Updates from Inaki Agirre Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

  • Inaki Agirre 11:02 pm on 2020/11/29 Permalink | Reply
    Tags:   

    lamada 

    iz. Bero bafada, bero bolada. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    lamada , lamaa . v. lamara .

    lamara. (G-azp-bet), lamada (V-ger, AN-larr-gip; Asp Gehi ), llamara, lamaa, flamada, lanbara. Ref.: Asp Leiz (lamada); Gketx Loiola (lamara); Gte Erd 87; X. Kintana Iker-10 155. Ráfaga (de calor); vaho, vapor. “Vaho” Asp Leiz. “(¿Llamarada?). Emanación, vaho, efluvio, irradiación, vapor” Gketx Loiola. “Ráfaga de calor” Asp Gehi. “Bero ortxinga ederrak egin ditu gaur (AN-gip), eguzki onek lamada ederrak botatzen dizkik (AN-gip)” Gte Erd 87. “Toki bero batetik datorren edo irteten den beroaldi handia. Adibidez, udan etxe barru freskotik irten eta eguerdian kanpoko eguzkitara irtetean: Hau lamadea!; labearen atea irikitzean: Pua! zelangoko lamadea datorren! Itxizu ate hori, mesedez!” (V-ger) X. Kintana Iker-10, 1997, 154. “Bero-lamara” (G-azp). “Au lamara!, ¡qué vaho!” (G-bet). Cf. 1 lama. Eguzki gáu báda / nik ikústen eztút, / baña bai flamáda / batzútan senti dút. LE Kop 110. Lanparak, itzaltzera / dijoan orduan, / llamarak bota oi ditu. It Fab 252 (v. tbn. 253). Lamara ugariya datorkio gaixoari eta Balbea (eriotza) urrutiratu naiez, arnas luzeak dagizki. Ayerb EEs 1912, 18. Amak eman bear dio semeari maitasun bero eta garbi ori. Biotz orren lanbarak umearen biotza ta dan guztia lasaitu egiten du. EgutAr 29-5-1959 (ap. DRA, que traduce “ardor”). Simaurrak botatzen dun lamaa. Oñatibia Baserria 15. Teiladiak odol hezearen lamada dariotela. PPer Harrip 60.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. emanación (de calor)
    fr iz. émanation [de chaleur]
    en  iz. heat given off from somewhere; heat coming out from somewhere
    port iz. emanação, exalação (de calor)

    Testuinguruan

    Maiatzak badaki, eguna eguzkiak berak aski luzatu diolako, batetik, eta uda bideko malkarra pasatuxea ere baduelako bestetik, badaki lorail honek azaleko mapen egoera aprobetxatu eta bero dezentekoak ekartzen: ez dira izango horren zakar sapatsu usteletakoak igoal, baina hegoaren lamada epeletatik hasi eta izerdi sapatsutan bustiz, bero itogarriren bat edo beste ekartzen ere badaki. [Naturaren mintzoa, Pello Zabala (Alberdania, 2000)]

     
  • Inaki Agirre 11:44 pm on 2020/10/20 Permalink | Reply
    Tags:   

    eguarte 

    1 iz. Eguerdia arteko bitartea, eguerdi artea. Merkatariari herri aginduak eguartean saltzen uzten diola baina arratsaldean ez. 2 iz. Arratsaldea. Eguarteko otoitzetan. 3 iz. Egunaren bitartea. Eguarte osoan gaizki esaka. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    eguarte.

    1. (A), egunarte. Día, período de tiempo entre el amanecer y el crepúsculo. Eguartean. “Entre día [= ‘durante el día’]” . Cap 124. Gaizki esaka ari zaikizkit / gaur egun-arte osuan. Uzt Noiz 45.

    2. (V, G ap. A ), eberte (V ap. A ). “Entredía, después del mediodía, siesta […]. En algunas comarcas de V existe la salutación de eguarte on o su variante eberte on ” A. Euki eragingo deutsut arrastegi edo egubarte ez txaarragua. Mg PAb 137. v. tbn. AA CCErac (ed. 1900), 237 (ap. A). Zuek bere egun artean, ta zeuroen era askotako zeregiñetan, jaso betibere Jangoikoagana zuen biotzak. Añ LoraS 99. Izentau oi da egubarte bat […] merijandia egiteko. JJMg BasEsc 125. Gaurko egubartian. JJMg May 55.

    3. (G-to, AN-larr; Dv), egoarte. Ref.: A; Asp ANaf. “Matinée jusqu’à midi” Dv. “Hasta el mediodía” A. “El tiempo que precede al mediodía, 10, 11 de la mañana” Asp ANaf. v. EGUERDI-ARTE. Eguarte guzian beren jainkoari aritu zitzaiozkan oska. “De mane usque ad meridiem” (3 Reg 18, 26). Lard 226. Iruterdietan berriro bildurik, jarraitu zitzaiozkan eguartean asitako sallari. EE 1880, 127. Atzo eguarte azkenean edo goizberanduan. Ezale 1899, 10a. Egunsentian aterata eguartian beren errezuak Ama Birjiñari egiteko. Goñi 115. Estropadarik ez ote-egingo? / iraungo ote eguartean? “¿Aguantará el tiempo hasta mediodía?” . Or Eus 391. Merkatariari erri-aginduak eguartean saltzen uzten diola ta atsaldean ez diolako asarretzea. Or Aitork 64. Eguneroko kalerako txangoak egoarterik geiena eramaten zion erraiñari. Ataño MLanak 171. Eguarte guzia lanean pasa ta gero, zazpi semerekin lasai bazkaltzen ari nintzala. Ataño TxanKan 221. Eguerdi arte artan ez det uste negarra besterik egin nuanik. Bukatu zan egoartea eta etorri nintzan etxera. JAzpiroz 49. Ori bukatu eta berriro buzoa, botak eta abar jantzi, mosketoia artu eta instruziora. Egoarte guztia askotan, bazkalteko ordua arrapatu eziñik. Albeniz 59.

    4. eberte (V-ple-ger ap. A). “Hacia el mediodía” A.

    5. ” Egunarte (BN, R), día sin ocupación” A. EGUARTE-ALDE. Sur. v. EGUERDI-ALDE. Zeña erriyaz gaiñ Aloña-mendijaren eguartealdera arkitzen dan. Aran SIgn 18.

    Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [eguerdi arteko bitartea]: eguerdi arte    

    [arratsaldea]: Bizk.arratsalde, arrastiri Ipar., arrastegi Bizk., arrasti Bizk., arrats g.e.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [egunsentitik ilunabarrera] día (2) iz. tarde, parte del día posterior al mediodía (3) iz. mañana, parte del día anterior al mediodía
    fr
    en
    port

    Testuinguruan

    Niri atzera eragin zidan, akaso, eguarte hartan pedagogiaz zerbait baino gehiago dakien lagun batekin solasaldi bat izan nuelako. Sailetik at / A Egaña (Berria)

     
  • Inaki Agirre 9:49 pm on 2020/05/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    kaier 

    iz. (-r- bakunarekin). Ipar. Liburu modura jositako paperezko orri multzoa. Ik. koaderno. Eskuetan dituzten kaierak beltzak dira.  (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    kaier. (Chaho, T-L). Cuaderno. Botuen eta instrukzionen kaiera. Revol 91. Hire liburuak, hire kaierak, hire lumak eta hire izkiribiña. Arch Gram 57. Eskuetan zituzten probintzia guzietako kaierak, zoinetan baitziren heiek Versaillarat igorri zituztenen botuak. Elsb Fram 60. Anartean, Kristobal teatroari hurbildu da “kahiera” eta “crayon” handi bat eskuetan. Ox 34. Liburu, kaiereta graionez ari zen lana. Herr 14-11-1963, 3. Joan den astean, kaier bati fidaturik, ezarri ginuen 1842ko urtarrilean hil zela. Lf ELit 185. Baginuen […] apezgaiek “kaier” bat elgarri pasatzen ginuena, bakotxak bere artikulutxoa egin, eta aintzina kurri. Larre ArzatinE 190.

    Sinonimoak: iz.

    iz. Ipar.  [koadernoa]: koaderno Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) cuaderno, cartapacio (2) iz. (Art. Graf.) (Ipar.) cuadernillo
    fr iz. (Ipar.) cahier
    en iz. (Ipar.) notebook
    port caderno

    Testuingurua

    Hartarako baimena emateko, ordea, izena eta ordua kaiertxo batean idatzi zituen lehendabizi: Damian Arruti – 10: 20 h. Letra oker haiek ikusitakoan, aurrez erabaki gabeko keinu batez behatu zion Damianek eskuturrean zeraman ordulariari eta, bai, hamarrak eta hogei ziren, preseski. [Mutuaren hitzak, Hasier Etxeberria (Susa, 2005). Orr.: 11 (EPG)] (Erein, 2001)]

     
  • Inaki Agirre 9:18 pm on 2018/11/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    borrosto 

    iz. Artoaren fruitua estaltzen duen hostoa.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    borrosto (G-nav), borruztu (AN-5vill). Ref.: A Apend (borruztu); Ond Bac; Iz Als.

    “Maluta” A Apend. “Borrosto batzuk, unas hojas, de las que envuelven la mazorca” Iz Als. “Perfolla” Ond Ba

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es perfolla (Hoja que cubre el fruto del maíz, especialmente cuando está seca).
    fr Feuille qui recouvre le fruit du maïs, surtout quand il est sec
    en Leaf that covers the fruit of the corn, especially when it is dry
    port Folha que cobre o fruto do milho, especialmente quando está seco

    Borrostoa gertutik ikustera hurbildu ginen.

    borrosto (Gaurko hitza, Koldo, FlickrCC)

     
  • Inaki Agirre 10:45 pm on 2018/10/18 Permalink | Reply
    Tags:   

    txongil 

    iz. Helduleku biribila, ura sartzeko aho zabal samarra eta edateko mutur estua dituen buztin egosizko ontzi sabel-handia. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    txongil. “(V-m), botijo” A.

    Sinonimoak: iz.

        [potiza]: potiz B-G (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. botijo
    fr iz. gargoulette, cruche
    en iz. earthenware drinking jug
    port iz. moringa, bilha

    Denbora askoz, txongila erabili izan dugu gure herrietan ur freskoa izateko, eta gaur egun bere erabilera txikiagoa izan arren, oraindik ikusten ahal dugu gure herri eta landetan. Baina, nondik datorkio arrakasta txongilari? [Botaxa efektua: nola mantentzen du fresko ura txongilak?, Jon Matxain (Plazaberri.info, 2017-10-02)]

    txongil (Argazkia: Milartino, Wikimedia Commons)

     
  • Inaki Agirre 11:55 pm on 2018/05/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    erdiuharte 

    iz.  Penintsula. Iberiar erdiuhartea. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz.

        [penintsula]: penintsula (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Geogr.) península
    fr iz. péninsule
    en iz. peninsula
    port iz. (Geogr.) península

    Grezia erdiuharte handia zen, non lurmuturrek itsasoa atzerarazten zutela baitzirudien, eta golkoak alde guztietatik irekitzen zirela, hura berriro hartzeko bezala. [Legeen espirituaz II, Montesquieu / Iñaki Iñurrieta (Klasikoak, 1999)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    erdihuarte (Argazkia: Ander Alegria, Flickr CC)

     
  • Inaki Agirre 11:58 pm on 2017/12/02 Permalink | Reply
    Tags:   

    suete 

    iz. Bizk. Sukaldea. Suete bazterrean. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    suete (V-ger-gip), subate (Lar, Añ (V)), subete (V-oroz), sugate (V; Lcc, Mic 7r), suite (V-ger-arr). Ref.: A (sugate); EAEL 123; Gte Erd 138.

    1. Hogar, fogón. “Hogar, lugar de fuego” Lcc. “Beko suegaz, txapako suitea berotu in zen (V-arr)” Gte Erd 138. Jarri banadi sugatean, / beroetan jat iturria. Lazarraga 1190r. Usain onekoa ala txarrekoa dan subatean erreten dana. Añ MisE 217. Ea bada ebagi oin edo zapatien neurriko intxaur azala, esegi sugateko <zu-> laratzuban. Astar II 38s (Harriet interpreta su-gate, ‘cadena del fuego’). Ai andrea / gure etxea / suak artu dau / sugatetik. Zav Fab RIEV 1907, 536. Suetiaren onduan gaztañak zurittuten giñardubalarik. Otx 119. Suiterako errekine ta kortetarako azpigarrie opatuten eutsielako. Akes Ipiñ 25. Artzaiñek, barriz, euri ta eguraldi txarretan ermitako elexpe ta suitean aurkituten deudie legorra. Ib. 20. Lapikoak irakiten dagozan lekuari, batzuk suetea deituten deutsoe. Berriat Bermeo 388.

    (V; Zam Voc), sueta, suate (V; Añ (V)), subate (Lar -> H), subete, sugate (Mic 7r), sugete (V-ger-arr), suite (V-arr). Ref.: A (suate, suete, sugete); Gte Erd 182. Cocina. “Suitia eta suite zarra arkalen ondoan dagoz (V-arr)” Gte Erd 182. v. sute (2). Zegaiti deutsudan negu guztiko / zer esan ifini sugaterako. EgiaK 90. Surik andiena egon arren zeuroen suatean. Añ LoraS 86. Suateko lan ta tresnak. Ib. 152. Baia sugetea / txakur baten pekora / yeustak ak largatzen / itzi nai ez yeustala / onek urreratzen. Zav Fab RIEV 1907, 537. Sueteko atetik urten. AB AmaE 389. Suetean lo egoan txakurra. A Ezale 1897, 19b. [Familia] sugatian baturik. Kortazar Serm 374. Suatetik gizategira bitarteko iragotegi edo bidestuan. Ag Kr 23. Argi dotore au imini daidanean gure subetean. Kk Ab I 70. Bein suetean batu zireanean. Kk Ab II 12. Suite osoa laster urrez estalduta gelditu zan. EEs 1928, 67. Suetako sugainak. Ort Oroig 67. An ari zan Jon bakarrizketan gabeko orduetan bere etxeko suetean. Erkiag Arran 75. Astoa ez da asten ba berbetan, sueteko guztiak entzuteko eran? Bilbao IpuiB 205.

    2. Hogar, casa. Erriko zazpi auzotegiei onenbeste zerga ezarri eutsien, eta ordeaz erriko agintariek auzotegi bakotxeri, bertako suite edo etzeen neurrien. Akes Ipiñ 26.

    Sinonimoak: iz.
    [suete] : sukalde, sutegi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es cocina; hogar, fogón
    fr cuisine nf; fourneau nm, cuisinière nf
    en (place for cooking) kitchen n; (cooking appliance)    stove n
    port cozinha ƒ; (aparato) fogão m; (WR)

    Sueteko atetik irten zen (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    suete (Argazkia: Sukal Leku Fundazioa, FlickrCC)

     
  • Inaki Agirre 10:33 pm on 2017/06/25 Permalink | Reply
    Tags:   

    bihotzondoko 

    iz.  1 iz. Nahigabea. 2 iz. Bihotz zirrara. Zauriak eta heriotza aipatu arren, ez digu halako bihotzondokorik ematen. Lan honek bihotzondoko zoragarriagoa ematen du, gizaldi hartako olerkari bikainenak baino. Bihotzondokoa hartu. Erdaraz esan ez diren gogoeta eta bihotzondokoak. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    bihotzondoko (G-azp-goi). Ref.: Gte Erd 229, 278.

    Disgusto. “Nik Juan Migeli eman dioan biotz-ondokoa!, ¡mira que es grande la aflicción que he causado a Juan Miguel!” Ayerb EEs 1915, 231. “Naigabe aundia eman zida (AN-5vill), ark eman zidan biotzondokoa (G-azp)” Gte Erd 229. En AxN se explica biotz ukhaldirik (64) por biotzondokorik, bihotz ukhaldi (579) por biotz-tondoko [sic]. Otz dagola ikusita ere, alperrik; ez nai, ta ezin siñetsi olako biotzondoko gogorra. ‘Au coup inconsolable’. Or Mi 149.

    (AN-larr). Impresión, sensación anímica. “Impresión (AN-larr)” A Apend y A EY III 303. Zergatik ote-ta lan onek zaustada edo biotzondoko zoragarrigoa ematen dun gizaldi artako olerkaririk bikaiñenak baiño. Or Mi III. Beste antze guziak aldakaitz irauten ikusteak biotzondoko aundia egin zion. Zait Plat 13. Baina negarrak, zinkuriak, zauriak eta heriotza aipatu arren, ez digu halako bihotz ondokorik ematen. MIH 248. Ez zait berehalakoan ahaztuko oraindik orain, […] hartu nuen bihotzondokoa Haritschelharrek gure bertsolariaren bizitza eta heriotze tristeaz […] argitasun berriak ematen zizkigularik. MEIG III 83.

    Sentimiento. Txikitandik ezagutzen zaitut eta zure biotzondokoak ondo dakizkidan arren, zere agotik entzun nai ditut oraingoan. TAg Uzt 299. Beti biotzondokoak estalzen eta ezkutatzen ibilli bearra. Ib. 306. Zure zori-txarrak biotz-ondoko ederra eragiten didate, agure! Zait Sof 127. Euskarak erdaraz esan ez diren, edo hain ongi adierazi diren, gogoeta eta bihotzondokoei bide emanaz bakarrik jaso dezake burua. MEIG II 58.

    Sinonimoak: iz.

        [nahigabea]: atsekabe, damutasun, dolu, dolumin, kino, lorraldi, nahigabe, pena, samin, samintasun, sentikizun, bihozmin Ipar., kirastasun Ipar., kirats Ipar., xangrin Ipar., tamal Bizk., axanpa Gip., atsekaitz g.e., desplazer g.e., dolore g.e., nahigabetasun g.e., samindura g.e., hiramendu zah., disgustu Heg. beh., lastima Heg. beh. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. disgusto; impresión, emoción, sentimiento
    fr (1) peine, souffrance (2) impression (3) sentiment, émotion
    en (1) suffering, sorrow; displeasure, annoyance (2) impression, feeling, sensation (3) feeling, emotion, sentiment, sense
    port (1) sofrimento, desgosto (2) impressão (3) sentimento

    Lan honek bihotzondoko zoragarriagoa ematen du, gizaldi hartako olerkari bikainenak baino. (Hiztegi Batua)

    bihotzondoko (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 11:39 pm on 2017/04/14 Permalink | Reply
    Tags:   

    garranga 

    iz. 1 iz. Amua; amuaren zati zapala. 2 iz. Izotz kandela. 3 iz. Txakurren lepokoa. (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    1 garranga (V-och-gip, G-goi-nav), karranga (V-gip-al), karranka (Lcc). Ref.: A (garranga, karranga); EAEL 225; Iz Als (izotzá), ArOñ.

    “Carámbano”, “heladao hielo” Lcc. “Canelón, carámbano de hielo” A. “Costra de hielo” Ib. Cf. VocNav: “Garrangla: carámbano de hielo que cuelga de un tejado (Améscoa)”. En Laminoria (Alava) hay carranca ‘hielo de los charcos’. Biotzean labe goria ta buruan izoztea ta garranga dutenak. Zait Plat 83.

    2 garranga (SP, H, A), karranka, garanga (V-gip ap. Iz ArOñ).

    “Le chant de la poule. Oilloa garrangaz dago” SP A. “Garangaia, garangaak: ruido, v.gr. de las gallinas” Iz ArOñ. Cf. 1 karranka. Harturik […] bi oilo eder batere karrankarik eginarazi gabe. Prop 1892, 281. [Oiloek] karranka zerbeit egin bailezakete. Ib. 281.

    3 garranga (V-gip, G-goi, BN-baig, Sal ap. A; Aq 1091 (AN)), garrangla (B, Sal ap. A), karrankla (AN, Sal, R ap. A), garanga (AN ap. A).

    1. “Burdiña-garranga (Sal), carlanga, collar con unas puntas de hierro de los perros” A. “Garanga, carlanca, collar de perro contra lobo” Ib. Cf. VocNav: “Garranga, carlanca o collar de púas de hierro que se les pone a los perros de ganado (Aoíz). En Roncal carrancla”. Garranga pare bat berriak. HerVal 142.

    “Garranga (BN-ciz), collar en general” A. [Txakur] guziek ermaten zien lepoan xoraldi bat itze anitzekin ta puntak kanpoko aldeala ta diaitzen zren karranklak. ZMoso 35.

    2. (Aq 1306 (AN)), garanga (AN ap. A), garangla (T-L ap. DRA). “Horca de perros” Aq. “Horca de animales” A.

    3. “Púas de hierro de la carda” A.

    4. “Dentadura o filo dentado de la hoz (G-goi)” JMB At.

    4 garranga (V, G, AN-gip; H). Ref.: A; VocZeg 285; Iz To; Gte Erd 14.

    1. Anzuelo. “Galla, pala del anzuelo” A. “Amorria garrangari itsatsi zio (AN-gip), […] Juanitori garrangan amorraia itsatsi zio (AN-gip)” Gte Erd 14. Garranga (amua) beera, arraina gora. A Ardi 3.

    Bekatu ura dala zauri bat beñere ongi sendatuko ez dana eta garranga bat betiko eriotzaren puzoia berekin duana; eta garranga au irinsi duana […]. AA III 128.

    2. “(G-azp), instrumento a modo de tenedor para coger peces en aguas de poca profundidad” A.

    5 garranga (V-m-gip ap. A).

    “8.º tuerca, extremidad de hierro en espiral del huso. […] 12.º tornillo (Mg PAb)” A. [Neure alaba eunliak] esan daizuzan euren izenak. […]. Au, garrangia. Oneek, izunzak. Bestiok […]. Mg PAb 140. Tapotziriantzekoak (sacacorcho) garrangaren (tornillo) erara antxika uretan. Bähr EEs 1922, 110.

    6 garranga (G-goi ap. A), garranda (V-ger ap. A Apend).

    “Mella en medio de la oreja; es el más largo de los estigmas que hacen los pastores en la oreja de las ovejas” A. “Cierto estigma del ganado lanar en la oreja. Se le hace por debajo” A Apend.

    7 garranga (V-m ap. A).

    “Papada, dobladillo de carne bajo la barbadilla” A. Cf. H: “Garranga, gorge”, que cita a Lar, pero no se encuentra. v. 2 garrangila.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [oiloaren oihua]: alara, kakara, kakaraza, karaka, kokoratz Ipar., kada Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) cacareo (2) 1 iz. (Itsas.) anzuelo; pala del anzuelo 2 iz. [txakurraren lepokoa] collar 3 iz. mella, marca que se les hace a las ovejas en la oreja 4 iz. [izotz-kandela] carámbano, canelón
    fr (1) gloussement (2) 1 iz. (Itsas.) hameçon 2 iz. [izotz-kandela] glaçon
    en (1) clucking (2) 1 iz. (Itsas.) hook, fish hook 2 iz. [izotz-kandela] icicle
    port (1) cacarejo (2) 1 iz. (Itsas.) anzol 2 iz. [izotz-kandela] sincelo

    Biotzean labe goria ta buruan izoztea ta garranga dutenak. Zait Plat 83.  (Orotariko Euskal Hiztegia)

    garranga (Gaurko Hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 11:28 pm on 2017/03/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    uhandre 

    iz. Euproctus, Triturus eta Amphiuma espezieetako urlehortar batzuen izena. (Hiztegi Batua)

    Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa:

    iz. 1. ZOOL. Kaudatuen ordenako eta Euproctus, Triturus eta Amphiuma generoetako anfibioen izen arrunta. Urari oso lotuta bizi dira, dimorfismo sexuala dute araldian eta animalia txikiz elikatzen dira. 2. MIT. Gerritik gora emakumezkoa eta gerritik behera arraina den itsasoko ninfa. • gailurretako uhandre. T. alpestris. || uhandre marmolaire. T. marmoratus. || uhandre palmatu. T. helveticus. || uhandre piriniar. E. asper.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Zool.) tritón (2) iz. (Mit.) sirena
    fr (1) iz. (Zool.) triton (2) iz. (Mit.) sirène
    en mermaid
    port (1) iz. (Zool.) tritão (2) iz. (Mit.) sereia

    Salmahaiaren atzeko sorgina azti bati aholkuak ematen ari zitzaion bi isatseko uhandreak zaintzeko; beraz Harryk, Ronek eta Hermionek itxaron egin behar izan zuten. [Harry Potter eta sorgin harria, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren (Elkar, 2000), Orr.: 52 ] (Ereduzko Prosa Gaur)

    uhandre (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

     
  • Inaki Agirre 9:52 am on 2017/01/15 Permalink | Reply
    Tags:   

    aihen 

    1 iz. Mahatsondoa. Aihena landatzeko bere mahastian. 2 iz. Mahatsondoaren adarra. Ni mahatsondoa naiz, zuek aihenak. Mahatsondoari aihen zaharrak inausi behar zaizkio. 3 iz. Beste landare batean edo zernahi gauzatan kiribildurik hazten den landare kimua. Aihen batez esteka ezazue. Baba aihenak. aihen belar, aihen-belar Hazten den tokian aurkitzen dituen gauzetan kiribiltzen den zernahi landare. Horma bateko aihen-belarren artean. Aihen-belar zaharrek zintzilikariz gerrikatzen zituzten lizar eta lertxunak. aihen ezker Ezker-aihena. (Hiztegi Batua)

    Sinonimoak: iz. (UZEI sinonimoen hiztegia)

        [mahatsondoa]: mahats, mahatsondo, aihenondo Ipar. g.e.
        [mahatsondoaren abarra]: laira Ipar.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. [mahatsondoak, bestelako landare batzuek] sarmiento; pámpano, tallo trepador (2) iz. vid ➥ mahatsondo
    fr iz. sarment
    en (1) iz. (vine) shoot (2) iz. vine ➥ mahatsondo
    port sarmento

    Ni naiz aihena, zuek xirmenduak. (Elhuyar Hiztegia)

    aihen (FlickrCC, Daniel Horacio Agostini)

     
  • Inaki Agirre 10:58 pm on 2016/12/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    apailatu 

    du ad. (Ipar.) Prestatuantolatu (gaur egun, sukaldaritzan oso erabilia). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    apailatu (T-L).

    Preparar. “Préparer, […] aphailatu” T-L. v. aparejatu, apaindu, adelatu, prestatu. Tr. Documentado en autores septentrionales del siglo XX y en S. Altube e Ibiñagabeitia. En DFrec hay 18 ejs., de ellos 8 meridionales. Egurrak lagun beza / gelaria berdin, / Saltsak apaila ditzan / gatz’ta biperrekin! Etcham 156. Hemen berean nintzen, oilaskoak lumatu eta husturik: apailatu nahi nituen. Lf Murtuts 52. Ligik karroa jalgi zuen, mandoa apailatu eta abiatu ziren. Belegarralde Ez… odoleraino 4 (ap. DRA). Ni mahainean jartzen naizelarik bazkari egiteko, ez dut bururik berotzen jakiteko nola sukaldean etxekandereak aphailatu duen ekhartzen daukun saltsa. Lf Herr 16-2-1956 (ap. DRA). Sukaldean bixkotxa gaien aphailatzen ari zen. JEtchep 21. Gaitzeko errespeturekin, bere mahain, kadera, pipatzeko, aphailatzen dazko. Larz Iru 62. Testili, mirabe bat zenun, itailarientzat jakia apailatu ta ontzen zuna. Ibiñ Virgil 36. Eldu den Bazkotan, Azkaindarrekin emaiteko dugu Orreaga pastorala aundi bat. Laster lotuko gira apailatzen. Larz in Alzola Atalak 118. Aditzale eta ikusleak ere arduratuak ziren, apailatzen ari zen jai handiaz. Lf in Casve SGrazi 15.

    Disponer, organizar, ordenar. v. antolatu. Jainkoak mundua gizonarentzat egina du eta gizonari emana dio; haatik ez dio bururaturik eman; utzi dio haren aphailatzeko ahala edo kargua. Lf Herr 18-8-1955 (ap. DRA, s.v. ahal). Ementxe uzten baitut ainbeste neke eta lorrez apailatu nuan kabia. Alt LB 93. Liburu bat bezala mintzo zen, hitzak behar ziren tokian ezarriz […] haren solasak buruan aphailatuak ageri zuten. JEtchep 87. Ilhabete hau osorik pagatua izanen zauk!… Gero, hire bizia aphailatuko duk ahal dukan bezala. Larz Iru 92. Alaba hor diat […] Nahi baduk harekin aphailatu hire bizia, nere ontasunak eta kanperogoa hiretzat dituk. Ib. 102.

    (Aux. intrans.) Prepararse, disponerse. Bera aphailatzen da bulegoan, alegia paperetan galdua. Larz Senper 62.

    (Con dat.). Prepararse (a), prestarse (a). Berritz ere bizar egiteari aphailatzen da… athea jotzen dute. Larz Senper 34. Ama Handiari ekartzen zioten kar samur sakon bat: pentsu zuten zeremonien medioz jainkostatzen zirela eta betiko bizi dohatsu bati [sic] apailatzen. Lf CEEN 1973, 129.

    Bizkitartean ezta egunetik biharrera aphailatu Michel Garikoitz lan handi horri buruz. Etcheb MGaric 34.

    Sinonimoak: ad. Ipar.

        [organizatu]: antolatueratumuntatuorganizatuzuzenduadelatu Zub. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. preparar, disponer
    fr du ad. préparer, accommoder, disposer
    en du ad. to prepare
    port du ad. preparar, dispor

    Usoak lumatu, hustu eta apailatu ditugu. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Antzezlariak apailatzen ari dira igandeko emanaldirako. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    apailatu (Argazkia: guilherme nunes da silva. Flickr)

     

     

     
  • Inaki Agirre 11:19 pm on 2016/10/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    xextra 

    iz. ‘eztabaida, kalapita’ (Hiztegi Batua)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    xextra, sestra. Disputa. “Sesioa (G-azp)” NEtx (comunicación personal). Xextrarik geienak diruak eragiten dituala-ta, ez ba egi makala. Agur 23-6-1973 (ap. DRA). Gure artean hainbeste xextra eta eztabaida izan ez bagenitu. PMuj in MEIG I 96. Horrelako xextrak beti izan dira gure artean. Id. ib. 96. Nire zinegotzitzako sestra, buruauste ta garaipen pozaren ondoren. Gerrika 265.

    Sinonimoak: iz.

        [eztabaida]: debate, ezbai, eztabaida, hizka-mizka Ipar., argudio g.e., baiez g.e., elea g.e., eztabai g.e., eleka Ipar. g.e., iharduki Ipar. g.e., ihardukitza Ipar. g.e., ihardukimendu Ipar. zah. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es disputa, riña
    fr dispute, argument
    en dispute, querelle
    port disputa, rixa, contenda, enfrentament

    Inpunitatearen aldarean, lasai jarraitzen du Gonzalezek xextra politikoaren erdian.  [«Egindakoak egin arren», Iñaki Petxarroman (Berria.eus, 2016-09-29)]

    Egia da, bertsogintzaren oinarri-oinarrian dagoela elkarren arteko borroka dialektikoa, baina gaur egun ez du sasoi batean zuen gordintasunik xextra horrek. [Hogeita bina, Andoni Egaña (Hariadna, 2004), Orr.: 75 (EPG)]

    xextra (FlickrCC, Ayana T. Miller)

     
  • Inaki Agirre 9:14 pm on 2016/08/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    zazpiki 

    1. iz. eta izond. Emakumea ernaldu eta handik zazpi hilabetera jaiotzen den haurra. 2. izond. Egonarri gutxikoa; edozergatik urduri edo egonezinik jartzen dena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa) 

    Orotariko Euskal Hiztegian

    zazpiki (V, L-côte, S; Lar, Zam Voc), saspiki (V-gip). Ref.: A; Iz ArOñ (saspíki); Etxba Eib; Elexp Berg.

    1. Sietemesino. Cf. Ag G 30: “Zazpikiñeko mutillak”. Hordua baño len jaioa ta zazpikia zen Luci beraren erriko aur bat. Mb IArg II 310. Bai, nere aitak dionez, Kresala ta ni almen gabeko gizonaren egintzak gera, zazpikiak, eta gure aitak ondo ezagutzen gaitu. Ag G I. Gogoazko arazoetan emagin omen zan, egiaz erdi-egiten lagun egiten baitzion entzuleari […]. Entzuleak aurgaizto, edo, zazpikiren bat sortu bazuen, bazterrera iaurtiten omen zuen. Zait Plat 91. Sorkeria etzuan izan ain mardula. Aur zazpikiaren antzekoa. Agur 23-6-1973 (ap. DRA).

    2. (V, G-azp, L-côte, S). Ref.: A; Etxba Eib; Zubk Ond. Impaciente. “Iñun geldirik egon ezindako ume zazpikixa urten desta” Etxba Eib. “Dícese de las personas cascarrabias y de poco asiento. Ez jarritta, ez zutik, ez kalian, ez tabernan, ezin leike patxaraz ibilli zazpiki orrekin” Elexp Berg. Geldi, Koldo zazpiki, geldi! Orren azkar egosten al da ba lapikoa? NEtx Nola 29. –Aitak bialdu nau deirik ba ete dagon jakiten. –Ondo zazpikia da bera. Zubk Egan 1960 (3-6), 265.

    3. (Lar, Hb ap. Lh, H). “Pléyades, siete cabrillas, izardi zazpikia” Lar. “Cabrillas las siete, zeruko zazpikiak” Ib.

    Ikus xaxpiki

    XAXPIKI. (Forma con palat.). Inquieto, impaciente. Jesus! I aiz ume xaxpikia! Norako presa dun? Etxde JJ 203. Gure bertsolari xaxpikiak [Iparragirrek], iñun egoneziñak, alegia, berriz ere Frantzira jo zun. Etxde 16 seme 77. Agirre xaxpikiak asalda-erazi zun espediziñoko gudari taldea. Etxde Itxas 31. Ia ba, aguria emen dabil xaxpiki antzera-ta. Zubk Egan 1960 (3-6), 270. Ai, xaxpiki, xaxpiki! Zendoia 145.

    Sinonimoak (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    [zazpiko] : zazpiko
    [kakalarri] : kakalarri, prakerre, ipurterre, pairugabe, erretxina, egonezin, kakapirri

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz./izond. sietemesino, -a (2) iz./izond. impaciente, cascarrabias
    fr (1) iz./izond. prématuré de sept mois (2) iz./izond. impatient, -e ; grincheux, -euse
    en (1) iz. (formal) baby born two months prematurely; izond. premature (2) anxious, nervous
    port (1) adj & m, ƒ setemesinho(a) (2) impaciente

    – Ez zen erraza zu nola tratatu asmatzea, zazpikia esku artean baino mendreago. [Olatu bat kuartelen gainetik, Xabier Amuriza (Lanku, 2009)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Ametsen begiak ikusi nituen adi-adi niri begira, zazpiki, zerbaiten esperoan. [Damutzen ez direnak, Itxaso Araque (Elkar, 2012)] (Ereduzko Prosa Dinamikoa)

    Zeruko zazpikiak ikusteko aukera izan genuen!

    zazpiki (FlickrCC, José Miguel)

     
  • Inaki Agirre 7:56 pm on 2016/07/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    txanponjale 

    izond. makina txanponjale. Txanpon-makina. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [txanponjale] : txanpon -makina (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es tragaperras [makina txanponjale: máquina tragaperras]
    fr machine ƒ à sous,  jackpot-machine
    en (general) slot machine; (informal) one-armed bandit;  (dated) fruit machine
    port caça-níqueis

    Txinatar bat makina txanponjalean[Neguko zirkua, Harkaitz Cano (Susa, 2005.] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Pintxo gutxi batzuk zeuden barran. Denak hestekiak: txorizo mutur lodiak, saltxitxoia, urdaiazpikoa… Beste izkinan gizon mehar bat makina txanponjalean, tarteka «qué hijaputa» esaten zuena. [Kontrarioa, Lander Garro (Susa, 2010)]

    txanponjale (Flickr, Gema Campos)

     
  • Inaki Agirre 7:35 pm on 2016/05/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    txonta 

     iz. ZOOL. Fringilidoen familiako eta Montifringilla eta Fringilla generoetako hegazti paseriformeen izen arrunta. • txonta arrunt. 15 cm ingurukoa da eta moko sendoa du. Arrak buru eta lepo grisa, bizkar arrea eta sabelalde arrosa ditu. Emea arre-berdexka da. Arrunta da (F. coelebs). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    txonta (V; Arzdi Aves 164). Ref.: A; SM EiPáj.

    1.Pinzón, cierto pájaro” A. “(Fringilla coelebs), pinzón vulgar” MItziar Txoriak 173. Cf. Baraib RIEV 1907, 353: “Chónta, pinzón, ave del orden de los pájaros”, y VocNav: “Txonta, nombre vasco del pardillo”. Txori kaiolaz beterik dago, ainbat txori politez beteta: kanarioak, txontak, kardantxilluak, tariñak […]. Alzola ZArg 1957, 249. Emen, zearo asarretuta txonta arra ‘pin-pin’ joaz… Aldendu gaitezen, Iñaki, kabira sartu nai dik eta… MItziar Txoriak 173.

    2. (G-azp ap. Gte Erd 287). Tonto.

    Gaztelaniaz ere erabiltzen da:

    Él y Palento y Domenion y yo pasamos aquella noche a la puerta de la perrera municipal con todo el pueblo y no pudimos echarle mano, y luego Santi se mete a ratos en la cuadra y a ratos anda por la casa como una chonta tocada, y ahora está con el hacha porque no puede hacer otra cosa. (El cementerio vacío, R. Pinilla)

    Sinonimoak: iz.

        [negu-txoria]: elur-txori, neguta, negu-txori Ipar.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (species. wikimedia.org):

    es (Zool.) pinzón vulgar
    fr (Zool.) pinson des arbres
    en (Zool.) common chaffinch
    port (Zool.) tentilhão

    Txori kaiolaz beterik dago, ainbat txori politez beteta: kanarioak, txontak, kardantxilluak, tariñak […]. Alzola ZArg 1957, 249. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Baina ez hadi txonta izan, hainbat gaiztoagoa baita bikea zauriaren gainera hire bota behar tamal hori. [Azkenaz beste, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    txonta (FlickrCC, mongider)

     
  • Inaki Agirre 6:33 pm on 2016/04/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    jito 

    iz. 1. Itsasontzia edo itsas gainean dagoen edozein objektu haizeen, uhinen edo korronteen menpean egotea. Jitoan dago txalupa hori. 2. Ik. deriba. • kontinenteen jito. Ik. kontinente. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    jito. “(V-m), deriva, abatimiento” A.

    Sinonimoak: iz.
    [jito] : trebes (Euskalterm)

    Beste hizkuntza batzuetan (Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es (Itsas.) abatimiento, deriva
    fr  dérive
    en drift
    port deriva

    Astebete ibili da itsasontzi okertua jitoan, begi hutsez ezinezkoa ematen duen 54 graduko makurdurarekin. Zazpi / Angel Erro  (Berria, 2016-02-05)]

    Jitoan dago txalupa hori. (Harluxet)

    Kunduzeko khanerriko ofizial batek egiten zuen buru, eta hark, tsarraren aginduz Krasnoiarsken gertatutakoa ez berritzeko eta emirraren tropek ibaia erraz gurutzatzeko, txalupa pila bat uretaratu eta ibaian behera jitoan joaten utzi zuen. [Mikel Strogoff, Jules Verne / Karlos Zabala (Ibaizabal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    jito (FlickrCC, Shivenis)

     
  • Inaki Agirre 11:47 pm on 2016/04/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    harri-lubeta 

    Iz. Itsas hondora botatako harriz osatzen den egitura, kai baten zimendua eratzeko edo olatu edo korronteen kontrako babesa eskaintzeko.

    Sinonimoak: iz.
    [dikea]: dike, olatu-horma, barradera (WP eta UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es escollera
    fr enrochement
    en breakwater
    port quebra-mar

    Portuan harri-lubeta luzatu egin dute. (Elhuyar Hiztegia)

    harri-lubeta (FlickrCC, Anders Lanzen)

     
  • Inaki Agirre 1:42 pm on 2016/03/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    esondatu 

    ad. Ipar. g.e. Aholkatu.

    Orotariko Euskal Hiztegian

    esondatu. Aconsejar, sugerir. “(L; Zby), suggérer” Lh. v. esondu. Sugeak Ebari esondatzen dako / debeku fruitutik har dezan jateko. Zby RIEV 1908, 206. Gehienetan zirtoen jeinu jostagarriak haizatzen bezala ditu esondatu zarpailkeriak [Etxahunek]. Lf ELit 83. Erran beharrak oro adiaraz edo esonda, eta goazen ihesi aintzina. Lf Herr 22-9-1960, 2.

    Sinonimoak: ad. Ipar. g.e.

        [aholkatu]: aholkatu, aholku eman, kontseilatu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es du ad. (Ipar.) aconsejar, asesorar, dar consejo (Elh.)
    fr conseiller
    en advise
    port aconselhar

    Gero eta urriagoa da gure hiztegia eta hor oinarriturik beti esondatu diet nire ikasleei ez dezatela ezer irakurri ulertzen ez dituzten hitzak idatzi eta hiztegietan begiratu gabe.  (‘Doinu literarioak’ eta ‘Lakrikun-en 10. urteurrena’ ikuskizunak asteburuan, Uztarria.eus)

    esondatu (FlickrCC, JD Lasica)

     
  • Inaki Agirre 10:35 pm on 2016/02/24 Permalink | Reply
    Tags:   

    seilu 

    iz. Posta-eskubideak ordaindu direla egiaztatzen duen paperezko eranskailu txikia.
    Erdi Aroko segurtasunik eza zela eta, garai hartako posta-hartzaileak ordaindu egin behar izaten zuen kartaren zenbatekoa (pisuaren eta distantziaren arabera ezarritakoa); honek posta-banaketa asko eragozten eta zailtzen zuen. 1653an, Renouard Villayer-ek, seiluaren aitzindari izango zenak, ordainketasistema antolatu zuen: hartzaileak ordaindu beharrean igorleak ordaintzen zuen, eta ordaindu izanaren agiria ezartzen zen kartan bertan. Hasiera batean, sistemak ez zuen arrakasta handirik izan, baina hobetu eta sinplifikatu egin zen eta egungo seilu-sistema sortu eta mundu osora hedatu zen. Euskal Herrirako eginiko seilu bakarrak karlistek Bigarren Karlistadan jaulkitakoak izan dira; Karlos VII.aren bustua azaltzen da bertan. Lehenengo jaulkipena Baionako litografitegi batean egin zen 1873an; erreal bateko seilu urdina zen. Bigarrena Parisko litografi lantegi batean egin zen 1874an; hori ere erreal batekoa zen, bioleta-kolorekoa. Azkeneko biak, berriz, Tolosako litografitegi batean egin ziren 1875ean; bata, erreal batekoa eta marroixka zen eta, bestea, 50 zentimokoa eta berdea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Hiztegi Batua

    seilu iz. Heg. ‘zigilua’

    Sinonimoak: iz. Heg.

        [zigilua]: zigilu (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Heg.) sello [de correos]
    fr iz. (Heg.) timbre
    en iz. (postage) stamp
    port iz. selo postal

    Batzuek seiluak, txanponak, fosilak edo tximeletak biltzen dituzte; hark, berriz, bere ingurukoen bizien zertzeladak metatzen zituen, taldeko gainerako lagunok nesken ondotik agertzen genuen irrika berean, baita arrakasta handiagoaz ere. [Rock’n’roll, Aingeru Epaltza (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Italiako seilua zeramaten lehen astean jasotako bi gutunek. [Ordaina zor nizun, Joxemari Urteaga (Elkar, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    seilu (FlickrCC, expo_filatélica_blues)

     
  • Inaki Agirre 3:32 pm on 2016/01/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    txigorki 

    txigorki, xigorki (Urt IV 229). “Carbonella, […] haragi ikhatz gañean erréa, errerikakoa, xigorharagia, xigórkia” Urt IV 228s. (Orotariko Euskal Hiztegia)

    Hiztegi Batuan

    txigorki iz. ‘(ogi, patata…) txigortua

    Sinonimoak: iz.

        [tostada]: tostada Heg.  (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. tostada, pan tostado; cualquier alimento tostado
    fr toast
    en (rebanada de pan tostado) toast
    port torrada

    Entzun:

    Biharamun goizean gosaltzeko, arto-malutak jan zituzten, eta poteko tomate hotzak xigorkietan. [Harry Potter eta Azkabango presoa,  J.K. Rowling/Iñaki Mendiguren (Erein, 2001)] (Egungo Euskararen Hiztegia)

    txiforki (FLickrCC, eatingeast)

     
  • Inaki Agirre 10:51 pm on 2015/12/16 Permalink | Reply
    Tags:   

    motelgarri 

    iz. Ibilgailuen abiadura moteltzeko kalean edo errepidean ezartzen den oztopoa.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    motelgarri (-th- SP, sin trad.) Entumecedor. “Mothelgarrizko hotza, froid engourdissant” SP.

    Sinonimoak: (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    1. isilgarri.
    2. geldogarri.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  atenuante (Elhuyar);  entumecedor (OEH)
    fr ralentisseur (WP); engourdissant (OEH)
    en speed bump, speed hump
    port lombada, quebra-molas, ondulação transversal

    Entzun:

    Zaharra berri: babes sozialak gizabanakoentzat motelgarriak dira, jokabide estrategikoak sustatzen dituzte, eta abar, eta abar. [Txanponaren bi aldeak, Iñaki Heras (Alberdania, 2003), Orr.: 148 (EPG)]

    Kale irteeran jarri berria duten motelgarrira hurbiltzerakoan ia gelditzeraino apaldu du abiada.  [Martutene, Ramon saizarbitoria (Erein, 2012)]

    motelgarri (Flickr, CC)

     
  • Inaki Agirre 8:03 am on 2015/11/09 Permalink | Reply
    Tags:   

    furtxeta 

    iz. 1. Alde edo leku garaia. 2. ERAIK. Azotea, zabaltza. Etxe guztian ibili ondoren gaindegira igo eta itsasoaren ikusmiran egon ginen. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    furtxeta (H (-rx-)), fortxeta (Lar, Añ; -rx- Ht VocGr (-tta), Lecl, H), furzeta (Deen I 154). Tenedor. v. sardexka. Hartu nizun kullera esku bataz eta forxeta besteaz. Arch Gram 161. Jateko mahain marbrezko ederrak, lau dotzena kollir furxeta eder. HU Zez 165. Baliza esku batean, bestean gatulua, basoa ta kuiler-furtxetak. JEtchep 102.

    Sinonimoak: iz. Ipar.

        [sardexka]: sarde, sardexka, tenedore Heg. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es tenedor
    fr fourchette
    en fork
    port tenedor garfo

    Entzun:

    Hartu nizun kullera esku bataz eta forxeta besteaz. [Arch Gram 161. (Orotariko Euskal Hiztegia)]

    Bildosolak furtxetaz iltzatu berria zuen okela-zatia platerean pausatu zuen eta eztarria leundu, mintzatu aurretik. [Zintzoen saldoan, J. Alonso (Ereduzko Prosa Gaur)]

    furtxeta (FlickrCC, covadonga)

     

     
  • Inaki Agirre 8:02 am on 2015/09/30 Permalink | Reply
    Tags:   

    ardora 

    iz. (B) 1. Arrain-sardak uretan gauez sortzen duen fosforeszentzia. || ardoran ibili: ardora kontuan hartuz arrantzan egin. 2. Beitarako arrain-multzoa.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ardor(a) (V-ger-m, G-bet), ardera. Ref.: A Apend (ardora <ardoia>); Berriat Bermeo 391.

    Reflejo grande, fosforescencia de peces en el agua (V-m)” A Apend. “La pesca de arderia consistía en que las lanchas, provistas de redes, se colocaban de noche en la costa o puntos próximos a tierra, donde los pescadores sabían que eran lugares a los que afluían la sardina o anchoa, y de vez en cuando causaban ruidos en la lancha o arrojaban al mar una piedra, una tabla, un remo, etc., y tanto al sentir el ruido como al notar que a las aguas caía algún cuerpo, coleaban los pescados, ocasionando el instantáneo y seguro brillo o claridad; y descubierto el punto de la pesca tendían las redes, aprovechando la sardina para carnada […]. A esta manera de pescar llamaban ir al ardor, arderi” Labayru Hist I 529 nota. “Karnadatarako arrain maseari ardora deituten deutsagu, gauez botetan dauan argitasunagaitik. Berba au kostalde guztian usetan da” Berriat Bermeo 391. “Ardora. Fosforescencia que emiten los bancos de peces en noches muy oscuras, cuando no hay luna ni estrellas. Esta fosforescencia, perceptible en tales noches oscuras, sirve para delatar dónde se hallan los bancos de peces” (Palabras vascas referentes a la vida del mar recogidas por el P. Ezkurdia en Orio; v. tbn. Echaide Orio 95 ‘ardor, ardora’). “Nora zuzie ba? –Ardorera” (V-ger). “Ardora ta argije, orrek die pekatuek, gauez arrañe engañeta atrapatie” (V-ger). Puede referirse tbn. al reflejo de la luna en el río que se aprovecha para pescar, al ser los peces atraídos por esta luz. Cf. DCECH s.v. arder y ast. ardor del agua ‘fosforescencia del mar’. Gora geu, ta geutarrak! Aixaixorri! Ardor-motxorruak kaiganean! Erkiag Arran 50.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. brillo o fosforescencia que emiten los bancos de peces, perceptible en las noches muy oscuras
    fr luminosité émise par les banques poissons perceptible dans les nuits très sombres
    en  brightness emitted by fish stocks perceptible in very dark nights
    port luminosidade emitida por bancos de peixe perceptível nas noites muito escuras

    Entzun:

    Epela zegoen ura, eta ardora zilartsuaren kilimak sentitu zituen oinetan. [Azkenaz beste, Anjel Lertxundi (Alberdania, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Ardora‘ du izena herritarrek osatutako Energia Olatuetako epaimahai horrek. Itsasoan gauez antxoa sardak egiten duen distira da ardora. Horrela egiten zuten arrantza lehen, ardoran. Makina bat arrantzalek hitz egin digute horri buruz. Guk ere, arrantzale haien gisara, hiriko itsaso zabalean hizkuntzen distira bilatuko dugu. [101 L proiektuak Donostia-2016ko diru laguntza jaso du, ahotsak.eus ]

    ardora (FlickrCC, Erik sorenson)

     
  • Inaki Agirre 8:15 am on 2015/09/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    ibilgu 

    iz. 1. (pl.) Komentuen, jauregien, etab.en barrutian, ibiltokitzat erabiltzen diren alderdiak. 2. GEOL. Ibai-errekek egiten duten bidea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegia

    ibilgu, ebilgia (S ap. Lrq). Camino; paso, pasillo. “Endroit où il est permis de marcher” Lrq. Kartuxa-etxe paketsu artako ibilguetan. ‘Dans les allées’. Or Mi 80. Beribil bat […] baztertü da ebilgiatik eta gaztañatze bat tokatü. Herr 5-10-1961, 3.

    Sinonimoak: iz.
    [korridore] : korridore; pasillo (Heg.) (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1)  corredor, pasillo (2) iz. Geol. cauce, curso, lecho
    fr (1) couloir m;  alleé (2) lit [d’un cours d’eau] ; cours [d’un fleuve]
    en (1) hall, hallway n, corridor n; (airplane, church, grocery) aisle n (2) iz. course [of river]; bed [of river]
    port (1) corredor  (2) (de río) leito

    Entzun:

    Atearen eskuinera harrizko maila zabalak, eskaileraburuan jauregiaren inguru osoa egiten duen ibilgu arkupetsua landarez laztandua, hormetan Erosen koloreetako azulejoak argi printzez horditurik. [Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan, Edorta Jimenez (Susa, 2003)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Negu siberiarrean, estepako ur laster horiek denak, izotzezko geruza guztiz lodia gainean dutela, aise igarotzen dira, eta bidaztia ia ohartu gabe zeharkatzen ditu, haien ibilgua desagertzen baita estepa osoa estaltzen duen zuritasun beti-berdin amaigabearen azpian; baina, uda partean, zailtasunak handiak izan daitezke. [Mikel Strogoff, Jules Verne / Karlos Zabala (Ibaizabal, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Aldiz, hasieran ahul-ahula ematen zuen beste bat ibilgu luzea sortzen ari da, mehe baina agorrezin.[Euria, Idurre Eskisabel (Berria.eus, 2015/02/01)]

    ibilgu (FlickrCC, mlhradio)

     
  • Inaki Agirre 11:56 am on 2015/08/31 Permalink | Reply
    Tags:   

    birazoi 

    iz. Ekaitza iragartzen duen hego-mendebaldeko haizea (“virazón”).

    “Birazoi ixaten da trumoi eueldixe; denporali ekarri aurreko axi: birazoiko axi. Jeneralin birazoi suroestetik joten dabena ixaten da. Gero mendebala ta ipar-mendebala ekarten dau. Emendik barrutik trumoi-te, eueldi beru-te, orrek baakiau zer dakarren: birazoi”. (Bedialauneta Laka Luis Mari).

    (Birazoi izaten da trumoi eguraldia; ekaitza ekarri aurreko haizea: birazoiko haizea. Gehienetan birazoi hego-mendebaldetik jotzen duen haizea izaten da. Ondoren, horrek, mendebala eta ipar-mendebala ekartzen du. Hemendik barrutik trumoia eta eguraldi beroa denean, horrek badakigu zer ekarriko duen: birazoi). (ondarruberbetan.com)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es  virazón [f. Cantb. Sucesión repentina del viento huracanado del sur por el viento del noroeste]
    fr m (viento) brise ƒ du large
    port ƒ viração f, mudança repentina do vento

    Entzun:

    Birazoi emonda euan; axe zan birazoi naturala. (ondarruberbetan.com)

    birazoi (FlickrCC, francois pouzet)

     
  • Inaki Agirre 7:50 am on 2015/02/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    zuhain 

    iz. 1. Abereak elikatzeko landarebazka. 2. (Z) Zuhaitza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [zuhaitza]: Zub. arbola, zuhaitz, zuhamu Ipar., zuhaintze Ipar. g.e., habe Bizk. g.e., ezkur Bizk. zah., haritz Bizk. zah.
    [ganadu-bazka]: Ipar.bazka, berde, larre, alhagia Ipar., alhapide Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
    Orotariko Euskal Hiztegian

    zuhain (L, BN, S; Lecl (S), Arch VocGr, VocBN, VocCB 353, Lcq 151 (S), Dv (S), H (S); zühañ Gèze). Ref.: A; Lh; Lrq /süháñ/; EAEL 73.

    1. Árbol. “Zuhainak badu bere zuhatza, jentek hun edo gaizto bere siratsa (S)” A.  In Çugaineta (1000). Arzam 469.  Zuhain orok adar eihar. Saug 56. Zühañ bizia dadükanetik emanen düt jatera. Mst II 9, 7. Zühaiñak erroetarik dütiela botatzen. Egiat 195. Mündüko zühain orotan osto […] eta ühaitz bazterretan hariña bihi den bezanbat milla million urtheren bürin. UskLiB 99. Zuhain baten kupulan jarririk. Arch Fab 75. Oihan bat urre sagarrak ekartzen dituzten zuhañ flokatsu hetaz egina. Dv RIEV 1931, 556. Ikhusten dira zühañ batetan eta denbora berian lilia, frütü berdia eta huntia. Ip Dial 40. Errazie zühaña hun dela haren frütia hun ezagïtzen düzienian. Ip Mt 12, 33 (Lç arbore, He, TB, Dv, Ur, Or, Ker arbola, SalabBN, Hual, Samper arbole, HeH, IBk, IBe zuhaitz, Ur (V), Ol zugatz, Leon ondo). Erresiñula igaiñ zühaiñ batetara. ChantP 378. Soldaduek estekatu zuten zuhain bati. Jnn SBi 133. Xinako lur eta zuhain eta belar eta ihizi mota guzien begiratzera. HU Aurp 96. Oihanian zühaiñak hasi karrazkatzen. Xikito 7. Ez da mendirik, / ez da zuhainik aldean. Or Poem 513. Judako zuhain gazte hori. Mde Po 93. Gaur Eskual Herrian zuhaña da landatzen. Egunaria 21-5-1975 (ap. DRA).

    2. (L, BN, S; SP, Deen I 263 <suhañia>, Lar, VocBN, Dv, H (L)), zuhai (BN-lab), zumai (B). Ref.: A (zuhain, zuhai, zumai); Lh. Forraje. “Fourrage” VocBN. “La partie supérieure des tiges de maïs ou des feuilles desséchées, et qu’on donne à manger aux bêtes bovines. […] Regain” H. “Forraje, heno, retoño, paja. Zuhai guziak erre dira hortziaren ondotik, todo el forraje se ha quemado a luego de la tempestad” A. “Neguan denbora gaistoz abereak eztitazkenean kanporat athera, heen bazkatzeko barnean behar da zuhain ausarki (BN-baig)” Ib. v. zugai.

    Ene egunak ioan dira eta zuhaina bezala zimaildu naiz (Ps 101, 12). “Sicut fœnum”. Harb 341 (Dv, Ol, Or, BiblE bel(h)ar, Ker bedar). Ene bihotza ondikoaren beroak zehaturik xizkaildu da zuhaina bezala. “Une voiture à foin”. Ib. 339. Orga bat zuhaiñekiñ. Gy 131. Illhuntzean ohi gisa manyatera, arrastelak, / belhar berde eta zuhaiñez nasai dire betheak. Ib. 89. Eztitasuna eta balakuak behar dituzte [idiek], zuhain poxi zenbait eta artho buruak. Dv Lab 240.

    3. “Zuhain (L, BN), zühañ (S), plante, en général” Lh.

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) iz. (Ipar.) forraje (2) iz. (batez ere Z) árbol
    fr iz. (Ipar.) fourrage (2) arbre
    en (1) iz. fodder, forage (2) tree
    port (1) forragem (2) árvore

    Etimologia

    < zu- < zur ‘egurra’
    zur (c. exc. R), zũr (R), zul (B) n. ‘wood’. CF zu-. 1562.
    CF by W11. OUO. Though the Z form is zur, by P69, the Z CF is zü- (M. 1961a: 53).
    See zumar, zirtoin.
    zuhain (L LN), zuhai (L LN), zugai (HN S) n. ‘fodder’, zumai (HN) ‘hay’, züháñ (Z)
    ‘tree’. **** {[FHV 53, 337]}
    züháintze (Z) n. ‘tree’. **** (Trask)

    Entzun:

    Gari eta zuhain uztak hirirako konfiskatu zituzten eta botere moskutarrak ekialde urrunean zeukan azkeneko gotorleku hura prest gelditu zen tatariarren aurka denboraldi batez borrokatzeko.  [Mikel Strogoff, Jules Verne / Karlos Zabala (Ibaizabal, 2002), Orr.: 416 (EPG)]

    zuhain (FlickrCC, Lucy Nieto)

     
  • Inaki Agirre 7:37 am on 2015/01/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    azkenburu(ko) 

    iz. Postrea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [postrea] : azkenburu(ko); postre (Heg.); deserta (Ipar.) (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es postre [de las comidas]
    fr dessert ; entremets
    en (Heg.) dessert
    port sobremesa

    Entzun:

    Ez du jaten emakume horrek, txokolatea izan ezik, lehengo batean ere horixe jan baitzuen azkenburuko, txokolatea. [Europako mugetan barrena, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    azkenburu(ko) (FlickrCC, Yuichi Sakuraba)

     
  • Inaki Agirre 1:02 pm on 2014/11/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    asasino 

    iz. eta izond. Asasinatzen duena.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz./izond.

    [erailea]: eraile, hilarazle Ipar., hilgile Bizk., heriogile g.e., heriotzagile g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz./izond. asesino, -a
    fr iz./izond. tueur, -euse ; meurtrier, -ère
    en iz./izond. murderer, killer; [in politically motivated murder] assassin
    port iz./izond. assassino, a

    Entzun:

    Zuhaur zaitugu asasinoa, zalantzarik gabe! Eta ustezko asasinoa, kontra egin gabe, guztiz damuturik, belaunikatu, eta oihuka hasi zen, barkatzeko eta barkatzeko… [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000), Orr.: 491] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Guk ez diegu ideia batzuei aurka egiten, asasino gupidagabe batzuei baizik. [Elektrika, Xabier Montoia (Susa, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    asasino (FlickrCC, siliaFX)

     
  • Inaki Agirre 12:40 pm on 2014/11/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    desarra 

    iz. MIL. Tropa bateko kideek aldi berean tiro egitea. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. zah.

    [tiroa]: bunbada, tiro (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (zah.) (Mil.) disparo, descarga (Elh.)
    fr 2 (de arma de fuego, electricidad) décharge ƒ; 1 (tiro) coup m de feu.  ~ cerrada Mil salve ƒ
    en (Mil) firing, discharge (frm) shot, gunshot ~ cerrada volley (Collins)
    port descarga, tiro (WR)

    Entzun:

    Eta kanoiaren desarra duk ene neurria, eta egin zaidan injustiziari nik eman beharreko ihardespena. [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    desarra (FlickrCC, CC BY-SA 3.0)

     
  • Inaki Agirre 6:40 am on 2014/10/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    ñabarrail 

    izond. Grisaren antzekoa, griserantz jotzen duena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘grisaxka’)

    Orotariko Euskal Hiztegian

    ñabarrail.

    Grisáceo. Eta erditsütan phiztürik / sü khe lodi ñabarraillak. Casve SGrazi 130.

    Sinonimoak: iz.
    [grisaxka]: grisaxka (Elhuyar Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es grisáceo
    fr grisâtre
    en greyish
    port cinzento(a); (pelo) grisalho(a)

    Entzun:

    Zapi luze ñabarrail batek lepoa babesten dio.

    ñabarrail (FlickrCC, julian londono)

     
  • Inaki Agirre 8:51 am on 2014/09/28 Permalink | Reply
    Tags:   

    tiborta 

     iz. Arraunaren muturreko zati mehea, eskuez heltzen zaiona. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es iz. (Itsas.) empuñadura [del remo]; puño
    fr poignée [de l’aviron]
    en handle (of the oar)
    port empunhadura; punho

    Entzun:

    Tiborteari eusten ikasi beharra daukak, Martin, gizon egingo bahaiz behintzat. Baleen berbaroa, E. Jimenez.

    Usaia ukan behar du batek arraunlari izateko, leunduena izanagatik ere tibortaren igurtziak, berriren berriz, baba sortzen baitu, lehertu zartatu odoldu, zauri eginda uzten dizu eskua. [Sua nahi, Mr. Churchil?, Koldo Izagirre (Susa, 2005). Orr.: 215] (Ereduzko Prosa Gaur)

    tiborta (FlickrCC, Alberto Varela)

     
  • Inaki Agirre 10:12 am on 2014/08/13 Permalink | Reply
    Tags:   

    betsare 

    iz. ANAT. Begiaren barneko geruza, argiarekiko sentikorra dena.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘erretina‘)

    Sinonimoak: iz.
    [begiaren barneko geruza] : erretina (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es retina
    fr rétine
    en retina
    port retina

    Entzun:

    «Egina zagok, buruz ikasi diat» edo «memorizatua» esan zion bere buruari bost minuturen ostean, argazki bat su goriz betsarean markatzen duenak bezala. [Trapuan pupua, Patziku Perurena (Erein, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    betsare (FlickrCC, Richard Masoner / Cyclelicious)

     
  • Inaki Agirre 7:45 am on 2014/06/04 Permalink | Reply
    Tags:   

    otamen 

    iz. Jatordu nagusietatik kanpo egiten den janaldi arina. Bideko otamena. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [ahamena]: ahamen, ahokada, poxi Ipar., mokadu Heg., kopau Bizk., ahutzeta g.e., ahotara Ipar. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es bocado, piscolabis [bideko ~ un bocado para el camino]
    fr bouchée, morceau [à manger]
    en snack; bite; light meal
    port boquinha, lanche

    Entzun:

    Hura ostatuari zetxekion, merenduak, hamarretakoak eta gisako otamenak egiteko leku aproposa. [Rock’n’roll, Aingeru Epaltza (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    otamen (FlickrCC, Joxe Aranzabal)

     
  • Inaki Agirre 9:20 am on 2014/05/21 Permalink | Reply
    Tags:   

    otan 

    iz. Iparra seinalatzen edo adierazten duen burdinazko pieza imandu birakorra, hondoan haizearrosa duen kutxatxo gehienetan kristalezko batean finkatzen dena (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan, ‘iparrorratz’)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    “(L-côte), brújula” A. “Otana da bere baitharik ipharrari buruz itzultzen den orratz bat” Herr 11-9-1958, 1. Mariñelen kart’eta otana. Daranatz EE 1911a, 26. Aintziña, itxasorratz edo otana asmatu aurretik. Euzkel-Egutegi 8-4-1923 (ap. DRA).

    Sinonimoak: iz.
    [otan] : iparrorratz, itsasorratz, konpas (Labayru Ikastegia eta UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Labayru Ikastegia eta Word Reference hiztegiak):

    es brújula
    fr (Itsas.) boussole, compas
    en compass
    port bússola

    Entzun:

    Aintziña, itxasorratz edo otana asmatu aurretik. [Euzkel-Egutegi 8-4-1923 (ap. DRA)]

    otan (FlickrCC, Christophe Ducamp)

     
  • Inaki Agirre 7:05 am on 2014/04/29 Permalink | Reply
    Tags:   

    ugatz 

    iz. 1 Ugaztun emeen guruin esne-jariatzailea. (Jarraitu irakurtzen…) 2. ZOOL. Falkonidoen ordenako hegazti falkoniformea, sai arrearen antzeko tamainakoa, baina lirainagoa eta isats erronboidala duena. Haratustelez eta animalia biziez elikatzen da. Pirinioetan bizi da eta desagertzeko arriskuan dago (Gypaetus barbatus). (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.

    [ugaztun-emeen titia]: bular, titi (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
    [ugatz] 1 errape. 2 titi, bular. 3 kolko, bular. 4 titi-esne (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Collins eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) (Anat.) mama, glándula mamaria (2) (Zool.) quebrantahuesos (Gypaetus barbatus)
    fr (1) mamelle, sein, téton (2) orfraie [ƆrfrƐ], Zool gypaète m
    en (1) [bularra] breast; [errapea] udder (2) SM INV bearded vulture
    port (1) (Anat.) mama(2) m inv (ave) brita-ossos m inv

    Entzun:

    Zintzilik sentitzen nituen ugatzak, astun eta mingarri [Ahardikeriak, Marie Darrieussecq / Joxan Elosegi (Alberdania, 2004) Orr.: 66] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Beste garai batzuk ziren, Organbidexkara joaten zirenekoak, ornitologia-behaketak egitera, lehen ugatz-alea ikusi zuenekoak, Organbidexkako etxolan zebilen Normandiako ornitologo bati galtzerdi izerditu bat eman zionekoak, ornitologoak adiskidetasun-frogatzat eman zion aspaldi luzean garbitu gabeko ile-xorta baten truke.  [Erretzaileen eremua, Jon Alonso (Susa, 2006) Orr. 131] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Azkenik, hegazti eta txori koloretsuen endak, gabiraiek, ugatzek etaitsas uhin gazietan jan eta bizi bila diharduten uherroiek, beste noiznahai oso hots bestelakoak jaulkitzen dituzte, janagatik burrukan eta harrapakiagatik teman dabiltzanaren aldean; beste batzuek, sasoiaren arabera, euren ahots erlatsaren kantuak aldatu egiten dituzte, halanola bele txikien enda zaharrak edo bele aldrek ura eta […] [Gauzen izaeraz, Lukrezio / Xabier Amuriza (Klasikoak, 2001) Orr.: 367] (Ereduzko Prosa Gaur)

    ugatz (FlickrCC, Seins de pierre…)

    ugatz (FlickrCC, arpian)

     
  • Inaki Agirre 9:28 am on 2014/04/19 Permalink | Reply
    Tags:   

    haizealde 

    iz. 1 Toki jakin batean, haizeak jotzen duen aldea.  2. Haize-begi.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa eta 5000 Hiztegia)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    haizealde (Dv), aizalde (a- V, G, ap. A; Lar, Izt VocC).

    1. Lado del viento, barlovento. “Barlovento” Lar y A. “Côté vers lequel souffle le vent” Dv. En Izt VocC se lee: “Aizaldea, sotavento”, sin duda errata por ‘barlovento’.

    2. Punto cardinal. Eta lau aize aldetatik bilduko dittuzte bere aukeratuak zeru goienekotatik azken ondarrerañokoak (Mt 24, 31).

    Sinonimoak: iz.
    [haize-begi] : haize-begi  (Adorez 5000 Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) lado por donde sopla viento. (2) (Itsas.) barlovento
    fr (1) côté du vent (2) (Itsas.) au vent, lof
    en (1) the side from which the wind blows (2) (Itsas.) windward
    port (1) lado por onde sopra vento (2) (Náut.) barlavento

    Entzun:

    Ahalik eta hondar busti gehien hartu eta palakadak botatzen genituen haizaldera[Urregilearen orduak, Pako Aristi (Erein, 1998)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Haizealdetik zetorren txalupa. (Elhuyar hiztegia)

    haizelade (FlickrCC, Dick Pountain)

     
  • Inaki Agirre 8:20 am on 2014/04/12 Permalink | Reply
    Tags:   

    itzuri 

    1. da/zaio ad. Norbaiten edo zerbaiten eskuetatik edo mendetik, edo loturik dagoen toki batetik, askatu eta ihes egin; arriskua edo nolabaiteko kaltea eragin dezakeen zerbait saihestu.  2. zaio ad. Zerbait oharkabean egin. • ITZURI IBILI, JOAN. Ihes ibili, joan.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: ad.
    [ihes egin] : eskapatu, hanka egin, ihes egin, ihesari eman, ihesari lotu Ipar., ihes izan g.e., ihesi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (1) da ad. escapar(se), huir, evadirse, salvarse (2) zaio ad. escaparse, decir algo por descuido
    fr (1) da ad. (s’)échapper, fuir, s’enfuir (2) zaio ad. échapper
    en (1) da ad. to escape, to avoid, to keep away from sth (2) zaio ad. [nahigabe esan] to let slip sth; to come out
    port (1) fugir, escapar(-se), evadir-se (2) dizer algo por acaso, escapulir

    Entzun:

    Kontatu zigun ezen konde frantses batek kontatu ziola, Frantziako eta Espainiako errege-infantak ezkondu ziren egun berean, hain zuzen ere, nola behin batean arrain-saltzaile baten saskitik itzuri zen karramarro bat, eta nola senar-emazte batzuen kakontzian ezkutatu zen; eta iritsi zen gaua, etorri zitzaion emaztekiari kaka egiteko gogoa, joan zen aulkirat, paratu zen aulkiaren gainean, hasi zen bere egitekoa egiten… eta bat-batean, ai!, oihuka eta oihuka […] [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Hitz hori, huts hori itzuri zait. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Erdararen itzuri dabilela. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Bakar bat itzuri zen sarraski hartatik. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Nola itzuriko natzaio Jainkoaren punimenduari. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    itzuri (FlickrCC, Toni)

     
  • Inaki Agirre 6:59 am on 2014/03/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    gabizain 

    iz. ITSAS. Gabian dagoen marinela, gabikoa.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [gabizain] : gabiko (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, CILF Base de terminologie eta Word Reference hiztegiak):

    es (Itsas.) gaviero
    fr gabier
    en topman, mastman

    Entzun:

    Aingura goratzeko agindua aditu zuenean, berriz, azkeneko begiratu bat egin zidan, eta alde joan zen, mastan gora, gabizain zereginera.  [Sukar ustelaren urtea, Edorta Jimenez (Txalaparta, 2004)] (Ereduzko Prosa Gaur)

     
  • Inaki Agirre 9:57 am on 2014/02/22 Permalink | Reply
    Tags:   

    bazpi 

    iz. Zorriak ile artean jartzen dituen arrautzetako bakoitza. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Orotariko Euskal Hiztegian:

    bazpi (Añ (V) > A), baspi (V-oroz-arr-ple ap. A; Mic, Añ), pazpi (V-oroz-ple ap. A).

    Liendre. v. bartz.

    Sinonimoak: iz.
    [bazpi] : e. bartz (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es liendre, huevo de piojo
    fr lente
    en nit [of a louse]
    port lêndea

    Entzun:

    BAT MATXIN PARRAT

    Bat: Matxin Parrat.
    Bi: Mitxel Eperdi.
    Hiru: Kolko bete diru.
    Lau: lko melau.
    Bost: Koxkotean koxt.
    Sei: korta bete behi.
    Zazpi: Buru bete bazpi.
    Zortzi: Katilu bete zorri.
    Bederatzi: Katuaren narrua eratzi.
    Hamar: mar-mar

    Bat Matxin Parrat, Oskorri

    bazpi (FlickrCC, Gilles San Martin)

     
  • Inaki Agirre 8:47 am on 2014/02/07 Permalink | Reply
    Tags:   

    azantz 

    iz. 1. (Ipar.) Hotsa. 2. (GN) Ahalegina. • azantz-egile. 1. Zalapartaria. 2. Gauez zarata eginez etxeko lasaitasuna galarazten duen iratxoa.  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz. Ipar.
    [hotsa] : hots, soinu, zarata, haro Ipar., harrabots Ipar., zarraparra Bizk., asots Naf., ereta Naf., herots Zub., arrada g.e., ospe Bizk. g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Ipar.) ruido, rumor, sonido [azantz-egile: 1. alborotador, -a 2. (Mit.) duende que turba la paz de las casa con ruidos nocturnos]
    fr bruit en général
    en noise
    port ruído, barulho

    Entzun:

    Abokatuaren arnasaren azantza asmatikoak besterik ez zuen isiltasuna urratzen. [Twist, Harkaitz Cano (Susa, 2011)]

    Zola hori ez zedin higa, itzatzen zioten gomazko tira bat edo berdin dozena bat itze; bigarren kasuan, zaldi ferratu batek bezainbat azantz edo arrabots egiten zuten Luzaideko karrikan ibiltzean.[Luzaiden gaindi, Angel Aintziburu / Jean Baptiste Etxarren (Elkarlanean, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Geroztik, ostatura bertze hiru lagun sartu dira, xutik daude eta nahiko azantz egile handiak dira, irri zafla ozenak botatzen dituzte noiz nahi.  [Anbroxio, Eneko Bidegain (Elkar, 2002)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    azantz (FlickrCC, Olivier Bataille)

     
  • Inaki Agirre 8:01 am on 2013/10/11 Permalink | Reply
    Tags:   

    guruin 

    iz. BIOL. Barne-jarioko edo iraizketarako substantzien elaborazioan espezializatutako zelula edo honelako zelulez osatutako multzoa. Jarraitu irakurtzen  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Sinonimoak: iz.
    [glandula] : glandula (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

    es (Anat.) glándula
    fr glande
    en gland
    port glândula

    Entzun:

    Descartesek errana egia bada, badirudi ezen gorputz osoa dela arimaren egoitza, eta garuna – edo garunaren erdiko guruina, zehatzago – egoitza horren gelarik inportantena, nondik giharretarat eta organoetarat hedatzen baitira sareak osatzen dituzten hodi tipi batzuk – nerbioak -, zeinek beren baitan eta beren barrenean animalien spiritu-en airea edo haize mehea gordetzen duten, eta zeinek odolaren osagairik mehe-enarekin bat egiten duten. [Lur bat haratago, Joan Mari Irigoien (Elkar, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    Dolmancé: Hara bada! Ikusten duzunez, Eugeni, masturbaldi baten ondoren, hazi-guruinak handitu egiten dira eta azkenean likido bat isurtzen dute; isurketa honek zoramenik eztienera eramaten du emakumea. [Filosofia apaingelan, Sade / Juan Martin Elexpuru / Bego Montorio (Txalaparta, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    guruin (FlickrCC, Pablo Monteagudo)

     
  • Inaki Agirre 8:07 am on 2013/10/01 Permalink | Reply
    Tags:   

    ijezketa 

    iz. TEKNOL. Altzairuzko edo burdinurtuzko arrabolen artean iraganaraziz, metalezko masa bati forma emateko prozesua. Jarraitu irakurtzen…  (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar, Euskalterm eta Word Reference hiztegiak):

    es laminación, laminado
    fr laminage
    en rolling
    port laminação, laminagem

    Entzun:

    Trenen aurrealdeak fabrikatu ditu, eskuzko ijezketaren eta proiekzioaren bitartez.

    ijezketa (FlickrCC, Carmen Alonso Suarez)

     
  • Inaki Agirre 7:31 am on 2013/09/03 Permalink | Reply
    Tags:   

    itsaslaster 

    iz. Itsaslaster bat ozeanoetako ur mugimendu jarraitua da, ezaugarritzat norabidea, abiadura eta emari jakin bat dituena. Itsaslasterrak itsasoko ur bero edo hotzeko “ibaiak” dira. Uretan eragina duten indarrek sortarazten dituzte, hala nola, Lurraren errotazioak, haizeak, tenperatura, gazitasun desberdintasunak eta itsasaldiek. (itsaslaster, Wikipedia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia eta Wikipedia):

    es corriente marina
    fr courant maritime
    en ocean current
    port corrente marinha

    Entzun:

    Baten batek azalduko du Antarktikako izotz barreratik askatutako zatiak direla, eta handiak izan daitezkeela, eta jitoan datozela haizeak baino gehiago itsaslasterrak bultzaturik. [Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia (Elkar, 2001)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    itsaslaster (Wikimedia Commons)

     
  • Inaki Agirre 8:58 am on 2013/08/23 Permalink | Reply
    Tags:   

    zirto 

    iz. (Ipar.) Errimadun hitz-joko polita nahiz erantzun zorrotz, azkar eta umorezkoa. 

    Sinonimoak: iz.
    [erantzun zorrotza]: tortiko, ditxo Ipar. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
    [zirto]: ateraldi (Adorez Sinonimoen Hiztegia)

    Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar Hiztegia):

    es réplica ingeniosa, dicho gracioso [generalmente rimado]
    fr réplique humoristique ou ironique, répartie rimée
    en witty retort, amusing pun
    port réplica o resposta engenhosa

    Entzun:

    Lurrari muxu? Ohitura vatikanoarrak hartzen ari haiz –bota dio Sotok, irribarre egiteko indarrik gabe. Ez du giroa lasaitzeko balio izan zirtoak. [Twist, Harkaitz Cano (Susa, 2011)]

    Baina, zu nondik atera zara, eh? Nondik? – da gizonaren zirtoa[Denboraren mugan, Jose Angel Irigaray (Pamiela, 2005)] (Ereduzko Prosa Gaur)

    zirto (FlickrCC, Joseba Barrenetxea Altuna)

     
c
Compose new post
j
Next post/Next comment
k
Previous post/Previous comment
r
Reply
e
Edit
o
Show/Hide comments
t
Go to top
l
Go to login
h
Show/Hide help
shift + esc
Cancel