Gaurko hitza

Tagged: G Toggle Comment Threads | Keyboard Shortcuts

• 

  Maite 11:43 pm on 2019/02/03 Permalink | Reply
  Tags: G   

  goititu 

  ad./izond. 1 da/du ad. Ipar. eta Naf. Altxatu, goratu. Uraren gainetik goititzen zen eta heltzen zeruraino. Burua arrunt goitituz. Prezioa goititu. 2 du ad. Ipar. eta Naf. Bildu, jaso. 3 da ad. Ipar. eta Naf. Gelditu, soberatu. 4 (Era burutua izenondo gisa). Ipar. eta Naf. Mendi txit goitituak. Handikeria goitituz eta harrotasunez betea. (Hiztegi Batua)

  Sinonimoak:ad. Ipar./Naf. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

      [goratu]: goitu

      [bildu]: batarazi, bateratu, batu, bil-bil egin, bildu, biribilkatu, biribilatu zah.

      [gelditu]: gelditu, geratu, soberatu, sobra izan, sobratu Heg. beh.

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es (1) da/du ad. (GN/Ipar.) subir, elevarse, ascender (2) da/du ad. (GN/Ipar.) llenar(se) hasta los topes; hartar(se), empachar(se)) (3) da ad. (GN/Ipar.) sobrar, exceder
  fr (1) da/du ad. (Ipar.) (se) monter, (s’)élever, (se) hisser, (se) lever ; (se) dresser, augmenter (2) da/du ad. (Ipar.) (se) gaver, (se) bourrer, attraper une indigestion (3) da ad. (Ipar.) dépasser, excéder
  en (1) da/du ad. [goratu] to raise, to lift; to increase (2) da/du ad. [bete] to fill up (with sth), to stuff
  port (1) da/du ad. (GN/Ipar.) subir, elevar-se, ascender (2) da/du ad. empanturrar-se, empanzinar-se (3) da ad. (GN/Ipar.) sobrar, exceder, superar

  Handikeria goitituz eta harrotasunez betea. (Hiztegi Batua)

  

  goititu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

   

  Reply

  Required fields are marked *

  Izena *

  E-posta *

  Webgunea

  Gorde nire izena, emaila eta webgunea bilatzaile honetan komentatzen dudan hurrengorako.

  Δ

• 

  Maite 11:46 pm on 2019/01/15 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gainazpikatu 

  ad. du Azpikoz gora jarri. Euskal joskera gainazpikatu. (Hiztegi Batua)

  Orotariko Euskal Hiztegian

  gainazpikatu (Dv, H, A), gainazpekatu (R ap. A).

  (Aux. trans.). Subvertir, trastornar, poner patas arriba; (aux. intrans.) deshacerse, derrumbarse. “Bouleverser, mettre sens dessus dessous” Dv. “Gizon nahasi horrek etxe guzia iraultzen eta gain-azpikatzen du” H s.v. iraulitzea. “[Guziak] gainazpikatu ditu” Ib. s.v. azpia. “Poner boca arriba, quilla arriba o patas arriba” A. “Desbaratar” Ib.

  Hunan non Jaunak xahutuko duen lurra, eta buluziko du, eta gainazpikatuko du. Dv Is 24, 1 (Ol gain-azpika irabiotu). Gainazpikaturen dire mendiak, eroriko hesiak eta lehertuko harrasiak. Dv Ez 38, 20 (Ol beera erori, Ker beera jausi). Mundua gainazpikatu eta osoki erreberritu. Arb Erlis 292. Zenbait euskaltzainek euskal ioskera bera gainazpikatu ta itzulipurdikatu nai lukete. EG 1956 (1-2), 115. Lege ori gainazpikatu eta itzulipurdikatu dute. Vill Jaink 177. Irakaspen guziak nahasiak eta gain-azpikatuak diren denboran, Eliza katolikoa goraki mintzo da gure ahoz jainkozko egiaren hedatzeko. Etcheb MGaric 165.

  Sinonimoak: ad.

  [azpikoz goratu]: hankaz gora jarri, hankaz goratu, irauli, itxulastu, itzuli, itzulipurdikatu, uzkaili, zilipurdikatu, ipurdikatu Ipar., itzulikatu Ipar., azpikoz goratu g.e., gorabeheratu g.e., bueltatu Heg. b (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es du ad. poner boca/cabeza abajo, poner al revés; volcar
  fr du ad. mettre sens dessus dessous, renverser
  en du ad. place something face down / put something face down
  port du ad. colocar a barriga para cima/para baixo;

  1979. urte hasieran hara iritsi aurretik, ezustekoen, bat-bateko aldaketen, barne-nahasmenduen zurrunbilo bat, zu errotik gainazpikatu zintuena eta zure bizitza beste norabide bati begira jarrarazi zuena. [Neguko egunerokoa, Paul Auster / Oskar Arana (Txalaparta, 2015)] (Ereduzko Prosa Gaur)

  

  gainazpikatu (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

   
• 

  Maite 10:09 pm on 2018/11/19 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gibel(-)ore 

  iz.  Foie grasa. (Hiztegi Batua)

  Orotariko Euskal Hiztegian

  gibelore. Foie gras. Oteletan ez da deusen eskasik dirudunentzat, izan dadin “caviar” fresko ala gibel-orhe. Herr 25-7-197 [sic] (ap. DRA). Aitzina, aitzina goatzan, gibeloria erdollatzen beita, goiz edo berant. Herr 11-9-1958, 3.

  Sinonimoak: iz.

      [foie grasa]: foie gras (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es foie-gras, fuagrás
  fr pâté (de foie)
  en (culinary) foie-gras
  port foi gras

  Osaba Jack osasunez pattal dabil, hirian zurekin desorduan ibiltzeagatik, eta Londresko bere medikuak eguerdiko hamabietan gibel-orezko ogitartekoak jatea eta 1889ko xanpaina edatea gomendatu dio. [Fidel izan beharraz, Oscar Wilde / Antton Olano (Ibaizabal, 2000)] (Ereduzko Prosa Gaur)

  

  gibel-ore (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

   
• 

  Maite 11:33 pm on 2018/11/18 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gibel-handi 

  adj. Gauzak patxada handiegiz hartzen dituena. Ik. lasaka. Lasai samarra da, gibel-handia ez esatearren. (Hiztegi Batua)

  Orotariko Euskal Hiztegian

  GIBEL-HANDI (V-gip, G, AN). Ref.: Inza EsZarr (gibel-aundi); Etxba Eib; Elexp Berg (gibelaundi). “Fresco, tranquilo, despreocupado” Etxba Eib. Bai, zu beti Gibel aundi; esan liteke Martiñez aztu zerala. Zab Gabon 34. v. tbn. Osk Kurl 184. Alper gibelaundi’yori, tabernan ibilliko zeñien zu gaur be, aiñ berandu etorteko! Alzola Atalak 57. Zein gibel-aundia aizen! Ez aiz ustelduko! (G-nav). Inza NaEsZarr 140. Etzekiñat non pukatzeko asmoa iziin dun gibelaundi zerri onek (AN-gip). PPer FLV 1987, 190. Txakurrak, pozkerian dabilkiola, eramaten dio aragia, Gibel-andik pensatu ere gabe alako gauzarik. Urruz Urz 24.

  Sinonimoak: izond.

      [patxadatsua]: patxadatsu, patxadazko, birika-handi g.e., birikahandi g.e. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es izond. calmoso, -a; tranquilo, -a; flemático, -a; cachazudo, -a, despreocupado, -a
  fr izond. flegmatique, tranquille, calme
  en izond. calm, serene
  port izond. calmo(a), tranqüilo(a); adj fleumático(a)

  Lasai samarra da, gibel-handia ez esatearren. (Hiztegi Batua)

  

  gibel-handi (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

   
• 

  Maite 7:39 pm on 2018/10/30 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gozamen 

  iz. Ondasunen bat erabiltzea, haren etekinak eskuratzea. Etxeko jaunak baserria osorik uzten du oinordekoarentzat, baina emazteak bizi deno ondasunen gozamena du. Jabetza hutsa semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat. Ondasun horietarik bat bere-berea du, eta bestea gozamenezkoa, bizi deno. Noren gozamenezkoak dira lur horiek? (Hiztegi Batua)

  gozamen (c. sg. A; SP (sin trad.), Ht VocGr 376, Lar, Añ, Arch VocGr, Dv, H, Zam Voc), gozomen.

  1. Goce, disfrute (de un bien); usufructo. “Usufructuar, gozamena izan, iduki, euki” Lar. “Gozo” Añ. “Jouissance, possession d’une chose” Dv. “Norbaiti bere onthasunen gozamena uztea, laisser à quelqu’un l’usufruit de ses biens. Gozamena zure, iabetasuna zure anaiaren, la jouissance, les fruits pour vous, la propriété pour votre frère” H. Cf. infra (3).  Tr. Documentado al Norte desde principios del s. XVIII; al Sur se encuentra sólo en Guerrico, EConst y algunos pocos autores del s. XX. Eguiateguy y, al menos una vez, Eguzkitza emplean la forma gozomen. En DFrec hay 4 ejs. de gozamen.  [Mundu huntako gauzen] gozamena milla beldurrez eta griñez bethea dela. Ch I 22, 2. Gida ezazü […] argitarzün eternalaren gozameniala. Mst III 59, 4. Erreginak […] erran zioen: zohazi, sar zaite […] Nabothen mahatstiaren gozamenean. Lg I 361. Fede oneko posesiorik edo gozamenik ezin eduki dezake. Gco II 286 (v. tbn. I 361). Jainkoaren beraren gozamenerat […] dretxo izatea. Dh 241. Erregek eziñ artu dezake iñoren ondasunik […] ez eragotzi beren gozamenik. EConst 59. Dena zen heiena hango [baratzeko] gozamena, / salbu fruitu batena. Zby RIEV 1908, 206. Hel ahal ditian […] bethiereko dohatsütarzünaren gozameniala. Ip Hil 266. [Apez-etxe ebatsien] gozamena urririk zuzenez behar zukenari arranda pagaraz. HU Zez 189. [Jopuak] lurrak lantzen ekin arren, ez euken gozamenik be. Eguzk GizAuz 10. Sail bakotxa erabillanak, orren gozamena baño beste eskubiderik ez eukan. Ib. 10 (131 gozomen). Berebill soillaren gozamena izango dute ortaz. EAEg 14-2-1937, 1062. Jaunari errezatzen / […], zeruko gozamena / izan dezan gero. Uzt Sas 197 (v. tbn. Inza Azalp 42 zeruko gozamena). Paradisuko gozamenaren / jaube zirean jasoak. Ayesta 133. Emazteak bizi deino ondasunen gozamena duelarik. MIH 150. Jabetza hutsa […] semearentzat gelditzen da; gozamena, berriz, gurasoentzat. Ib. 150. v. tbn. Mih 120. AR 31. JesBih 447. Jaur 138. Etxba Ibilt479. Gozomen: Egiat 226. (Orotariko Euskal Hiztegia)

  Sinonimoak: iz.

  [gozatzea]: gozatze (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak).

  es iz. beneficio, provecho, ganancia, usufructo, disfrute. noren gozamenezkoak dira lur horiek?: ¿para usufructo de quién son esas tierras?

  fr iz. bénéfice, gain, profit, usufruit, jouissance

  en iz. usufruct

  pr iz. usufruto

  

  gozamen (Gaurko hitza, FlickrCC)

   
• 

  Maite 11:08 pm on 2018/10/10 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gurbil 

  iz. gurbil1 iz. Hamasei bat litroko edukiera duen pegarra. Hiru gurbil dituen zahagia. || gurbil2 1 adj. Jas. Zuhurra, prestua. 2 adj. Jas. Txukuna. Neskato gazte gurbil, eder, matela-gorriño bat. (Hiztegi Batua)

  Orotariko Euskal Hiztegian

  1 gurbil (G-nav, AN ap. A; -illa (det.) Lar, Añ, Aq 1083 (AN), Izt VocC, H).

  “Cántara” Lar, Añ. “Cántaro” Izt VocC. “Mesure de liquides, d’environ 16 litres” H. “1.º barrilito como de media cántara. 2.º cántaro de ocho azumbres” A. Ala nola iturri batetik zenbatenas gurbille edo ferrata andiego eramotzen duen batek, ekarritzen duen ur iago (Ororbia, 1758). ETZ 102. Sull edo gurbil bat urratu ta banatzen ta galtzen ura bezala. Mb OtGai II 272. Irureun eta irurogei gurbil, bakotxa bostna pitxarrakoak. Izt C 102. Eun gurbil olio. Ir YKBiz 305. Iru gurbil ditun zagiak / egiñen mokoz-ipurdi. Or Eus 158. Mutillak ekar ditu ardoz amar gurbil. Ib. 145. Bidoi eta gurbillak bezela 18 kiloko arr-olio ontziak atzerrira bidaltzea galeraziaz. “Barriles”. EAEg 27-1-1937, 911.

  2 gurbil (BNc ap. A; SP (sin trad.), Dv).

  1. Diligente, cuidadoso, prudente. “Prudent, réservé” Dv. Iaunagatik ziaraunstek dorretarik ezkillek, / nola muga iakinetan oren mihi gurbillek. EZ Man II 17. Harriaren gainean bere etxea jarri duen gizon gurbilaren khide eginen dute. “Viro sapienti” Dv Mt 7, 24 (He zuhur). Izpiritua gurbil da, bainan haragia erorkor. Dv Mc 14, 38. Emaitzaz apalago zaite, ta eginbide oroetarako gurbillago ta beldurtiago. Ol Imit II 9, 4. Neskaso gurbil (zuur, prestu) orde, ergel aunitz / ez bait-nituke nai andre. Or Eus 253. Aolku gurbil batzu esan nai dizkitzut. Zait Sof 118. Siñetsi, ausnartu ta zaite gurbil, errege, otoi! Ib. 74. Au Sergi Paul, kontsulorde, gixon gurbillarekin leguan. Arriand Act 13, 7. Itxura dezake ezin hobeki maite boz ezti, jite gurbil, bihotz beratza, maitalearen saretarat bil dadin ala ez. Lf ELit 76.

  2. (BNc ap. A; VocBN, H (L, BN)). “Soigneux, propre” VocBN. “Berregina, gurbila, xuguna” HeH Voc. v. txukun. Gizagaizo itzain higatu hura xutago bailitake naski eta gurbilago, norapeit ikasiago. HU Aurp 200. Eskuak hain eder eta gurbil zauzkan […]. JE Bur 157. Neskato gazte gurbil, eder, mathela gorriño bat. JE Ber 35. Gurbila eta gizalandua zirudien… Mde HaurB 70. Neskatxa gurbil orbanbakoak eta ikutu-bageak. Erkiag BatB 136. Baserritarren solaseri iarraikirik, eskuara garbi, trebe eta gurbil ikasi nahi duenak. Zub 94.

  Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)

  gurbil iz.

  [pitxerra]: antoxin, pitxer, txarro Gip.

  gurbil izond.

  [txukuna]: Ipar.apain, dotore, elegante, txukun, anddere Ipar., piment Ipar., kriket

  [zuhurra]: jas.diskretu, zuhur, zogi g.e.

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es (1) iz. barril pequeño, barrica pequeña [de media cántara]; cántaro de diez azumbres (2) izond. (Ipar.) decoroso, -a, recatado, -a (3) izond. (Ipar.) cuerdo, -a, juicioso, -a, prudente
  fr (1) (2)
  en (1) (2)
  port (1) (2)

  Inguruaren xahutasun apurra zor zitzaien jendeei, pentsamendua lokaztua zeukatelako hainbeste eskandalu, gezur, mutukeria behartu, manipulazio eta samin irensten zutelarik pantaila bakunetik isuri ele-jauzi beilegien bitartez. Lanaren zein harremanen alorrak zikintzen zitzaizkien arraiki. Zikintzen eta merkatalizatzen. Denak zuen prezio bat. Prezioaren arabera epaitzen zen burkidea. Bazterren garbitasunak, adiskidantzak, amodioak edo gurbil jarduteko tentazioek preziorik ez zeukaten.  [Boga boga, Itxaro Borda (Susa, 2012) Orr.: 47] (Ereduzko Prosa Gaur)

  

  gurbil (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)

   
• 

  Maite 10:33 pm on 2018/10/01 Permalink | Reply
  Tags: G   

  gano 

  iz.  Zub. Gogoa; funtsa, ganora. Laneko ganoa baduzu. (Hiztegi Batua)

  Orotariko Euskal Hiztegian

  gano (BN, S; VocBN -> Dv), ganu (R). Ref.: A (gano, ganu); Lh Eusk 1919-1920 (II), 78 y 79; Lrq; Gte Erd 2, 170.

  1. Gana, disposición; afición. “Disposition pour un travail” VocBN. “Humeur” Lh Eusk 1919-1920 (II), 78. “Tendance, goût, disposition” Ib. 79. “Entrain pour le travail. Etym. béarn. gane (gano à Oloron et au Sud d’Oloron), envie, désir” Lrq. “Laneko ganua badüzü (S)” Gte Erd 2. “Kabaliek badizie bere ganua (S)” Ib. 170 s.v. istinto (junto a sen, usma, etc., de otras zonas). Anixko ganu dud xakiteko zerbait orren familiatik. Mdg 143. Nago xateko ganurik bage etsi-etsia. Ib. 153. Nirire ganiua gentu zaitad. Ib. 122 (v. tbn. 146). Zalgizek badu bizikleta-lasterrentako gano berhezi bat. Herr 17-10-1957, 3. Jualterok, bahe eta jualte / ganuekin aldiz lantzen. Casve SGrazi 110. Ziek nahikünte hori / soreraz zazie herrian, / gano horiek beitira / hebenkuetan azkarrian. ‘Puisqu’il y a chez nous de si belles aptitudes’. Ib. 62.

  2. “Harriak ganua behera dizu (Sc), la piedra se inclina abajo” A.

  3. (S). “Secreto. Gaiza bakotxak badizu bere ganoa, cada cosa tiene su secreto” A.

  4. “(S), agradable” A. “(S-saug), convenable, opportun, profitable” Lh. Cf. GANO IZAN.

  Sinonimoak: iz. (UZEIren Sinonimoen Hiztegia)
  

  [gano] : ik. gogo, nahi, apeta
  [gano] : ik. funts, ganora

  Beste hizkuntza batzuetan (Elhuyar eta Word Reference hiztegiak):

  es (1) iz. (Z) gana, disposición (2) iz. (Z) aptitud
  fr (1) envie (2) aptitude
  en (1) attitude, want (2) aptitude
  port (1) vontade, disposição (2) dom, aptitude

  Laneko ganoa baduzu. (Hiztegi Batua)

  

  gano (Gaurko hitza, Domeinu Publikoa)