iz. Edozein etxetako pasaleku edo pasagune luze eta estua. (Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa)
Sinonimoak: iz.
[barnebide] : korridore; pasillo (Heg.)
Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):
es iz. pasillo, corredor interior fr iz. couloir en iz. corridor; hall, hallway port iz. corredor
Testuinguruan
Barnebide luze hura inoiz bezain polliki hartu nuen eta eskuin muturrean zegoen egongela hartan, Bilboko Miren izeba, Juanita eta Jose Antonio semea ikusi nituen. [Oroitzirriak, Xabier Soubelet (Maiatz, 2012)]
ad. ziztatu, zizta/ziztatu, ziztatzen || 1du ad. Ezten batez edo zernahi gauzaki puntadunez zulatu. Ik. ausiki1 2; heldu1 11. Akuiluaz idia ziztatzen. Arantza zorrotzek erruki gabe ziztatzen gaituzte. Ziztatzen zion bihotza gabezia horrek. Lotan nengoela suge batek ziztatu ninduen. 2du ad. Xiringa baten bidez, sendagai bat gorputzean barneratu. Ik. xiringatu. Bihotzari laguntzeko, sendagaia ziztatuko diogu. (Hiztegi Batua)
Orotariko Euskal Hiztegian
ziztatu. Tr. Entre los vizcaÃnos es escaso (sólo hallamos algún ej.moderno). Hay part. zizta en Loramendi. En DFrec hay 2 ejs.
1. (G-goi, AN, BN, S, R), sistatu (AN, BN; VocBN , Gèze, Dv, H (s.v. sastatzea)), zistatu (Lar), ziztetu (B), siztatu (BN), tsistatu (Gèze), tzistatu (S; Gèze, Dv (S), Foix ap. Lh.). Ref.: A (sistatu, siztatu, tzistatü, ziztatu); Izeta BHizt2 (ziztetu). Punzar, pinchar, picar, aguijonear (sentidos. prop. y fig.). “Donner des coups avec une arme pointue” VocBN. “2.º […] punzar. Zizta zak bei ori akuillo orrekin, punza a esa vaca con ese aguijón, […]; 3.º (G-goi), acribillar. Azak oso ziztatuak dauzkagu aurten, este año tenemos las berzas completamente acribilladas” A. “Pinchar. Ziztetu ta odola purrusteka” Izeta BHizt2. Egia delakoz latz, nekez dügü nahi ezagütü, argi denian dügü maite, ta harez lotsa zistatzen dianian. Egiat 195. Hantik orai izkontzia elhorri adarraren pare; ez jakin nontik hari loth, alde güzietarik dialakoz txistatzen. Ib. 107. Orratxikin bátes zistátzen egótea báti gau ta egún guzián. LE Doc 280. Zistatzen ta zilatzen du tela orratzak, baña zistatus ta zilatuz aisatzen du bordadura . (306). LE-Ir. Uli-muki batek haiñ du tormentatzen, / ehun tokitan sistatzen. Ib. 300. Eltzo pozoindunek eta bertze asko marmutzek sistatzen dituztelakotz egiten dute hori. Dv Dial 42 (Ip tzistatzen dütielakoz; It zulatzen, Ur zulatuten). Arrantze askok sistatu. Dv LEd 117. Sistatzen, zaurtzen, odoztatzen zituen bere hitz zorrotz eta ozpinekin protestanten bilkhuia galdu eta ozarrak. Hb Egia 116. Gure aztuera eta traizioz zistatutako Biotza. EE 1884a, 573. ( s. XX.) Egia da naigabetasunak ta atsekabetasunak zistatzen […] duana. Kortazar Serm 277. Jon Doni Petriren bihotzari kontra, bizar handi harek sistatzen ninduela! Barb Sup 16. [Ezkurño batek] jauzian jautsiz, xuxen xuxena, / sistatu zion sudur gizena. Ox 117. Nere mutilla balaz ziztatuta ikustean. Or SCruz 104. Zuei aragiek ziztatzen ditizuen akullo orietan. Or Mi 77. Ziztailluz eriotza ziztatuki erlearen indarra ta eztiaren funtsa yakin nai duzte? Ib. 31. Adarretarik tiratzen, / akuluttoaz sistatzen. Etcham 190. Jauna, segur [erle-ume] guziak lehertu ditudala. –Zertako? –Sistatzen baininduten. Barb Leg 64. Zizta du ta, ene! Odol-ttantta atera. Loram 132. Otsa maiztu-ala, / gezi urdiñek / ziztatua dakus / illuna Gaztek. Ldi UO 29. [Odolkiak] pertzean sar, irakin, orratzaz ziztatu. Or Eus 138. Beatxingarra du ziztatua. Ib. 314 (ref. al picotazo de una culebra). Leengo naigabealdiak ziztatzen zioten berriro kolko-barrena. TAg Uzt 150. Lotan nengola suge batek ziztatu omen niñun. Amez Hamlet 43. Zakhur zahar bat errekan. / […] / Noizean noiz, arrantzaleen / hamu tzarrek sistatzen zuten. Mde Po 57. Sasietako elorriek alde orotarik sistatzen zuten. Mde Pr 165. Hartaz [txirristaz] norbait ziztatzen zuelakoa egin zuen gero, eta norbait hura hilotz erortzen zelakoa. Ib. 135s. Sistatzen zion bihotza gabetasun horrek. Mde HaurB 49. Zuk ziztatzen zenun [nire anima] zauri giñarrean. Or Aitork 134. Leiatsu, azkor, urrun-miñez, zeregin gorrien akullu errukigabeak ziztatuta bezela. Erkiag Arran 84. Idiak oihuz eta, halabeharrean, gorphutzean ziztatuz dira abiarazten. Larz GH 1960, 230. Oin-azpiko zana ziztatzea odola izuri dezan. Ibiñ Virgil 103. Likori-ren oroitzapenak, ordea, biotz guzia ziztatzen dio. Ib. 62. Aren biotza kezka larriak ziztatuko zuan arrazkero gau ta egun. NEtx LBB 27. Pantxo, zertako duzu mustatxa beltx hori? / Zer probetxu dakarken erradazu niri: / musua emaiten duenetz sistatzen, / ala xoilki kilikatzen? Nazabal “Neskatxa kuriosa” (ap. DRA). Makilaz sistatzen, lehertzen, iraultzen, puskatzen. GH 1970, 379. Hari desberdindun zainak ziztatzen. MEIG IX 123. (en colab. con NEtx) (Ref. a los ojos, etc.) Susmo txar batek ziztatu zion une artantxe Balendini begitartea. TAg Uzt 143. Odei beltz izugarrien artetik, itxaropenaren irriñoak ziztatu zion begininia. Ib. 128. Lañopetik ustegabe begininia ziztatu digun argizpia bezela. Ib. 285. [Irudi] berri batzuk ziztatzen zioten orain irudipena. Ib. 256. Zuek, suge-biperak, bati sista, bertzeari asiki ari zineztelarik. Barb Sup 123. Mando batekin auzi, / asto gainerat jauzi; / buztana latzek hezi; / hau sista, zera jasta… Ox 118 (ref. a la mosca). Golkoan emaiten du [erle-umea] beraz Jon Doni Petrik, eta berehala, oihuz ere hasten: Atx! Denak sista ari zaizkit! Atx! Barb Leg 64. Animar, tentar, azuzar. “Tenter” Lh. “Sistatzen ari dira pilotaria (BN-arb), pelotariari aupaka ari zaizkio (G-azp)” Gte Erd 14. Inguruan ari zeizte haurrideak, aitak, ezagunak, sistatzen: –Emazie hor, zerri gorriak! Jo gogotik! JE Bur 31. Zirikaldi edo tentazioak izatea ez da, ba, pekatua. Irabazpide askoren itturburua da zirikaldia. […] Jaungoikoari atsegingarri zitzaiolako, zirikaldiak zu ziztatzea bear izan zan. Inza Azalp 149. Aizatu ta ziztatu ta zirikatu zuen gazteen arteko asarrea. TAg Uzt 49. “(R), sajar” A.
2. “Fulminar, ziztatu” Lar.
3. Apuntar, clavar (los ojos…). Amaren altzotik aldegin nai zun egiñalean eta eriz itsas-zabala ziztatzen zun. ‘Elle faisait signe’ . Or Mi 146s. Illunabarrez, Migel ageri / Anbuleteko egira; / lênik begia zuzen zizta du / Gerriederren kabira. Or Eus 89. Begi oiek begi ôtan / zizta naute. Or BM 30. Begi oriek ziztatzen dutenak, nabari baietz, piperrak aosapaiari dagion min errea. TAg Uzt 45. Begiak zenbat eta geiago ziztatu, Xalbaten tankera biziagoa billatzen baitzion. Etxde JJ 241. Arrotzaren begietan bereak ziztatz. Ib. 244.
4. Clavar. Otzean eztena sistatzea erabaki zun, au izaten baitzan bere osabarentzako ezin eramanik aundiena. –Zu, nunbait –ekin zion ozpinkeriz illobak– nire inbiditan zaude. Etxde JJ 13. Listorrak egualdi sargoritan gaiztoz anpatuta jarri oi diran bezela eztena nori ziztako. Ib. 181. Izangabeko gaiaren barnean ziztatzen den arantza zimurtsu inguruan. “Cada rugosa espina plantada en lo inexistente” . MEIG IX 119. (en colaboración con NEtx)
*Andre melindrosa desmaiatzen zena txistatzen bazue eri-punta orratxusteas . (322) LE-Ir. Xistatuz iskilinba batekin. ECocin 11. Zure eztenaz min egiten düzie, bainan hiltzen ziraie, hartaz txistatzen düzienian. Arch Gram 29. Hunek ezpata atheratü züen bere soltazaliaren txistatzeko. Ib. 90. [Zikiro-azpia] bezperatik beretik, baratxuri gordinez ongi xixta zazu beraz! Barb Sup 4. (Goostia ukaldika igortzen dituzte). […] –Barka diezaguzu soberaxko xixtatu balinbaditugu. Ib. 60. Niri aldiz etzautak [hotzak] minik egiten, ez eta ere xixtatzen larrua. JE Bur 121. [Anderaño Ulia] batto ausik eta bertze bat xixta, / badabila, ortzi eta ximixta. Leon “Karrosa eta ulia” (ap. DRA). Baionetekin erhainen xixtatzen hasi. Zerb Gerlan 88. Zure undar artikulu horrek merezi du errespotu. Xixtatzen ziela, xixtatzen! Gazte 1957 (Agosto), 7. Norbaitek xixtatu eta zuk jauzi egin bizi-bizia eman botaren errefera; eta gero biharamunean zure buruarekin: “ixilik egon banintz bederen!”. J. Idiek urhats bat ere ez egin nahi, jo zak eta oihu, xixta eta pusa. Herr 17-9-1959 1. Egiak, arrosak bezala xixtatzen. EZBB I 84. Xinaurrien gainean jartzen bazare, ez harri xistatzen bazaituzte. EZBB II 134.
Estimular. *Badirela sobera lasterkari beren buruak xixtatzen dituztenak erremedio espres batzuekin, pikuraz edo pastillaz. Gazte 1953 (Julio), 4 (ap. DRA). Haranek trenkatu du kintze ederrik bainan esku eskuinetik arrangura izanez, ez du arras usaian bezenbat xixtatu pilota. Herr 15-12-1960, 3.
Puntear, coser. *Dena lili gorrail, matalaz perde batean xixtatuak bezala, berdin-berdina. JEtchep 43.
Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):
es (1) du ad. punzar, pinchar, azuzar (2) du ad. [intsektuek] picar fr (1) du ad. aiguillonner, inciter, exciter (2) du ad. [intsektuek] piquer, mordre en (1) du ad. [sartu] to prick, to puncture (2) du ad. [intsektuek] to sting port (1) du ad. punçar; injetar, picar (2) du ad. [intsektuek] picar
COVID-19aren kontrako txertaketa kanpaina aitzina doa; erritmoari eutsiz gero, aurki Hegoaldeko herritarren erdiek izanen dute hartua lehen dosia. Immunitatearen gaineko dudak asko dira oraindik. [Berria.eus, Juanma Gallego eta Uxue Rey Gorraiz (2021-06-12)]
iz. Zirkuitu elektriko batean tentsio desberdineko bi eroale konektatzean gertatzen den intentsitate handitze bat-batekoa. Antza denez, zirkuitulabur batek eragin zuen sua.(Hiztegi Batua)
Wikipedian
Zirkuitu-laburra edo kortozirkuitua zirkuitu elektriko, gailu elektriko edo linea elektriko batetik korronte elektriko handiegia igarotzen denean gertatzen den akatsa da. Potentzial desberdindun puntu biren artean inpedantzia elektriko nulu edo txikiegia egoterakoan gertatzen da, eta orokorrean kalteak sortzen dira, batzuetan larriak izan daitezkeelarik.
Zirkuitu-laburrak, orokorrean, korronte elektrikoa zuzenean fasetik neutro edo lurrera igaro daitekeenean, bi faseren artean zuzenean igaro daitekeenean edo korronte zuzeneko zirkuituetan polo batetik bestera zuzenean igaro daitekeenean gertatzen dira, bidean kargarik aurkitu gabe. (Jarraitu irakurtzen)
Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):
es iz. (Elektr.) cortocircuito fr iz. court-circuit en iz. short circuit port iz. curto-circuito
Testuinguruan
Aitaren lanparak jaia eten zigun une batez, zirkuitulabur bat egin eta argirik gabe utzi gintuelako. [Anne Franken egunkaria, Anne Frank / Josu Zabaleta (Erein, 2004)]
1 iz. Piztia. Gizasemeak basapiztien antzera biziko dira etenik gabeko borrokan. Basapiztien erpea. 2 iz. Jendetasunik gabeko pertsona. Ik. basakristau. Tabernaria bihozgabe bat zela, eta irundarrak basapiztia batzuk. (Hiztegi Batua)
1. iz. Mendea. 2. iz. Oihala, ehun zatia. (Hiztegi Batua)
Orotariko Euskal Hiztegian
ehunki.
1. (Lar, Añ, H), ehungi, egunki. Siglo. v. mende. Tr. Documentado desde mediados del s. XIX hasta mediados del XX en textos meridionales. En DFrec hay 2 ejs. Ez eunki osuan, / ez ogei urtian, / baizik eta Paskuak / etorri artian. Bil 30. Eunki onen asieran. Zab Gabon 85. Gizaldi bitan izan bazara / zeru lurretan andia, / eunki danetan izango zara / gure gomutagarria. AB AmaE 197. Egunkiaren egunkietan / beti iraungo dubena. B. Elizondo Eskual 14-7-1911, 4. Kistardiko lenengo eungian. Arriaga Lekob 5. Amairugarren eunki edo siglotik asita badituzte liburuak. Ldi IL 163 (164 eungi). Lenengo iru mende edo eunkietako kistarrak. Eguzk GizAuz 77. Eunki batzu barru lurra jo zun [Alostorreak] . Etxde AlosT 106. v. tbn. Brunet Lc 18, 30. Sor Bar 70. Otag in FrantzesB II 127. EE 1884a, 311 y 1885a, 458. Ezale 1899, 6a. J. Apraiz (eunki-urrun; ap. Alzola Atalak 143). Goñi 82. Ayerb EEs 1912, 49. EEs 1913, 193 y 1917, 136. Zink Crit 19. LEItz 87. ArgiDL 164. Etxeg Itzald II 163. Inza Azalp 94. Kk Ab II 164. JMB ELG 104. EA OlBe 34.
Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):
es iz. cansancio, debilidad fr iz. fatigue, faiblesse en iz. tiredness, weakness port iz. cansaço, fraqueza
Testuinguruan
Desafio horrekin herri kirolak deitu ohi diren horiek —bada hitz hori erabiltzearen kontra dagoenik eta ulertzekoak dira arrazoiak— hedabideetan hizpide izan dira egun batzuetan, eta erakustaldiaren biharamunean, mangazioa gorputzeko atal guztietara zabaldua zuela aitortu arren, baita azkazaletara ere, zintzo eta tente agertu zen Arria V.a ETB1eko Biba zuek! saioko platora, Maddalen Arzallus eta Xabier Sukiaren galderei erantzuteko pronto.. [Ikusteko baino entzuteko nahiago, Juan Luis Zabala (berria.eus, 2021-06-09)]
Reply