorriko da Peru. Zam Man 42. Gexu baterako iztiari luze eretxita. Otx 149. Gustijok lur bigurtuko gara gexu baten. Ib. 54.

    Sinonimoak: iz.
    [gesu baten] : bat-batean, berehala, behingoan, atoan, laster (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es adb. en un momento, en un instante, en un santiamén, dentro de poco, muy en breve [gesu batean egingo dugu hori: lo haremos en un instante]
    fr en un instant
    en in an instant
    port num instante

    Gesu baten egingo dugu hori. (Hiztegi Batua)

    gesu baten (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:45 pm on 2018/08/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gorgoina 

    iz. Zabua. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gorgoina (O-SP -> SP y A, Lar, Dv), gorgoin (B; H), girgoin (H), girgin (L; H). Ref.: A (gorgoin, girgin); Izeta BHizt (gorgoin).

    1. Columpio; balancín. “Brandilloir” O-SP 227. “Gorgoinak, balançoire, escarpolette” Dv.

    2. (Dv ->A). “Meule de foin en prairie quand on le fait sécher” Dv.

    Sinonimoak: iz.

        [zabua]: kulunka, zabu, junpa Ipar., zanbulu g.e., leria Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) columpio
    fr iz. balançoire
    en iz. [jolasteko] swing
    port iz. m balanço, gangorra

    Munduak itzulika jarraitzen duen artean, konflikto basikoenak entretenituz, gorgoina aulki batean jarririk dago neska tipi bat. [Baionak ez daki, Bea Salaberri (Susa, 2015)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gorgoina (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:29 pm on 2018/08/13 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaizkata 

    iz.  Itsas arrain luzarana, arrautzak erruteko ibaietan gora joaten dena, bizkarraldea arrea eta sabela zilar kolorekoa dituena, eta mintzez bilduriko arrautza pila handi trinkoa egiten duena (Acipenser sturio). Gaizkata-arrautzak (Ik. kabiar). (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gaizkata (T-L, Lf GAlm 1957, 31 (ap. DRA), FauMar 33). Esturión. “Esturgeon” T-L y Lf GAlm 1957, 31.

    Sinonimoak: iz.

    [gaizkata] : kabiar (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Zool.) esturión (Acipenser sturio)
    fr iz. esturgeon
    en iz. sturgeon n
    port iz. m (pez) esturjão

    Eta aspalditxo zen Sobakevitx hango aterantz begira zegoela, mahaiaren bazter batean zegoen gaizkata handi bati urrunetik erreparaturik. [Arima hilak, Nikolai Gogol / Jose Morales (Ibaizabal, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gaizkata (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:25 pm on 2018/08/05 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogotsu 

    adj. eta adb. 1 adj. Gogo handikoa, gogoz betea. Arreta gogotsua. Ikasle gogotsua. Gogotsua da kantatzen, baina jakinduriaz urria. 2 adb. Gogo handiz. Lana gogotsu egiten. Gero eta gogotsuago lehiatuz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gogotsu (V, G ap. A; H), gogatsu (SP, Lar, H, A). Tr. Aunque el primer testimonio es de Leiçarraga (gogatsu), no vuelve a documentarse en autores septentrionales. En DFrec hay 12 ejs. de gogotsu.

    1. Deseoso, ferviente, voluntarioso, aplicado. “Voluntario” Lar. AxN explica ardurako trabailluak por trabajatze gogatsuak. Testifikatzen dut ahalaren arauez, eta ahalaz garaitik, gogatsu izan diradela. “Prompts”. Lç 2 Cor 8, 3. Orazino gogotsu ta berua. Mg CO 97. Bearrerako azkarra eta gogotsua. AA II 168. Berorren serbizaile ontartu eta kapellau gustiz gogotsu, Fr. Pedro Astarloa. Astar II XV. Uskeria izan daroe naikoa luzaroko jardun gogotsuetan egoteko. Ag Kr 130. Gogotsua da kantatzen baña / jakinduriyaz urriya. Tx B I 99. Entzule adi eta ikasle gogatsu, ez aurreraegi ez atzeraegi, berak zekien tentuan. MIH 50 (MEIG IX 141 (en colab. con NEtx) gogotsu).

    v. tbn. fB Ic I 175. Echta Jos 79. Bilbao IpuiB 236. Gand Elorri 105. Gogatsu: Garit Usand 58.

    “Hombre de apetito. Gogotsua, bai jaten eta bai eraten” Etxba Eib.

    (Con reduplicación intensiva). Ni ez naz soroetan lan egiteko osasun onekoa bere ta, gogotsu-gogotsua bere ez da, mendira bialduten nabe geienetan. Ag AL 59.

    (Uso predicativo o adv.). Ardo gutxi batekin […] jartzen dala gogotsuago nekeari ekiteko. AA III 364. Gogotsu asi gera / gu mendi aldera. PE 123. Omentasun onetan guztiak gogotsu lagundu naiko dutela. ForuAG 337. Aietan kurubiltzera gogatsu yotzen baitu seda-arrak. Or Mi 30. Iltzeko zorian yarri zan ta are gogotsuago eskatzen zuen ordu ura bere ondotik igaro zedin. Ir YKBiz 467. Legortu gabe dagolako (belar-ondua) oso gogotsu jaten du beiak. Oñatibia Baserria 33 (ap. DRA). Dana gertuten ebillen gogotsu gure Petronila Sanjuan aurrean. Bilbao IpuiB 258. Aiñ gogotsu abiatu zan, bazirudian oiñik ez zuala lurrean jartzen. Berron Kijote 57. Gogatsu landu zendun / euskera mintzoa. Ayesta 120. Amar-amabi kilometroko ibillaldia, kanalari begiratuz, oso gogotsu egiten nuan. AZink 127. v. tbn. A BGuzur 110. Ag Kr 10. Echta Jos 250. Alz Txib 102. Urruz Zeruko Argiya 98 (ap. DRA). Mok 7. Tx B III 128. Kk Ab II 163. Otx 170. Etxde JJ 82. Txill Let 102. SMitx Aranz 123. Akes Ipiñ 15. Erkiag BatB 200. BEnb NereA 170. Uzt Sas 302. MMant 96. Zendoia 8.

    2.Afectuoso” Lar.

    3. Exquisito, apetecible. Jakirik gogotsuenak, arraikirik piñenak. Etxde AlosT 78.

    Sinonimoak: izond.

        [gogo handikoa]: guratsu Bizk.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. aplicado, -a, diligente, laborioso, -a (2) adb. con muchas ganas, ardientemente, con entusiasmo
    fr (1) izond. appliqué, -e ; diligent, -e ; laborieux, -euse (2) adb. avec enthousiasme, avec entrain
    en (1) izond. enthusiast; hard-working; diligent (2) adb. with enthusiasm, enthusiastically
    port (1) izond. aplicado, -a, diligente (2) adb. com muito entusiasmo

    Gogotsua da kantatzen, baina jakinduriaz urria.  (Hiztegi Batua)

    gogotsu (Argazkia: http://teambahrainmerida.com)

     
  • Maite 8:54 pm on 2018/06/08 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gatzozpin 

    iz. g.er. Entsalada. Ik. gatzozpindu. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gatzozpin. “Ensalada (neol.)” A DBols. Zeure esku jotsijeetara bialduten dot, Jesus Kurutzekua, ibiliera ta olgeta santubeen Neurria, euki legizaneen Gatza, ta ezin legizaneen Ozpina […]. Emon egijozu bada, Jesus Maitia, Neurrizko Gatz-Ozpin oni zeure amodijuaren su bitzija. fB Olg 5s.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [entsalada]: entsalada (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. ensalada
    fr iz. vinaigrette
    en iz. salad
    port iz. salada

    Gatzozpin batekin entretenitu dut sabela.

    gatzozpin (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:02 pm on 2018/04/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gezur-zulo 

    adj. Gezurtia. Ik. gezurrontzi. Gezur-zuloak!, gezurti alaenak! (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GEZUR-ZULO. Mentiroso, embustero. Cf. Or Aitork 215: Gezur-zulo galgarri artara, “in illam foveam perniciosissimi erroris”. Naiz gezur-zulo izan, / naiz bentsu, egi esale. EA OlBe 102. Nori sinistu bear zionat, iri txalburu gezurzulo orri? Etxde AlosT 27.

    Sinonimoak: izond.

        [gezurrontzia]: gezur-jario, gezurrontzi, gezurti, gezurtari Ipar., enbustero Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es mentiroso, -a, embustero, -a
    fr menteur, -euse ; imposteur, faux, fausse ; feint, -e
    en liar
    port mentiroso, -a, emb embusteiro, -a

    Gezur-zuloak!, gezurti alaenak! (Hiztegi Batua)

    gezur-zulo (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:00 pm on 2018/03/29 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gezurtero 

    adj. Gezurrak esaten dituena, gezurrez mintzo dena.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gezurtero (V-gip, G-to-azp), gizurtero (V-gip), gezurter (S), gezurtiero (R-is). Ref.: A (gezurter); Garate 1.a Cont RIEV 1930, 155; Iz To (gezurre), R 400; Elexp Berg (gizurtero).

    Mentiroso. v. gezurtero. gezurtiera (R-is). (Forma de fem.). “Gezurtiéra, mentirosa” Iz R 400.

    Sinonimoak: iz.
    [gezurtero] : e. gezurti, gezurrontzi

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es mentiroso
    fr menteur, -euse
    en liar
    port mentiroso(a)

    “Sudurra hazi zaizu, bada, gezurtero! “, eta barrezka hasten zen mutil laguna besarkatuz. [Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi (Alberdania, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gezurtero (Gaurko htiza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:47 pm on 2018/03/28 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gando 

    iz.  g.er. Aldaxka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gando (Dv-> A, H (L, BN)). Brote, rama nueva. “Jet, rameau. Urtheko gandoa, pousse de l’année” Dv. Cf. kando. Jeseen arrazatik sorthuko zela gando bat, eta gando haren gainean lore bat. Jaur AndreB 172 (ap. DRA). Dabiden ganik ilkhiaraziko dut zuzentasuneko gandoa. Dv Ier 33, 15 (Ol, Ker muskil). Erroetarik gando berriak ekharraraziz. Dv Lab 368. [Kozkorrek] bazterretarik botatzen dituzten gandoak erphilak izanen dira. Ib. 365s. Palma-gando (Lev 23, 40). Or MB 586 (Dv palma-gando; Ur palmen adar, Ol palma-osto, Ker palma-abar). Eguzkitan mardul azaltzen da, gandoak baratzan ernetzen zazkiola. Ol Iob 8, 16 (Dv gando; Ker kimu).

    Sinonimoak: iz. Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [kimua]: adaka, aldaka, altsuma, erne, kimu, muskil, pinporta, puja Gip., gando g.e., bote Ipar. g.e.
        [adar ez nagusia]: aldaka

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Ipar.) germen, pimpollo; vástago
    fr iz. germe, arbrisseau; rejet, surgeon
    en iz. germ, sapling; (botany) shoot
    port iz. germe, pimpolho; broto, vergôntea

    Eguzkitan mardul azaltzen da, gandoak baratzan ernetzen zazkiola. Ol Iob 8, 16 (Dv gando; Ker kimu). (Orotariko Euskal Hiztegia)

    gando (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:35 pm on 2018/03/24 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gabetu 

    ad. gabetu, gabe/gabetu, gabetzen 1 da/du ad. Norbait edo zerbait gauzaren bat gabe utzi edo gelditu; norbaiti zerbaiten jabetasuna kendu. (Dagokion osagarriak -z atzizkia hartzen du). Bere ondasun eta aberastasun guztiez gabetu zuten. Zegozkidan eskubideez gabetu naizenez gero. Ez dut eskuetan dudanaz gabetu nahi. Azeria, buztanaz gabetua. Laguntza mota guztiez erabat gabeturik. Zeruko grazia miragarriaz gabetua aurkitzen den arima. Kalte handia da begietako bistaz, osasunaz eta azienda guztiaz gabetzea. 2 (Hitz elkartuetan, bigarren osagai gisa). Ik. axolagabetu; baliogabetu; bihozgabetu. Juduak errege gabetuak izan zirenean. 3 (Era burutua izenondo gisa). Ezedukien eta gabetuen artean. || Gizonik behartsuenari, on guztiez gabetuenari galdetzen badiozu. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad.
    [gabetu] : kendu, larrutu, bipildu. Ant. ipini, jarri, hornitu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. privar, dejar sin, quedarse sin
    fr da/du ad. (se) priver, rester sans, laisser sans
    en du ad. to deprive
    port du ad privar

    Horretaz gabeturik, bost axola mundua.  [Mirarien kalezuloa, Nagib Mahfuz / Patxi Zubizarreta (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gabetu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:48 pm on 2018/03/14 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goibelaldi 

    iz.  Zerbait edo norbait goibel dagoen aldia. Oskarbi denean edo goibelaldietan. Argialdiaren ondoren goibelaldia sortzen den bezalaxe. Gizonak maiz izan ohi ditu zenbait ezaldi, goibelaldi, muzinaldi, nahigabe. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegina

    goibelaldi, gobelaldi (Dv -> A).

    “Moment d’assombrissement du ciel” Dv. Argialdiaren ondoren goibelaldia sortu dan bezelaxe. TAg Uzt 312. Ozkarbi denean asperen da beren otsa; goibelaldian, aubena. Txill Let 32.

    (G ap. A), gobelaldi (Dv -> A). Tiempo, rato de tristeza, de preocupación. “Tristeza, rato de tristeza. Batean goibelaldia, bestean txurialdia, illargia bezela bizi da gure Maria (G-to)” A. Zuek goibelduko zerate; baña zuen goibelaldiak pozera yoko du. Ol Io 16, 20 (TB goibeldura). Gizonak maiz izan oi ditu zenbait ezaldi, goibelaldi, muziñaldi, naigabe. Or QA 70. Amaigabeko goibelaldian irauteak, ordea, mukerkeria dongea aitortzen du. Amez Hamlet 26. Bi goibel aldik urtzen ninduten. Or Aitork 236. Gure goibel-aldietan konsolatu. Vill Jaink 155. Goizeko gure goibel-aldia / pasa da okerrenian. Uzt Sas 107.

    Sinonimoak: iz.

        [ilunaldia]: ilunaldi, ilunarte, itunaldi jas., ilunaldi, ilunarte (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. tristeza pasajera, momento de melancolía/disgusto (2) iz. (momento de) oscurecimiento, nubosidad pasajera
    fr (1) iz. moment de tristesse, mélancolie passagère (2) iz. nébulosité passagère
    en (1) iz. moment of sadness, melancholy (2) iz. cloudiness, clouds
    port (1) iz. momento de tristeza, melancolia, infelicidade

    Batean goibelaldia, bestean txurialdia, illargia bezela bizi da gure Maria (G-to)” A.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    goibelaldi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:45 pm on 2018/02/23 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gisu 

    iz. 1 iz. Ipar. eta Naf. Karea. Gisu bizia. Ongarriari gisua ematea. Landetan gisua ezarri. Heiak gisuz zuritu. 2 iz. (Hitz elkartuetan, lehen osagai gisa). Gisu harria. Gisu harrobia. Gisu ura. || gisu labe, gisu-labe Karobia. Gisu-labea bezain handiko ahoa zabalduz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gisu. v. giso; kisu.

    Sinonimoak: iz. Ipar./Naf.

        [karea]: kare, galtzina Naf., latsun Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (GN/Ipar.) cal
    fr iz. (GN/Ipar.) chaux
    en iz. lime [substance]
    port iz. (GN/Ipar.) cal

    Kafea eskaini zion eta, kanabera zati txipiz egindako gortina ozena zeharkaturik, gisuz zuritu berria zegoen terraza koxkorrera irten ziren.  [Chevrolet tropikala, Rafa Egiguren (Susa, 2007)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    gisu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:23 pm on 2018/01/31 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizantz 

    iz.  g.g.er. Giza itxura. Borreroek utzi ninduten gizantzik gabe. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizantz.

    1. Forma humana; semejanza humana. Jakoben itxean gizanza artuko duen Jangoiko Jesus. Mb IArg I 341. [Borreroak] utzi ninduten giz-anzik bage. Ib. 153. Isturitzko ezur batek dauzkan giza-antzeko irudiak. JMB ELG 46. Gizonen eta Iainkoaren bitartekoa, zerbait Iainko-antzeko bear zun eta zerbait giza-antzeko. Or Aitork 299. Etziñala giza-antzera mugatua. Ib. 131.

    2. Efigie; retrato. Zur puskaz egin zuten giz-anza. Mb IArg I 72. Agindu zuan guziak agur egin ziozaela urrezko gizanz hari. Ub 51. Giz-antz begiratu ikaragarriko bat. Lard 306. Erakutsi nion Pedro Migelen gizantza. Ag G 369 (v. tbn. 248n.: “Gizirudi, gizantz, retrato”). Aren gizantzak andizuren eta ospe ekarri diote geroko geroan [Gorgiari]. Zait Plat 122.

    Sinonimoak: iz.
    [gizantz]ik. giza itxura (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) forma humana; semejanza humana (2) efigie, retrato
    fr (1) forme humaine, ressemblance humaine (2) effigie, portrait
    en (1) human form, human likeness  (2) likeness, portrait
    port (1) forma humana; semelhança humana (2) efígie, retrato

    Zur puskaz egin zuten gizantza[Mb IArg I 72. OEH]

    gizantz (Effigie de divinité, Ro’go, Jean-Pierre Dalbéra) flickr, CC

     
  • Maite 10:56 pm on 2018/01/28 Permalink | Reply
    Tags: G   

    geheli 

    iz.  g.g.er. Behikia. Salda garbia eta geheli gazitu gabea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    geheli (V-ger-ple-arr-oroz-m, G-nav; SP, Urt II 436, H), geli (V, G, AN-arak-mer, Ae; IC 443r, Mic 6r, Lar, Añ, H). Ref.: A (geeli, geli); VocPir 320; Bon-Ond 141; EI 211.

    1. Carne fresca de vaca o buey. “Vaca” IC 443r. “Carne de buey o vaca muerta” Lar y Añ. “(V, Mic, G-azp), carne de vaca […]. (V, G, AN-araq), carne fresca” A. Geli edo ariki zati bat jaten den bezala. Mb IArg I 388. Geeli gazitu bagia. Mg PAb 111s. Geli-okela ondo ifiniak eperra dirudi. Añ LoraS 178s. Geli egosia. Zav Fab RIEV 1907, 537. Geli trontzuak surtan erretan. AB AmaE 367. Ogi puska edo geeli zatia. Ag G 135. Txuringatik ixurtzen dute gelia bezalako ixurkai likits bat. Ibiñ Virgil 99s (parece errata por gerli, q.v.). “Geli (B, R), carne magra” A.

    2. “(G-goi), bacalao” A.

    Sinonimoak: iz. zah.

        [behikia]: behiki (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es carne fresca de buey o vaca.
    fr viande de vache
    en  beef
    port carne bovina

    Salda garbia eta geheli gazitu gabea. (Hiztegi Batua)

    geheli (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:03 pm on 2018/01/25 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizatxar 

    adj./iz. Pertsona gaiztoa, doilorra, zitala. Torquemada gizatxarraren jarraitzaileak. Gizatxar gaizto bat.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gizatxar (V, G, AN, S; Lar, Añ, H). Ref.: A; Bon-Ond 152; Lrq /gisačár/; BU Arano.

    (Hombre) malvado; hombre de mal genio. “Hombre ruin”, “hombrecillo” Lar. “San Jose gizatxarra omen zan da elurra ta kazkabarra bialtzen ditu (G-to)” AEF 1924, 50. “Mesquin, peu généreux” Lrq. “Mal genio, impaciente. No mala persona” BU Arano. v. gizatzar (2). Giza txar blasfemari ta gezurti. Mb IArg I 261. Jaun ofenditúa / gizatxarrengátik! LE Kop 123 (v. otro ej. de LE s.v. gizarte). Soldadu giza-txarrak erakutsi ziotenarekin. Lard 457. Gizatxar ta asarrekorra da Kalbino. Inza Azalp 96. Ez nazak gizatxartzat jo au esan diatalako. Etxde AlosT 70. Giza txarra plazan ezagun da trazan (AN-ulz). Inza NaEsZarr 1893. En DFrec hay 3 ejs.

    v. tbn. CrIc 142. Echag 161. Gy 290, Aran SIgn 100. Laph 219. AB AmaE 439. Urruz Urz 28. Ag G 275. Or Tormes 63. Tx B 109. EA OlBe 53. Basarri 145. Zait Plat 75. Lab SuEm 167. Uzt Sas 337.

    Sinonimoak: izond. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [pertsona gaiztoa]: bilau, doilor, gizatzar, zital, kiskil Ipar., mandil Ipar., andur g.e., kaldar g.e., bekaizti Ipar. g.e., brigant Ipar. g.e., miserable Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. canalla, vil, ruin, despreciable, mezquino, bellaco (2)
    fr iz./izond. canaille, racaille
    en (1) izond. despicable; wicked, evil, vile; bad (2) iz. despicable person, evildoer, villain, rogue, bastard
    port canalha, mesquinho(a), vil, desprezível

    Gizatxar haiek ziren gizartearen euskarriak; beren artean banatzen zuten harrapakina; bazuten tabu berezi bat elkarrekiko, polinesiarrek bezala. [Jakintzaren arbola, Pio Baroja / Josu Zabaleta (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gizatxar (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:20 pm on 2017/12/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gogaldu 

    ad. Gogoeta egin. 

    Sinonimoak: ad. g.e.

        [gogoan erabili]: buruan erabili, gogoan erabili, gogoeta egin, gogoetatu, gogoratu, hausnar egin, hausnartu, meditatu, oldoztu, pentsatu, mamurtu Bizk., gogartu zah., kontsideratu zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. pensar, considerar, meditar
    fr penser, considérer, réfléchir, méditer
    en to think, to meditate, to reflect, to ponder
    port pensar, considerar, meditar

    Hartu arnasa sakon eta gogaldu.

    gogaldu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:25 pm on 2017/11/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galdukeria 

    iz.  Pertsona galduari dagokion egite gaitzesgarria. Galdukerian biziz, ondasun guztiak barreiatu zituen. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galdukeria (Dv-> A).

    “Débauche, corruption. Galdukerian ibiltzea, vivre dans la débauche” Dv. “Libertinaje, corrupción” A. Galdukeria edo bekhatu lohian pulunpatua. Dv LEd 59 (Cb Eg II 26 bizio; v. tbn. 235). Galdukerian xahutu zuen bere izate guzia. Dv Lc 15, 13 (IBe galdukerian; Lç prodigoki bizi izanez, He deboxkerian, IBk lasaikerian). Haren arima galdukeriatik iraiziz. Dv Iob 33, 18. Bere galdukeria utziko duala. “Su libertinaje”. Zink Crit 1919, 109. Gizon zikin eta ustelok egun argiko galdukerietan dabe atsegiña. Ker 2 Petr 2, 13 (Lç boluptate, Ol legunkeria, IBe atseginkeria).

    Sinonimoak: iz.

    [galdukeria]: lasaikeria, lizunkeria (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. perdición, libertinaje, malos hábitos
    fr iz. perdition, libertinage
    en iz. perdition, libertinage
    port iz. perdição, libertinagem, mal hábito

    Galdukerian biziz, ondasun guztiak barreiatu zituen. (Hiztegi Batua)

    galdukeria (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:05 pm on 2017/10/29 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gibeljale 

    adj. Gaizki-esalea. Beti izango dugu mingain-zorrotz, gibeljaleren bat inguruan. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gibeljale (AN-5vill, L, BN, S; SP, H). Ref.: A; Inza EsZarr 176 (gibel-jale).

    “Gibel ialea, qui mord par derrière, traître” H. “Murmurador” y “detractor, difamador” A. Gibel-jale eta errankizun dunak ongi obratuz mespreza zatzu. ES 199. Etzaite salatzaille, ez eta gibel-jale (Lev 19, 16). Or MB 292. Beti izango degu, mingain-zorrotz, gibel-jaleren bat […] izen garbiak zikinduz, ziri ta miri asiko zaiguna. Loidi 223. Inoiz bekaizkoa gibel-jalearen atzaparretan eroria. MEIG IV 119.

    Sinonimoak: iz./izond.

        [gaizki-esalea]: gaitz-esale, gaizki-esale, gaitz-erraile Ipar., mihitzar Ipar., mihi-tzar Ipar., gaizki-erraile  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  izond. murmurador, -a; maldiciente; criticón, -ona; difamador, -a
    fr adj médisant(e), critiqueur, critiqueuse; qui a la critique facile loc adj
    en (to other people)gossiping adj; nit picker, fault finder
    port (fam) critiqueiro(a) , difamador(a)

    Beti izango degu, mingain-zorrotz, gibel-jaleren bat […] izen garbiak zikinduz, ziri ta miri asiko zaiguna. Loidi 223 (Orotariko Euskal Hiztegian)

    gibeljale (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:44 pm on 2017/09/13 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gebendu 

    ad. Debekatu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gebendu (Lar Sup -> H, A), geben (rad.). Etim. Podría proceder de lat. defendere (REW 2517).

    Prohibir, vedar. Azkue trae geben en una entrada aparte, y lo da como adj. Sar dina geben lekuan, bere kaltean. “El que entrare en lugar vedado en su daño”. RS 209. Zer geiago gebentzen dausku lenengo aginduak? KIkV 61 (KIkG 49 debekatzen). Ikasbide au berriro argitaratzea guztiz gabendua [sic] dago. KIkG 2. Geuri gebendu euzkeraz eiten. Enb 37. Gebendutako tokitik irten! Zait Sof 110. Ori egitea gebentzen zun agindua. Ib. 173. Eunburuari Paul jaboteko eta estuntzaka ixateko agindu leutsan; batta Paul’enetariko iñorbati sorosten ez gebenduteko. Arriand Act 24, 23. Naiz guk gebendu, naiz ez gebendu. Zait Plat 128.

    Sinonimoak: ad. g.e.

        [debekatu]: debekatu, galarazi, eragotzi Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  vedar, prohibir
    fr interdire, prohiber
    en prohibit, ban
    port vetar, proibir, interditar

    Zer gehiago  gebendu behar duzue?

    gebendu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

    Save

     
  • Maite 11:49 pm on 2017/08/02 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garatxo 

    iz.  Azalean, bereziki eskuetan, oinetan eta aurpegian, agertzen den pikorta gogorra. Ik. kalitxa. Aurpegia zimurrez, orban arrez eta garatxoz beterik zuen. garatxo belar, garatxo-belar Zurtoinaren goialdean hazten diren hosto berde ilun distiratsu eta iraunkorrak dituen landarea, multzoak osatzen dituen lore txiki hori-berdexkak eta baia beltz pozoitsuak ematen dituena (Daphne laureola). Ik. bitxika. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    garatxo (V-ger ap. A), garatxu (V-m ap. A), geretxu (G-azp).

    1. “Cierto arbusto” A.

    2. garatxu. “Leño que se interpone, para facilitar la operación, entre la cadena y la piedra o madera que se desea arrastrar” A, que cita el ej. de Mg. Ona barriz burdijaren […] nire azterketia. […] kolzaak, garatxuba, burtezpatia, arasak […]. Mg PAb 148s.

    Sinonimoak: iz.

        [aurpegian-eta agertzen den pikorta gogorra]: kalitxa Ipar., marruka Ipar., gari Bizk., enor Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. verruga (2) iz. verruga de los árboles, repulgo
    fr iz. verrue
    en iz. wart
    port iz. verruga

    Garatxo beltz izugarri bat dauka sudurraren ezker aldean. [Mutuaren hitzak, Hasier Etxeberria (Susa, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    garatxo

     
  • Maite 11:40 pm on 2017/07/31 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galtzetin 

    iz. Heg. Beh. Galtzerdi motza. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galtzetin (V-gip ap. Etxba Eib; G-bet). “Calcetines. Andrazkuenak galtzak, gizonezkuenak, galtzetiñak” Etxba Eib. Cf. VocNav s.v. galcetín. Galtzetin beltz ederrak. Anab Poli 53 (v. tbn. 54).

    Sinonimoak: iz. Heg. beh.

        [galtzerdi motza]: galtzerdi pl.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Heg.) (herr.) (batez ere pl.) calcetín
    fr iz. (batez ere pl.) chaussette
    en iz. (batez ere pl.) sock(s)
    port iz. meia

    Oso pozik zihoan oparitutako galtzetinekin.

    galtzetin (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:45 pm on 2017/07/30 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaitz(-)erdi 

    adb. gaitz erdi, gaitz-erdi adb. Gertaera bat uste bezain okerra ez dela adierazteko esapidea. Gaitz erdi litzateke hori, bi aldiz hil behar banu. Eta gaitz erdi, beren buruen kaltean bakarrik balitz. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GAITZ-ERDI (V-gip, G-azp-nav). Ref.: Ond Bac 175; Elexp Berg; Gte Erd 167. Menos mal; del mal, el menos. Equivale tbn. a exprs. del tipo ‘no importaría tanto’, ‘no sería tan malo’, ‘no estaría mal’. Se emplea frecuentemente acompañado de una oración subordinada con prefijo ba- en el auxiliar. “Mal menor. Kotxia zihero hondatu najuan eta gaitzerdi neuria izan balitz” Elexp Berg. “Merkeak baleizke, gaitzerdi (G-azp)” Gte Erd 167. Tr. Empleado por autores guipuzcoanos (y Erkiaga) desde comienzos del s. XIX. Es especialmente frecuente en el s. XX. Eta gaitzerdi lizake lurreko ondasunetan geratuko balira datozen kalteak. AA CCErac (ed. 1823), 239 (ap. ELok 28). Gaitz erdi izango zan berak bakarrik jatea, baña janerazo zion. AA II 130. Ta gaitz erdi beren buruben kaltian bakarrik balitz, bañan jartzen dute famili guztiya ixtillu gorripian. Sor Bar 54. Ori gaitz-erdi iduritzen zait. Alz Txib 93. Gaitzerdi biziakin badaude! Sorarrain Lili 91. –Ago lasai, etxean ezpaitun okerrekorik gertatu. –Gaitz erdi! Etxde JJ 121. Gaitz hori gaitz-erdi baizik gerta ez zedintzat. Mde HaurB 32. Ala-ere gaitz-erdi berorrek, esandako eder paregabe ura eskuetan euki zuan-ta; baiña nik, […]. Berron Kijote 184. Nekazaria or, izarditan pats eginda. Ta irabazi eder eder bat balitz, gaitz erdi. TxGarm BordaB 65. Bere aldez burrukatu ziran asko, illak, erbesteratuak, espetxeratuak… Aske ziranak gaitz erdi, baña ondo bildurtuak piztien aurrian. Gerrika 109. Gaitz erdi, nere ustez, baztertze ori, nahiz eta paperetan horrela agertu, gure artean sekula zeharo eta azken fineraino eramana ez izana. MEIG IV 58. Euskaltzaindi inguruko guztiok kreatzaile ala filologo bagina, gaitz erdi. Zer egin, ordea, horrenbeste kreatzaile eta filologo bezala agertzen direlarik? Ib. 121.

    v. tbn. Izt C 40. Ud 86. Moc Damu 10. Ag G 120. Or Tormes 31. Ldi IL 54. Munita 106. Erkiag Arran 126. Vill Jaink 120. MAtx Gazt 74. Lab SuEm 211. Lasa Poem 83.

    (Det.). Ala ere bakarrik pagatzen bauke, / gaitz erdia besterik izango ez uke. It Fab 263. Gaitz erdiya zan publikuari / gusto bat eman baliyo (1903). EusJok 95.

    Sinonimoak: adb.
    [gaitz(-)erdi] : beharrik, eskerrak! (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es menos mal; del mal, el menos; peor podía haber sido
    fr adb. moindre mal || heureusement que, encore heureux, -euse que
    en thank goodness
    port menos mal

    Idazleen artean ohikoa zen portaera hura. Zinikoenek, arrisku gehiago hartzen zuten: «Asko gustatzen ari zait zure azken nobela». Irakurketa abiatua zutela adieraztea helburu. Gaitzerdi, nobela bazen. Kontua zen zenbaitetan ipuin liburua igorri geniola ustezko adiskideari. Kontrazala ere irakurri ez zuen seinale. [Gehiago gustatu zitzaidan zure aurreko liburua, Harkaitz Cano (Berria.eus, 2017-07-30)]

    gaitz(-)erdi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:20 pm on 2017/07/10 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gisuztatu 

    ad. gisuztatu, gisuzta, gisuztatzen 1 du ad. Ipar. eta Naf. Gisua eman, gisuz zuritu. Buztin lurrak gisuztatu. Hormak gisuztatu. 2 (Era burutua izenondo gisa). Ogi-hazi gisuztatuak ereiten. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: ad. Ipar./Naf.

        [gisua eman]: karetu, kareztatu, latsuntatu Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (GN/Ipar.) encalar
    fr du ad. (GN/Ipar.) blanchir à la chaux, chauler
    en du ad. to whitewash
    port du ad. caiar

    Hormak gisuztatu. (Hiztegi Batua)

    gisuztatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

    Save

     
  • Maite 11:55 pm on 2017/07/01 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gudaroste 

    iz.  Armada. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gudaroste, gudaloste, gudarozte (Bera), gudalozte (A DBols), gudari-ozte. Neol. (gudarozte) creado por AG en 1897, de gudari ‘soldado’ y ozte ‘gente, tropa’.

    Ejército, tropa; batallón, regimiento, etc. v. gudoste, armada. Tr. Documentado en escritores meridionales del s. XX. En DFrec hay 13 ejs. de gudaroste, 6 de gudaloste y 2 de gudarozte, todos ellos meridionales. 1802. Gudarozte <guradozte> pantzetarra Bilbaotik urteten da. AG 1581. Kristoren gudarosteko gudari lendakari ta buruzagiak bezela urrutiko errietara bijoaz. JBDei 1919, 356. Gudalburua galdu ezkero, / gudaroztiak zer egin? Enb 40. Albertaren gudalosteen aurka zer dezakegu guk, artzai-erri geranok? Goen Y 1934, 186. Gipuzkoar Gudarozte entzutetsuak eralduta. Euzkadi 16-12-1936 (ap. Alkain 159). Erkalaren Gudarozte berria. “Ejército”. EAEg 22-12-1936, 611. Berebiltza gudaroztea. “Regimiento de automovilismo”. Ib. 31-10-1936, 178. Gudarozte motari dagokion ikurraz. “Con el emblema del Arma”. Ib. 8-1-1937, 756.

    Len-bai-len gudarostea itzuli zak Argosera. Zait Sof 145 (143 gudari-ozte; Plat 146 gudarozte). Erromatar gudalostean aintzindari izandakoa. Mde Pr 248. Naparru aldetik Errioxan sartu ziran gudarosteak garbiketa gogorra egin zuten Logroño inguruetan. NEtx LBB 66. Hanovre-ko aldetik, / gudarozte erditik / Erregek deitu du. In Onaind MEOE 235 (en Michel LPB 246 armadaren erditik). Gudarozteen Jaunari. Ker Is 19, 20. Bakoitza bere gudaroztera joateko ordua iritxi zanean gure arraintzalea Afrikarako aukeratu zuten. Ataño MLanak 20. Urten giñan lau erritar Bilboko Gudarosteko buleguetara. Gerrika 67. Alemaniako eta Italiako gudarostiak. Ib. 261.

    v. tbn. Ibiñ Virgil 33n. Gudaloste: Ol Deut 11, 4. Berron Kijote 196. Gudarozte: EEs 1913, 207. Gazt MusIx 101.

    Gudarozte bizian ber-sartu bedi. “Reingreso en la escala activa del Ejército”. EAEg 24-2-1937, 1142.

    Sinonimoak: iz. g.e.

        [armada]: armada, ejerzitu Heg., martizti g.e., jendarmeria zah.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. h. armada tropa; ejército
    fr iz. h. armada troupe ; armée
    en iz. h. armada army
    port iz. h. armada

    EAJk, ANVk, Jagi-jagik, ELA-STVk eta Euskal Nekazarien Batzarrak komandantzia sortu zuten toki berean, Loiolan, aurkeztu dute Azpeitiko udalak eta Aranzadi zientzia elkarteak elkarlanean egindako lana: Eusko gudarostea liburua. [Eusko gudarostea gogoan,  (Berria.eus, 2017-07-01 )]

    gudaroste (berria.eus)

     
  • Maite 11:38 pm on 2017/06/07 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gauzain 

    iz.  iz. Gauaz zerbait zaintzen duen pertsona; gauaz kaleak zaintzen eta auzokoei ateak irekitzen zizkien pertsona. Ik. sereno. Gauzaina hil eta fabrikan sartu ziren. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gauzain, gauzai. Sereno. v. GAU-JAGOLE. Juan zan gau-zaya ta esan ziyon: E! Altxa, altxa! EgutTo 29-6-1918 (ap. DRA). Gau-zaiari otsegitera nijoan, ardura gabe. Lab SuEm 191. En DFrec hay 6 ejs. de gauzain.

    Sinonimoak: iz.

        [gau-jagolea]: gau-jagole Bizk., sereno Heg. beh.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. vigilante nocturno; sereno (2) iz. (Mil.) imaginaria
    fr iz. veilleur, -euse de nuit, vigile
    en iz. night watchman, watchman
    port iz. sereno

    Sleegers jauna gauzain bezala kontratatu dute. [Anne Franken egunkaria, Anne Frank / Josu Zabaleta (Erein, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gauzain (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:32 pm on 2017/05/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garako 

    adj. Pertsonez mintzatuz, heldutasunera iritsi dena.

    Sinonimoak: izlag. g.e.

        [garerdikoa]: garerdiko Bizk.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izlag. adulto, -a; maduro, -a; desarrollado, -a
    fr izlag. adulte, -a; mûr
    en izlag. adult, mature
    port izlag. adulto, -a; maduro,

    Amezketar gizaseme garakoa. (Hiztegi Batua)

    garako (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:32 pm on 2017/05/07 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gauzatu 

    iz. 1 da/du ad. Gaitu. Denborarekin, hazi zinen eta gauzatu zinen zeure kasa bizitzeko. 2 da/du ad. Gauza-izaera eman edo hartu; asmo edo ideia bat besterik ez denari izatasuna eman. Gogoa da uste eta asmoak mamitzen eta gauzatzen dituena. Asmo eder horiek zertan gauzatzen diren ikusi arte. Hitzarmeneko puntuak gauzatzeko pausoak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gauzatu (V-gip ap. Iz ArOñ).

    1. Hacerse apto, capaz. “Gauzátuko dan, si (un enfermo) se hará capaz (para un trabajo)” Iz ArOñ. Erantzun au emateko ausardi ta kopetik ez badezu, oraindik etzera gauzatu dantza loturako. MAtx Gazt 69. Baña gero azi ziñan. Gauzatu ziñan ama gabe ta zerekixa bizitzeko. Ib. 18 (v. tbn. 66).

    (v. gauzaeztu). Indar barik geratu / ta biotzberatu. / Baibena ezin lotuz / anparu beartu, / osoan ez gauzatuz / eriotzeratu. Ayesta 101.

    2. Realizar(se). Gogoa da, gura, uste eta asmoak mamitzen eta gauzatzen dituena. MEIG VI 78. Jaupa-k gehienez ere, jaupari-ren bitartez harrigarrizko jaupaleme bat gauzatu zuela euskal poesian. MEIG VII 38. En DFrec hay 8 ejs.

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [gaitu]: gai egin, gaitu
        [gauzatasuna eman]: bururatu, egikaritu, egin, exekutatu

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da/du ad. capacitar(se), hacer(se) capaz, preparar(se) (2) da/du ad. plasmar(se), elaborar(se), realizar(se), llevar a cabo, materializarse, ejecutar(se), cosificar
    fr (1) da/du ad. (se) doter, (se) former, (se) donner les moyens (2) da/du ad. (se) réaliser, (s’)exécuter, (se) matérialiser, (se) concrétiser
    en (1) da ad. to materialize, to take form; to come true; to become reality; to come to fruition (2) du ad. to realize, to carry out; to give expression to; to achieve, to fulfil; to bring to fruition
    port (1) capacitar-se (2) modelar-se, moldar-se, materializar-se, executar

    Azkar ikusiko dugu elkar, denok erabakitze eskubidea gauzatzen. [Anjel Oiarbide, Berria.eus]

    gauzatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 11:39 pm on 2017/04/14 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garranga 

    iz. 1 iz. Amua; amuaren zati zapala. 2 iz. Izotz kandela. 3 iz. Txakurren lepokoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 garranga (V-och-gip, G-goi-nav), karranga (V-gip-al), karranka (Lcc). Ref.: A (garranga, karranga); EAEL 225; Iz Als (izotzá), ArOñ.

    “Carámbano”, “heladao hielo” Lcc. “Canelón, carámbano de hielo” A. “Costra de hielo” Ib. Cf. VocNav: “Garrangla: carámbano de hielo que cuelga de un tejado (Améscoa)”. En Laminoria (Alava) hay carranca ‘hielo de los charcos’. Biotzean labe goria ta buruan izoztea ta garranga dutenak. Zait Plat 83.

    2 garranga (SP, H, A), karranka, garanga (V-gip ap. Iz ArOñ).

    “Le chant de la poule. Oilloa garrangaz dago” SP A. “Garangaia, garangaak: ruido, v.gr. de las gallinas” Iz ArOñ. Cf. 1 karranka. Harturik […] bi oilo eder batere karrankarik eginarazi gabe. Prop 1892, 281. [Oiloek] karranka zerbeit egin bailezakete. Ib. 281.

    3 garranga (V-gip, G-goi, BN-baig, Sal ap. A; Aq 1091 (AN)), garrangla (B, Sal ap. A), karrankla (AN, Sal, R ap. A), garanga (AN ap. A).

    1. “Burdiña-garranga (Sal), carlanga, collar con unas puntas de hierro de los perros” A. “Garanga, carlanca, collar de perro contra lobo” Ib. Cf. VocNav: “Garranga, carlanca o collar de púas de hierro que se les pone a los perros de ganado (Aoíz). En Roncal carrancla”. Garranga pare bat berriak. HerVal 142.

    “Garranga (BN-ciz), collar en general” A. [Txakur] guziek ermaten zien lepoan xoraldi bat itze anitzekin ta puntak kanpoko aldeala ta diaitzen zren karranklak. ZMoso 35.

    2. (Aq 1306 (AN)), garanga (AN ap. A), garangla (T-L ap. DRA). “Horca de perros” Aq. “Horca de animales” A.

    3. “Púas de hierro de la carda” A.

    4. “Dentadura o filo dentado de la hoz (G-goi)” JMB At.

    4 garranga (V, G, AN-gip; H). Ref.: A; VocZeg 285; Iz To; Gte Erd 14.

    1. Anzuelo. “Galla, pala del anzuelo” A. “Amorria garrangari itsatsi zio (AN-gip), […] Juanitori garrangan amorraia itsatsi zio (AN-gip)” Gte Erd 14. Garranga (amua) beera, arraina gora. A Ardi 3.

    Bekatu ura dala zauri bat beñere ongi sendatuko ez dana eta garranga bat betiko eriotzaren puzoia berekin duana; eta garranga au irinsi duana […]. AA III 128.

    2. “(G-azp), instrumento a modo de tenedor para coger peces en aguas de poca profundidad” A.

    5 garranga (V-m-gip ap. A).

    “8.º tuerca, extremidad de hierro en espiral del huso. […] 12.º tornillo (Mg PAb)” A. [Neure alaba eunliak] esan daizuzan euren izenak. […]. Au, garrangia. Oneek, izunzak. Bestiok […]. Mg PAb 140. Tapotziriantzekoak (sacacorcho) garrangaren (tornillo) erara antxika uretan. Bähr EEs 1922, 110.

    6 garranga (G-goi ap. A), garranda (V-ger ap. A Apend).

    “Mella en medio de la oreja; es el más largo de los estigmas que hacen los pastores en la oreja de las ovejas” A. “Cierto estigma del ganado lanar en la oreja. Se le hace por debajo” A Apend.

    7 garranga (V-m ap. A).

    “Papada, dobladillo de carne bajo la barbadilla” A. Cf. H: “Garranga, gorge”, que cita a Lar, pero no se encuentra. v. 2 garrangila.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [oiloaren oihua]: alara, kakara, kakaraza, karaka, kokoratz Ipar., kada Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) cacareo (2) 1 iz. (Itsas.) anzuelo; pala del anzuelo 2 iz. [txakurraren lepokoa] collar 3 iz. mella, marca que se les hace a las ovejas en la oreja 4 iz. [izotz-kandela] carámbano, canelón
    fr (1) gloussement (2) 1 iz. (Itsas.) hameçon 2 iz. [izotz-kandela] glaçon
    en (1) clucking (2) 1 iz. (Itsas.) hook, fish hook 2 iz. [izotz-kandela] icicle
    port (1) cacarejo (2) 1 iz. (Itsas.) anzol 2 iz. [izotz-kandela] sincelo

    Biotzean labe goria ta buruan izoztea ta garranga dutenak. Zait Plat 83.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    garranga (Gaurko Hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 11:30 pm on 2017/03/06 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goitigale 

    iz. g.er. Goragalea. Ik. botagura; botalarri. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    “(L), vómito” A. “Ganas de vomitar. Goitigaleakin nago” Izeta BHizt. Bat batean gaxotzen da, sabel min andi batekin, gero goitigale edo goragale zenbeitekin. FIr 170.

    Sinonimoak:iz. g.e.

        [goragalea]: botagale, botagura, botalarri, egozgale, goragale, goitiko Ipar., goitinahi g.e., goralarri g.e., goranahi g.e., goranzko g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. ganas de vomitar; vómito, náusea
    fr iz. envie de vomir, nausée, vomissement
    en iz. feeling like vomiting; nausea; queasiness
    port iz. náusea

    Goitigalearekin nago. Izeta BHizt. (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    goitigale (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 7:32 pm on 2017/02/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaitzeko 

    adj. Ipar. Gaitza, oso handia. Gaitzeko arrakasta izan zuen. Gaitzeko gizon luzea: oso gizon luzea. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    gaitzeko.

    Grande, enorme. v. GAITZEZKO (c). Tr. Empleado por autores septentrionales desde fines del s. XIX. Erran behar da gaitzeko prekozioneak hartuak zituztela. HU Aurp 46. Ihausika abiatzen zitzeien, gaitzeko kalaxkan. JE Bur 20. Gaitzeko gizona zen Lohikialat. Barb Sup 145. Gaitzeko arrakasta zuen Oxalde bertsulariak. Ox 201. Gaitzeko bihotza erakusten zuen haren begitarteak. JEtchep 107. Gaitzeko errespeturekin. Larz Iru 62. Eman zaukun Peio jaun merak gaitzeko lekua. Larre ArtzainE 237. v. tbn. StPierre 13. Etcham 233. Iratz 121. Mde Pr 234.

    Gaitzeko partida omen zen; mundu bat harat bildua. Ox 201. Karrika guziak berri berriak, eta gaitzeko eletrikaz argituak! Larz Iru 136.

    (Con adj.). Muy. Gaitzeko gizon luze bat. HU Zez 162. Gaitzeko gizon habila dugu herriko mirikua. Lf Murtuts 101. Peiok gaitzeko usain ona senditzen zuen. JEtchep 21. Gaitzeko lekukotasun baliosa ekhartzen daukuzu. Larz Senper 82. Hau xahartua zen eta gaitzeko adixkidea Monlong horrekin. Etchebarne 101. Gaitzeko mutiko pitraila. Larre ArtzainE 105.

    Sinonimoak: izlag. Ipar.

        [gaitza]: gaitz (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) enorme, tremendo, -a
    fr (Ipar.) très grand, -e ; énorme
    en  (Ipar.) enormous, huge, gigantic adj
    port (Ipar.) enorme, tremendo, -a

    Gaitzeko partida jokatu du Merinok. [Xabier Euzkitze, EITB]

    gaitzeko (Argazkia: eitb.eus)

     
  • Maite 8:12 pm on 2017/02/12 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gardentasun 

    iz.  Gardena denaren nolakotasuna. Beiraren gardentasuna. Eguraldiaren gardentasuna. Gobernuak gardentasunez jokatu du. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.
    [gardentasun] : garbitasun, argitasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. transparencia, trasparencia; claridad; nitidez
    fr iz. transparence, clarté, netteté
    en iz. transparency, clarity
    port iz. transparência

    Herritarren parte hartzea garrantzitsua den moduan, gardentasuna ere funtsezkoa da talde publikoarentzat. «Ahalik eta gardentasun handienez jarduteko erantzukizuna dauka BBCk. Erabakiak argitara ematen dira, finantzaketa ere guztiz gardena da, eta goi karguetan daudenen soldatak argitaratu egiten dira».  [Erreferente goraipatuena, Urtzi Urkizu (Berria eus, 2017-02-12)]

    gardentasun (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 8:26 pm on 2017/01/23 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gabi 

    1 iz. Mailu moduko tresna handia, oletan agoa lantzeko erabiltzen zena. Ez dantzut oletan gabi hotsik. Gabi astuna. Gabi ardatza. || Esr. zah.: Azeriak buztana jaso ezin, eta bai gabia. Gabi arotz berriak galbaheaz ura. 2 iz. Mailu handia, bereziki zurezkoa. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [oletako mailu handia]: igun, matxino (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. mazo o martillo grande; martinete (2) iz. (Teknol.) martillo pilón
    fr iz. maillet, masse; martinet
    en iz. mallet; hammer
    port iz. maço; martinete

    Azeriak buztana jaso ezin, eta bai gabia.  [Esaera zaharra]

    gabi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 9:30 am on 2017/01/14 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galto 

    iz. Zub.Galdera. galto egin Zub. Galdetu. Galto egiten dute zein den. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [eskaera]: eskabide, eskaera, eskakizun, eskari, eske, galde Ipar., erregu Heg., arren jas., demanda zah., petizio Heg. beh., errekesta Ipar. zah., galdeitza Ipar. zah.
        [galdera]: galde, galdekizun, galdera, itaun Bizk., itaunketa Bizk., galdegai g.e., galdeitza Ipar. zah.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Z) petición, demanda (2) iz. (Z) pregunta
    fr (1) demande (2) question
    en (1) request(2) question
    port (1) petição, requerimento, pedido (2) pergunta

    Galto egiten dute zein den. (Hiztegi Batua)

    galto (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Maite 10:43 pm on 2016/11/19 Permalink | Reply
    Tags: G   

    garbi-ikuzi 

    iz.  iz. Garbialdia. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    GARBI-IKUZI (V-ple-arr-arrig-oroz-m ap. A; garbikuzi V-oroz ap. A Apend). “Limpieza y lavado. Se dice de la limpieza y aseo que ofrecían los amos además del sueldo y manutención” A. “Garbizuzia ondo eginda parau da” A Apend. [Egurraren prezioaren] igoteak […] diru-gose gorrie sortu oan, da urte gitxiten basorik geienak ondo-ondotiko garbi-ikuzie euki euden. Akes Ipiñ 23.

    Sinonimoak: iz. Bizk.

        [garbialdia]: garbialdigarbiketa, garbitze (UZEI eta Adorez sinonimoen hiztegiak)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es limpieza, lavado
    fr nettoyage, lavage
    en nettoyage, lavage
    port limpeza, lavagem

    “Garbi-ikuzia ondo eginda paratu da.” A Apend. (Orotariko Euskal Hiztegia, moldatua)

     

     
  • Maite 11:53 pm on 2016/10/22 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gardostu 

    ad. Gaingiroki erre.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gardostu (V-ger-m-gip), galdostu (V-ger-gip), gardoztu (Zam Voc), garbostu (V-gip). Ref.: A (gardostu, galdostu); Iz UrrAnz (garbostu), ArOñ (galdostu).

    Chamuscar; escaldar. “Gardostu da oillo illak, lumatsak obeto kendutiarren, sutan erabiltia. Baita esaten jako sukarastau be” A Txirrist 69. “Gardostu esaten deutse beste batzuk tripakixak eta odolostiak […] ur irakiñetan sartu ta gero, arrasta arrasta gaiñibetiaz garbitziari” Ib. 69. “Galdostu, escaldar, pasar las viandas por agua hirviendo” A. “Garbostu, 1.º pasarlo por la llama. 2.º dejar una vianda sin hacerla bien con fuego, de prisa” Iz UrrAnz. “Galdóstu, galdósketan, dejar una cosa sin asar o sin quemar bien una madera” Iz ArOñ. [Usakumeak] ill, lumatu ta gardostu […] sutan luma apurretati garbituteko. Mg PAb 104. [Tormenturik] enzunena, beti beti erre, kiskildu, tximindu ta gardostuten egon biarra. CrIc 35. Eurotarikoen bati entzunda daukatsat ba, Purgatorixuan arimaak gardostu egiten diriala. A Txirrist 69s. [Tupiñetik] ateratzen du burruntzalia ta galdosten dio bularra naastekari arekin. Or Mi 80s. Zuku beruaz iñoiz galdostu danak, otzari be putz. Otx 68. Garbitu ta gardostu bearra luke alda-gogoak, Pitagoraren iritziz […] geroago ta bikainago ledin. Zait Plat 60. v. tbn. NEtx LBB 248 (gardozten).

     

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da/du ad. chamuscar(se), socarrar(se), sollamar(se), quemar o tostar superficialmente
    fr (quemar por el exterior) faire roussir; (quemarse) se brûler v pron
    en (quemar por el exterior) scorch, singe; prnl (quemarse) burn yourself, singe yourself
    port chamuscar-se

    Usakumeak hil, lumatu eta, luma apurretatik garbitzeko, gardostu(Hiztegi Batua)

    gardostu (Gaurko hitza, Domeinu publikoa)

     
  • Maite 10:57 pm on 2016/09/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gizatasun 

    iz. 1. Giza izaera duenaren nolakotasuna. 2. Gizakiari dagozkion bertuteen multzoa. Bere bihotz on eta gizatasun zabalagatik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [gizatasun] : gizalege, jendetasun. garrazkeria, zakarkeria (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. humanidad, naturaleza humana (2) iz. comportamiento o cualidades humanas; calidad humana
    fr (1) iz. humanité, nature humaine (2) iz. comportement ou qualités humaines, valeur humaine
    en (1) iz. [nolakotasuna] humanity (2) iz. [kalitatea, ezaugarri-multzoa] humanity
    port (1) iz. humanidade

    Gizatasuna galtzen ari gara? Gizatasunik geratzen ote zaigu? [Gizatasunaren berraurkipena, Goizalde Landabaso (Berria.eus, 2016-09-20)]

    gizatasun (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 11:30 pm on 2016/09/16 Permalink | Reply
    Tags: G   

    granuja 

    iz. Alproja.

    Orotariko Euskal Hiztegia

    granuja (V-gip ap. Elexp Berg).

    1. Granuja, sinvergüenza. “Granuja, travieso. Granuja xamarra be bada ta…” Elexp Berg. Munduba onetan, granuja batzuk / len e badira izanak. EusJok 102. Lotsik gabia eta granuja. Tx B I 71. v. tbn. Uzt Noiz 87.

    2.En el habla de los de Arrate la acepción de este vocablo es la de un muchacho y no el peyorativo que le corresponde en castellano. Zure granujia bialdirazu, emon deixorazen sagar batzuk” Etxba Eib.

    Sinonimoak: iz.
    [alproja] : pikaro, maltzur, bihurri.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) granuja, travieso (2) muchacho, chaval
    fr (1) coquin, -e (2) enfant
    en (1) rogue (2) kid
    port (1) pilantra (2) garoto, -a, menino, -a, rapaz, moça

    Zure granujia bialdirazu, emon deixorazen sagar batzuk” Etxba Eib.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    granuja (Pixabay, CC0 Public Domain)

     
  • Maite 10:58 pm on 2016/08/18 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gorrina 

    iz. 1. Mildiua. Aurten gariak gorrina dakar. 2. Elgorria. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [laboreen gaitza]: mildiu, gorrien Bizk.
        [elgorria]: elgorri, mingorri, gorriaire Ipar., gorriño Ipar. pl., gorni Gip., txarranpin Gip.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [landareetan] sarro, roya (2) iz. sarampión
    fr (1) iz. [landareetan] rouille (2) iz. [gaixotasuna] rougeole
    en iz. measles
    port iz. [gaixotasuna] sarampo

    Aurten gariak gorrina dakar(Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Gizona gorrinak jota dago.

    gorrina (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 11:43 pm on 2016/08/17 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gohain 

    iz. Nazka. 2. Eguraldi lainotsu, pisutsu eta beroa.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gorhiñ. v. gohain. > gohain, gorhain (BN ap. A <- VocBN; H), gorhiñ (H).

    1. Náusea, asco.

    2. gorhain (H), gohin (S ap. A), gorhiña (S ap. A; H (-iñ)). Tiempo nublado, pesado y caluroso. “Gorhain da, il fait un temps brûlant et étouffant” H.

    Sinonimoak: iz.
    [nazka] : higuin, higuindura, higuintza, gohaindura, nakaitz, okaztadura, narda. (UZEIren Sinonimoen Hiztegian, “nazka”)

    Beste hizkuntza batzuetan (Orotariko Euskal Hiztegia, Google Translate, Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) náusea, asco (2) tiempo nublado, pesado y caluroso
    fr (1) nausée, dégoût (2) temps nuageux, lourd et chaud
    en (1) disgust, loathing (2) cloudy, heavy and hot weather
    port (1) náusea, asco, nojo (2) tempo nublado, pesado e quente

    Gohain da! (Orotariko Euskal Hiztegia, mold.)

    gohain (Wikimedia Commons, CC0)

     
  • Maite 8:36 pm on 2016/07/20 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gezurrontzi 

    izond. Gezurtia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izond.

        [gezurtia]: gezur-jario, gezurti, gezur-zulo, gezurtari Ipar., enbustero Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es izond. mentiroso, -a; embustero, -a; trolero, -a
    fr izond. menteur, -euse ; imposteur
    en izond. liar
    port izond. mentiroso(a), embusteiro(a)

    Horra, Satanasen elkarteko batzuk emango dizkizut nik eskura, judu direla esan arren gezurrontzi huts direnetariko batzuk; zure oinetan ahozpez jartzera behartuko ditut, maite zaitudala jakin dezaten. [Elizen arteko Biblia, Askoren artean (Idatz, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gezurrontzi (Gaurkohitza, CC)

     
  • Maite 7:23 pm on 2016/06/12 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gotorleku 

    iz. Gotor babesturiko leku edo barrutia, lurralde jakin bat babesten duena. Gaztelu eta gotorlekuetan. • gotorleku hegalari. B-17 motako Ipar Amerikar bonbaketari astunei emandako izena (1942). Gero B-29 (1944) eta B-36 (1946) supergotorlekuak eta B-52 (1949) eta B-58 (1956) estratogotorlekuak sortuko ziren. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

        [fuertea]: zitadela Ipar., fuerte Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. fuerte, fortaleza, recinto fortificado (2) iz. (hed.) baluarte, bastión
    fr (1) iz. fort, château fort, fortification, forteresse, citadelle (2) iz. (hed.) rempart, bastion
    en iz. fort, fortification
    port (1) iz. fortaleza (2) iz. (hed.) baluarte, bastião

    Atxilo hartutakoan giltzapetu zituzten gotorleku berean epaitu zituzten, azkar eta isil-gordeka, garai anker hartan ohi zuten bezala. [Zazpi urkatuak, Leonid Nikolaievitx Andreiev / Jose Morales (Alberdania-Elkar, 2006)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gotorleku, #27hizki27argazki (FlickrCC, Dabid Martinez)

    Ikusi eta irakurri Dabid Martinezen #27hizki27irudi egitasmoaren blogean garai batean gotorlekutzat hartutako baselizaren istorioa.

     
  • Maite 8:15 pm on 2016/06/07 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gabarra 

      iz. Ala, ibai-untzia, normalean merkantziak garraiatzeko erabiltzen dena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    gabarra (V, G ap. A; Urt III 267, Lar, H), kabarra (AN-gip-5vill ap. A; T-L), gabar (Hb ap. Lh). Gabarra. Cf. VocNav: “Gabarrabidea, camino de las gabarras”. Irungo ospitale aitzineko kabarraz orai ere errenkuratzen gara jendeak Franziako aldetik harturik pasatzeaz (1680). ConTAV 136. Gabarrak eta txalupak eta itsas-ontzi txikiak badabilzke arraunez. Mb IArg II 278. Oñ bata gabarran eta bestea Franziako ur bazterrean jarria. Izt C 123 (v. tbn. 122). Gora ta bera oso astiro eroiezan gabarra astun beteai. Ag Kr 117. Ango nekazari ta arraintzaleak beren kabarrak edukitzen dituzten lekuan. Ataño MLanak 186.

    Sinonimoak:iz.

        [ibai-ontzia]: alatzar (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es gabarra
    fr gabare
    en barge [boat]
    port Náut gabarra

    Garai berrietara egokitu nahi ez duten sinbolo bat, garai berrietara egokitu ez den klub bat eta garai berrietara egokitu ez den gizarte bat. Horixe guztia erakusten du Athleticek liga irabazi —bosgarrena— eta garaipena gabarra aterata ez ospatzeak. [Bigarren mailako festa, Jakes Goikoetxea (Berria.eus, 2016-06-07)]

    gabarra (Irudia: marca.com)

     
  • Maite 11:37 pm on 2016/06/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gazikara 

     izond. Pixka bat gazia (uraren kasuan, ur gazia eta geza nahastean eratzen den itsas ur diluituaz esaten da). Ongi xukatu ez den gazta gazikara gelditzen ohi da. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia:

    gazikara (A, que cita Dv Dial). Algo salado. Ongi xukhatu ez den gasna gazikara gelditzen ohi da. Dv Dial 87 (It gazi antza, Ip gazixe).

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izond. ligeramente salado (2) izond. [uraz] salobre
    fr (1) légèrement salée (2) saumâtre
    en (1) slightly salty (2) salty
    port (1) ligeiramente salgado (2) salobro(a)

    Entzun:

    Ongi xukatu ez den gazta gazikara gelditzen ohi da. Dv Dial 87 (It gazi antza, Ip gazixe). [moldatua]

    gazikara (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 8:53 am on 2016/03/26 Permalink | Reply
    Tags: G   

    guraskide 

    iz. Ezkontide baten aita edo ama, beste ezkontidearen aita edo amarekiko. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    guraskide (Dv, A (que cita a Lard)), gueskide (G-nav ap. Satr Ahaid 649).

    1. Consuegro. Gazteak ezkondu ziranetik urte batzuetara, Samariara joan zan bere guraskide Akab ikustera. Lard 262.

    2. “(G), compadre” A.

    Sinonimoak: iz.
    [guraskide] : aitaginarrebakide (giz.), amaginarrebakide (emak.) (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. consuegra, -o
    fr iz. père et mère d’un époux par rapport aux parents de l’autre
    en iz. (male) father-in-law of your son, father-in-law of your daughter; (female) mother-in-law of your son, mother-in-law of your daughter
    port iz. consogro, -a

    Gazteak ezkondu ziranetik urte batzuetara, Samariara joan zan bere guraskide Akab ikustera. Lard 262.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    guraskide (.el-cabrero.com)

     
  • Maite 11:38 pm on 2016/03/16 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gerba 

    iz. BOT. Lore sexubakarrez osaturiko buruxka-formako infloreszentzia zintzilikaria (adib., urkietakoa). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Bot.) amento
    fr chaton
    en catkin
    port amento

    Entzun:

    Gaztaina loreak ere ardura pizten zion laborari maratzari: San Pedrotan gerba zuria behar. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gerba (Wikimedia Commons, Bogdan Giuşcă)

     
  • Maite 1:44 pm on 2016/03/14 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaurko 

    izlag. Uneko egunekoa; gaur egungoa, garai honetakoa. Gaurko zenbait euskal idazle. Arratsalde baketsua gaurkoa. • GAURKO EGUNEAN. Gaur egun. Etxe hori gaurko egunean Narrosko markesarena da. || GAURKO EGUNEZ. Gaurko egunean. || GAURKOAN. Gaur, gaurko egun honetan. Uztapide bertsotan hasi da; badu gaurkoan ere etorri nahikoa. || GAURKOZ. Gaur (hurrengo egunetatik bereizirik). Gaurkoz bukatu dugu. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: izlag.

        [egungoa]: egungo, egungo eguneko  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) izlag. actual, de hoy (en) día (2) adb. para hoy, para el día de hoy
    fr (1) izlag. actuel, -elle, d’aujourd’hui (2) adb. pour aujourd’hui
    en (1) izlag. present, today, today’s (2) adb. by today, for today
    port (1) adj atual

    Noizko egin behar da hori? Gaurko!

    gaurko (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 5:30 pm on 2016/01/07 Permalink | Reply
    Tags: G   

    galbana 

    iz. Nagitasuna, gaitzesgarritzat hartua; alferkeria.. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘nagikeria’)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    galbana (V-arr-gip; Lar, Añ). Ref.: Totor Arr; Elexp Berg. “Galbana, pereza, es voz bascongada” Lar. “Au de galbánea” Totor Arr. “Atzo farrandan ibilli eta gaur galbana demasa” Elexp Berg. Laister joaten zitzaion / dantzako galbana. Insausti 314.

    Sinonimoak: iz.
    [galbana] : e. nagikeria, nagitasun (Adorez Sinonimoen Hiztegia) / alferkeria, alfertasun, baldankeria, lasaikeria, mandrainkeria, nagi, nagitasun, trapukeria, zabarkeria, laxokeria Ipar., totalkeria Ipar., alprojakeria Heg., nasaikeria Bizk., aroikeria zah., bagaitasun zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegian, nagikeria)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es galbana, pereza
    fr fainéantise, oisiveté (sens péjoratif)
    en laziness, idleness
    port lerdeza

    Entzun:

    Atzo farrandan ibilli eta gaur galbana demasa” , Elexp Berg (Orotariko Euskal Hiztegia)

    galbana (Gaurko hitza, CC)

     
  • Maite 9:11 am on 2015/12/29 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gatzdun 

    adj. Gatza duena. Ateraldi gatzdunak. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    gatzdun, gazdun (Dv), gaztun (Lar), gatzadun.

    Salado. “Salobre” Lar. Ur gatzduna naroro dariola. Izt C 92. Iturri sufredunak, baita gatzdunak ere. Ib. 85. Guztiz gaztuna dan itxasoren bat. Anab EEs 1920, 69.

    (V-gip; H). “Salado, gracioso. Gatzduna urten detsa alabiak” Etxba Eib. Gizon ikasietan nondik ain bakanak, bertsotarako gatzadunak, ikastaro gabetan ainbeste diran tokian? Inza in Jaukol Biozk VI. Sekulako ateraldi gaztunak ere egin zituan. TAg Uzt 148s. Urtengo dau andra Sabadiñak gazdun esaera edo bertsoren bategaz. Alzola Atalak 92.

    Sinonimoak: izond.

        [gazia]: gazi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) adj. salado, -a; salino, -a; que tiene sal (2) adj. salado, -a; gracioso, -a; chistoso, -a; agudo, -a; ingenioso, -a
    fr (1) adj. salé, -ée ; salin, -e (2) adj. (hed.) salé, -e ; vif, vive, ingénieux, -euse ; savoureux, -euse
    en (1) adj. salted, salty; saline (2) adj. [barregarria] funny, amusing; witty
    port (1) adj. salgado, -a; salino, -a (2) adj. gracioso, -a; adj espirituoso, -a, divertido, -a

    Entzun:

    Kordobako gotzainak berba egin du: bihar eguzkia eta eguraldi ona esan zezakeen, majara asanbladak egiten zuen gisara. Baina ez, Demetrio Fernandez gatzdunagoa da. Munduaren jatorriaz jardun du. Umeak zikoinak ekar zitzakeela esateko tentatuta egon da, baina xaloegia iruditu zaio gotzainari azken unean (eta badaki, jakin, zikoinarena egun inork ez duela sinesten) eta argudioak aldatu egin ditu. Umeak aita eta amaren maitasun besarkadatik jaiotzen dira. To eta no esaldia! In vitro ernalketa, aldiz, akelarre kimikoa da. Hau barre algara, hau. Ez esan, gero, dibertigarria ez denik. Txistagarria da. [Akelarreak, Goizalde Landabaso (Larrepetit, 2015-12-29)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    gatzdun (James F. Carter, Wikimedia Commons)

     
  • Maite 9:02 am on 2015/11/22 Permalink | Reply
    Tags: G   

    gaztigatu 

    1. dio ad. Jakitea komeni zaion zerbait norbaiti adierazi. Dabidi gaztigatu zion aitak hil nahi zuela, eta ezkutatu zedila. 2. du ad. Gaztigua eman. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

        [zigortu]: Ipar.zigortu, larderiatu Ipar., kastigatu Heg., atarratu g.e., nekaldu g.e., penatu g.e., punitu Ipar. g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) dio ad. avisar, comunicar, notificar (2) du ad. (Ipar.) castigar, dar un escarmiento
    fr (1) dio ad. aviser, faire savoir, notifier (2) du ad. (Ipar.) punir, châtier
    en (1) dio ad. to notify, to inform, to send word (2) du ad. to punish
    port (1) dio ad. avisar, comunicar (2) castigar

    Entzun:

    LEHEN DESKRIBAPENA

    Petalo belikoak dituzu
    betazalak

    gaur ernaldu eta gaur ihartuko direnak
    hozkailuan gordeta
    gaztiga zaitzadan denbora ez iragaitera

    ezpainik eta bularrik galkorrenak dituzu
    elurrezko bola maldan behera
    eta beti ahul izateko obsesio hori

    atzazaletan hitz pozoitsuak
    airean koloretako lapitzez
    margotzen dituzunak

    [Aingurak erreketan, Jon Benito (Susa poesia, 2001)]

     
  • Maite 11:50 pm on 2015/11/03 Permalink | Reply
    Tags: G   

    goraletu 

    da ad. Goragalea izan. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    goragaletu (G ap. A; Lar, H), goraletu (H). Asquear(se).(Provocar a) vómito”, “basquear”, “fastidiar” Lar. Gorde zituzten gal-eperren aragia janaz […] gogaitu eta goragaletzeraño. Lard 88.

    Sinonimoak: iz.
    [goragaletu] : goragaleak izan, botagura izan (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es da ad. tener/sentir náuseas
    fr avoir la nausée
    en feel sick, turn your stomach, make you sick to your stomach
    port sentir enjôo

    Entzun:

    Lotsatu baino areago esango nuke, bihotzondoraino mindu, zornatu, goragaletu. Putzu, Txillardegi (Elkar, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    goragaletu (Irudia: es.wikihow.com)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel